Perinatale mentale gezondheid: zwangerschap, kraamperiode en ondersteuning voor het gezin

Perinatale geestelijke gezondheidszorg richt zich op emotionele en psychiatrische problemen tijdens de zwangerschap en na de bevalling, en op de voorbereiding op een toekomstige zwangerschap. Het gaat zowel om nieuwe klachten als om ondersteuning bij een bestaande aandoening. Depressie, angst, trauma, eetproblemen, middelengebruik en ernstige psychische aandoeningen kunnen verschillende vormen van zorg vereisen. Een passend plan begint daarom met diagnostiek, niet met één verklaring voor alle ervaringen. Deze gids legt uit hoe u zich op dat gesprek kunt voorbereiden, verloskundige en geestelijke gezondheidszorg kunt afstemmen, vertrouwde mensen kunt betrekken en kunt herkennen wanneer snelle hulp of spoedhulp nodig is.

Begrijp waarbij perinatale ondersteuning kan helpen

De zwangerschap en de maanden na de bevalling kunnen veranderingen brengen in routines, slaap, relaties, lichamelijke gezondheid en toegang tot zorg. Het gevoel dat alles u te veel wordt, betekent niet automatisch dat er sprake is van een diagnose. Ernstige psychische klachten mogen echter niet worden afgedaan als iets wat iedere ouder nu eenmaal moet verdragen. Perinatale zorgverleners kunnen beoordelen hoe klachten, omstandigheden en de psychische voorgeschiedenis elkaar beïnvloeden. De NICE-richtlijn behandelt herkenning, diagnostiek en behandeling bij mensen die een zwangerschap plannen, tijdens de zwangerschap en in het jaar na de bevalling. ^[1]

Begin met het probleem dat op dit moment het zwaarst weegt: aanhoudende somberheid, paniek, ongewenste gedachten, traumatische herinneringen of zorgen over het voortzetten van een bestaande behandeling. Leg uit welke gevolgen dit heeft voor eten, slapen, het dagelijks functioneren en de zorg voor uzelf of de baby. Het informatieoverzicht over mentale gezondheid kan helpen om vragen te formuleren, maar algemene pagina’s over aandoeningen vervangen geen advies dat specifiek op de zwangerschap is gericht. Afhankelijk van de lokale organisatie van de zorg en het klinische beeld kan de passende route via een eerstelijnszorgverlener, een verloskundig team of een gespecialiseerde dienst voor perinatale geestelijke gezondheidszorg lopen.

Maak vóór de zwangerschap een plan bij een bestaande aandoening

Als u een vastgestelde psychische aandoening of een voorgeschiedenis met ernstige ziekte-episoden heeft, bespreek uw zwangerschapswens dan waar mogelijk met de professionals die verantwoordelijk zijn voor uw zorg. Neem een overzicht mee van uw huidige behandeling, eerdere reacties op behandelingen en het verloop van eerdere ziekteperioden. Vraag hoe de zorg wordt afgestemd als u eerder zwanger wordt dan verwacht en hoe u het team kunt bereiken als uw gezondheid verandert.

Bij iemand met een bipolaire stoornis of een eerdere psychotische episode kan de voorbereiding bestaan uit het herkennen van vroege veranderingen en het regelen van tijdig specialistisch advies. De gids over bipolaire stoornis legt algemene begrippen uit, terwijl het zwangerschapsplan op de persoon moet worden afgestemd. De publieksinformatie van NICE over perinatale zorg legt uit dat ernstige psychische aandoeningen rond de zwangerschap en na de bevalling een ander beloop kunnen hebben, met onder meer een verhoogd risico op terugval. ^[2] Vat die informatie niet op als een voorspelling voor een individuele ouder. Gebruik haar om te vragen welke vervolgzorg, ondersteuning en contactafspraken passend zijn bij uw eigen voorgeschiedenis.

Bespreek depressie zonder deze als falen in het ouderschap te zien

Perinatale depressie kan gepaard gaan met aanhoudende somberheid, verlies van interesse, angst, concentratieproblemen of een verminderd vermogen om het dagelijks leven aan te kunnen. NIMH beschrijft depressie tijdens de zwangerschap en na de bevalling als een behandelbare psychische aandoening, waarbij afhankelijk van de situatie psychologische behandelingen en medicatie worden overwogen. ^[3] Hoe iemand op anderen overkomt, laat niet betrouwbaar zien hoeveel moeite diegene ervaart. Ook in een huishouden dat ogenschijnlijk goed georganiseerd is, kunnen ernstige psychische klachten spelen.

Vertel een behandelaar hoe de klachten u beïnvloeden, in plaats van uzelf met een andere ouder te vergelijken. Vraag wat het onderzoek inhoudt, welke behandeling wordt aanbevolen en wanneer het plan wordt geëvalueerd. Het informatieoverzicht over depressie biedt achtergrondinformatie. Bij perinatale diagnostiek wordt daarnaast rekening gehouden met het moment waarop de klachten optreden, de lichamelijke gezondheid, de voeding van de baby en de gezinssituatie. Hulp bij maaltijden, afspraken en de verzorging van de baby kan behandeling toegankelijker maken. Deze praktische maatregelen kunnen de zorg aanvullen, maar mogen niet worden gebruikt om klachten die professioneel onderzoek vereisen terzijde te schuiven.

Bespreek angst, intrusieve gedachten en trauma duidelijk

Angst kan bestaan uit aanhoudend piekeren, paniek, angst voor de bevalling of ongewenste gedachten die moeilijk te beschrijven zijn. Traumaklachten kunnen verband houden met eerdere ervaringen of met de zwangerschap, verlies of de bevalling. Deze problemen vormen niet allemaal dezelfde aandoening; de passende behandeling hangt af van de diagnostiek. De perinatale publieksinformatie van NICE noemt onder meer angststoornissen, een obsessieve-compulsieve stoornis (OCD), bevallingsangst en een posttraumatische stressstoornis (PTSS) als aandoeningen waarvoor in deze periode zorg nodig kan zijn. ^[2]

Beschrijf hoe de ervaring voelt, of de gedachten ongewenst zijn, hoe u erop reageert en of u vreest ernaar te handelen of iemand niet veilig te kunnen houden. Gebruik een beschrijving op internet niet om een acuut risico uit te sluiten. U kunt het overzicht over OCD of hoe u behandeling voor trauma en PTSS kunt beoordelen lezen om vragen voor te bereiden. Een gekwalificeerde behandelaar kan de relevante mogelijkheden van elkaar onderscheiden en een geschikte behandeling bespreken. Dwing uzelf niet om traumatische gebeurtenissen in detail te vertellen of zonder passende ondersteuning exposure-oefeningen te doen.

Beschouw een postpartum psychose en ernstige acute veranderingen als spoedeisend

Een postpartum psychose is een ernstige psychiatrische noodsituatie. Mogelijke symptomen zijn ernstige verwardheid, ongebruikelijke overtuigingen, hallucinaties, duidelijke stemmingsveranderingen of snel veranderend gedrag na de bevalling. De NHS adviseert een spoedbeoordeling bij een vermoeden van postpartum psychose en spoedhulp wanneer iemand in direct gevaar verkeert. ^[4] Ga er niet van uit dat een plotselinge ernstige verandering door gewone vermoeidheid wordt veroorzaakt of na één nacht slapen zal verdwijnen.

Neem onmiddellijk contact op met een passende spoedzorgdienst als deze symptomen ontstaan. Schakel bij direct gevaar de lokale hulpdiensten in. Zorg dat de ouder en de baby veilige ondersteuning krijgen terwijl professionele hulp wordt geregeld, als u dat kunt doen zonder iemand in gevaar te brengen. Een contactformulier van een particuliere kliniek is geen route voor spoedhulp. Vertel de beoordelende zorgdienst over de recente bevalling, de symptomen, de behandeling en de relevante voorgeschiedenis. Ga niet in discussie over ongebruikelijke overtuigingen om te proberen vast te stellen of iemand zorg nodig heeft.

Bespreek medicatie met de betrokken voorschrijvers

Zwangerschap en de voeding van de baby kunnen belangrijke vragen over de behandeling oproepen, maar zonder advies stoppen met een effectief geneesmiddel kan eveneens risico’s meebrengen. Beslissingen hangen af van het geneesmiddel, de aandoening, eerdere episoden, de reactie op behandeling, de zwangerschapsfase en andere factoren. De NICE-richtlijn adviseert om in de perinatale periode de voordelen en risico’s van behandeling en van wijziging of beëindiging daarvan te bespreken. ^[1] Een online vergelijking van medicijnen kan niet bepalen wat voor een specifieke persoon de veiligste keuze is.

Vraag wie verantwoordelijk is voor het voorschrijven, welke professionals hun zorg moeten afstemmen en welke controles zijn afgesproken. Neem voorgeschreven geneesmiddelen, vrij verkrijgbare middelen en supplementen mee in het gesprek. Neem niet het medicatieschema van een vriend of vriendin over, stel niet zelf een afbouwschema op en ga er niet van uit dat een als natuurlijk omschreven product veilig is tijdens de zwangerschap. Het informatieoverzicht over medicatie biedt algemene achtergrondinformatie; de beslissing over uw behandeling hoort thuis in een klinische beoordeling die specifiek op de zwangerschap is gericht. Neem bij veranderende bijwerkingen of klachten contact op met de verantwoordelijke behandelaar in plaats van een niet-afgesproken aanpassing te maken.

Neem eetproblemen en middelengebruik mee in de beoordeling

Eetstoornissen, psychische belasting door lichamelijke veranderingen en alcohol- of drugsgebruik kunnen tijdens de zwangerschap en na de bevalling invloed hebben op de geestelijke gezondheidszorg en lichamelijke behoeften. Bespreek relevante gedragingen en zorgen eerlijk, zodat het team de voedingstoestand, medische risico’s en benodigde ondersteuning kan beoordelen. Een eetstoornis wordt niet alleen door het uiterlijk bepaald. De NICE-richtlijn over eetstoornissen bevat aandachtspunten rond zwangerschap en de afstemming van lichamelijke en psychologische zorg. ^[5]

Het informatieoverzicht over eetstoornissen kan helpen om vragen over diagnostiek te formuleren, terwijl uw verloskundige en specialistische teams advies moeten geven over uw individuele zorg. Als er mogelijk sprake is van afhankelijkheid van alcohol of andere middelen, vraag dan medisch advies voordat u abrupt probeert te stoppen of zonder begeleiding een detox ondergaat. Vraag wie de verslavingszorg, verloskundige zorg en geestelijke gezondheidszorg op elkaar afstemt. Schaamte of angst voor een oordeel kan deze gesprekken moeilijk maken. U kunt beginnen met te zeggen dat u in een vertrouwelijk gesprek uitleg nodig heeft over hoe de dienst zal helpen en welke verantwoordelijkheden deze heeft voor het waarborgen van veiligheid.

Regel praktische ondersteuning bij slaap, afspraken en het dagelijks leven

Ondersteuning is gemakkelijker te benutten als die concreet is. Vraag een vertrouwd persoon of die kan helpen met een maaltijd, vervoer, een afspraak of de verzorging van de baby gedurende een afgesproken periode. Ga na wat diegene daadwerkelijk kan bieden en maak een reserveplan. Een vaag aanbod om ooit te helpen kan minder bruikbaar zijn dan een afspraak die rekening houdt met werk, afstand, gezondheid en andere zorgtaken.

Vertel het team over slaaptekort en of u kunt rusten wanneer zich daarvoor een gelegenheid voordoet. Aanhoudend niet kunnen slapen moet snel worden besproken, vooral wanneer dit samengaat met een duidelijke verandering in stemming, activiteit of denken. Algemene informatie over slapeloosheid kan een gesprek ondersteunen, maar mag niet uitmonden in een restrictief slaapprogramma voor een ouder na de bevalling. Bedenk hoe vervolgzorg haalbaar kan blijven: een schriftelijke afsprakenlijst, geregeld vervoer en een afgesproken contactpersoon kunnen helpen. Vraag naar aanpassingen die de toegang tot zorg vergemakkelijken als angst, een beperking, taalbehoeften of de verzorging van de baby afspraken lastig maken.

Ondersteun partners en relaties zonder het hele zorgplan op hen te laten rusten

Een partner of een andere vertrouwde ondersteuner kan veranderingen opmerken, met toestemming meegaan naar een afspraak of helpen het huishouden draaiende te houden terwijl behandeling wordt geregeld. Diegene kan ook zelf emotionele ondersteuning nodig hebben. Spreek af welke taken deze persoon op zich neemt en welke informatie mag worden gedeeld. Het plan mag niet afhankelijk zijn van één persoon die voor onbepaalde tijd toezicht houdt of risico’s beheert waarvoor professionele zorg nodig is.

De pagina over gezinstherapie beschrijft één benadering van relaties, maar niet elke situatie is geschikt voor gezamenlijke gesprekken. Bij mishandeling, dwang of angst zijn onafhankelijk advies en passende ondersteuning voor de veiligheid nodig. De perinatale NICE-richtlijn erkent het belang van aandacht voor relaties, sociale omstandigheden en afgestemde zorg. ^[1] Vraag het team hoe ondersteuners zorgen kunnen melden en wat zij buiten de geplande afspraken moeten doen. Praktische hulp, respectvolle communicatie en toegang tot behandeling moeten in samenhang worden gepland, met behoud van de stem van de ouder bij beslissingen over diens zorg.

Zet de zorg voort na de eerste afspraken na de bevalling

Perinatale zorgbehoeften eindigen niet noodzakelijk bij een reguliere controle na de bevalling of wanneer anderen verwachten dat het huishouden zijn draai heeft gevonden. Vraag welke zorgdienst de behandeling zal voortzetten, hoe de verantwoordelijkheid wordt overgedragen en of er een plan is om klachten, hersteldoelen en medicatie te evalueren. Als gespecialiseerde zorg op een bepaald moment eindigt, bevestig dan vóór de overgang welke dienst de zorg overneemt en hoe de afspraken worden geregeld.

Gebruik een evaluatie om te beschrijven wat verbetert en wat het dagelijks leven nog beïnvloedt, waaronder stemming, slaap, relaties, druk rond de voeding van de baby en vertrouwen in het vinden van hulp. De informatie over nazorg biedt algemene vragen over het behouden van ondersteuning, maar een perinatale zorgoverdracht moet worden afgestemd op de ouder en het gezin. Vraag om een nieuwe beoordeling als klachten verergeren of nieuwe zorgen ontstaan, in plaats van te wachten op een gepland evaluatiemoment. Voortgezette zorg is bedoeld om ondersteuning toegankelijk te houden wanneer omstandigheden veranderen, niet om één vaste termijn op te leggen waarbinnen iemand zich goed moet voelen.

Bekijk verwante onderwerpen

Postpartum psychose en spoedzorg

• Postpartum psychose: signalen, spoedbeoordeling en voortgezette zorg

Zwangerschapsverlies en psychische belasting door vruchtbaarheidsproblemen

• Vruchtbaarheidsproblemen en mentale gezondheid: ondersteuning tijdens behandeling en onzekerheid
• Zwangerschapsverlies en mentale gezondheid: rouw, beoordeling en ondersteuning

Bevallingstrauma

• Bevallingstrauma en PTSS: herkenning, diagnostiek en zorg

Voorbereiding vóór de zwangerschap en na de bevalling bij een bipolaire stoornis

• Bipolaire stoornis en zwangerschap: voorbereiding vóór de zwangerschap en na de bevalling

Mentale gezondheid van de partner

• Mentale gezondheid van de partner tijdens de zwangerschap en na de bevalling

Perinatale depressie en angst

• Angst tijdens de zwangerschap en na de bevalling: ondersteuning en vervolgzorg kiezen
• Perinatale depressie: diagnostiek, behandeling en ondersteuning bij herstel

Perinatale OCD

• Perinatale OCD: intrusieve gedachten, diagnostiek en behandeling

PMDD en cyclusgebonden klachten

• PMDD: cyclusgebonden klachten, diagnostiek en ondersteuning

Menopauze en mentale gezondheid

• Menopauze en mentale gezondheid: stemming, slaap en professionele beoordeling