In dit artikel bespreken we de pijnstiller codeïne. Codeïne is een medicijn wat valt onder de groep opioïden. Opioïden werken op de hersenen en worden doorgaans voorgeschreven om pijn te verlichten. Codeïne kent toepassingen bij bepaalde pijnklachten, hoest en diarree, maar is geen algemene behandeling voor verkoudheid, griep of alle pijn. In de Nederlandse eerstelijnszorg raadt het NHG codeïne voor pijn af en worden hoestprikkeldempende middelen bij acute hoest ontraden; laat de arts een passende behandeling kiezen. Codeïne is beschikbaar in verschillende vormen; tabletten, capsules, vloeistof, poeder en zetpillen. Codeïne is in Nederland niet vrij verkrijgbaar en moet voorgeschreven worden door een arts.
Codeïne kan bij sommige mensen slaperigheid, ontspanning of euforie veroorzaken, maar de reactie is onvoorspelbaar. Niet-medisch gebruik vergroot het risico op ademhalingsdepressie, overdosering en een opioïdgebruiksstoornis. Hoe vaak dit voorkomt kan niet uit voorschrijfgemak worden afgeleid.
Codeïne wordt gedeeltelijk omgezet in morfine en werkt op opioïdreceptoren. Daardoor kan het bepaalde pijn- of hoestprikkels verminderen, maar ook sufheid, obstipatie en een gevaarlijk vertraagde ademhaling veroorzaken.
Lichamelijke afhankelijkheid en tolerantie kunnen tijdens voorgeschreven gebruik ontstaan en betekenen niet automatisch dat iemand verslaafd is.
Codeïne behoort net als methadon, heroïne en oxycodon tot de opioïden, maar deze middelen hebben verschillende indicaties, sterkten en risico’s. Beoordeel de veiligheid aan de hand van het concrete product en de persoon, niet door één-op-éénvergelijkingen.
Gebruik buiten het voorschrift of voor niet-medische effecten is riskant. Stop of verander een voorgeschreven behandeling niet zelfstandig; bespreek onvoldoende effect, bijwerkingen of langer gebruik met de voorschrijver.
Gebruik van codeïne bij hoest:
Codeïne is geen routinekeuze voor acute hoest. Of een specifiek product passend is, hangt af van leeftijd, indicatie, lokale toelating en individuele risico’s.
Gebruik van codeïne bij pijn:
Prikkel dempend werkt ook voor de pijnprikkel. Het NHG raadt codeïne voor pijn af vanwege onvoldoende effect en het frequent optreden van bijwerkingen. De arts beoordeelt de oorzaak en kiest een passende behandeling. Het effect van codeïne verschilt per persoon; het verdwijnen van pijn is niet gegarandeerd.
Bij gebruik zonder klachten:
Gebruik zonder voorschrift kan leiden tot intoxicatie, lichamelijke afhankelijkheid of een opioïdgebruiksstoornis. Deze begrippen zijn niet hetzelfde en vereisen een individuele beoordeling.
Bijwerkingen kunnen ook bij de voorgeschreven dosering optreden. Een hogere dosering, een andere toedieningswijze of combinatie met alcohol, sedativa of andere opioïden vergroot het risico op ernstige sufheid en ademhalingsdepressie.
Bijwerkingen bij voorgeschreven hoeveelheid:
- Je kunt last hebben van duizeligheid
- Vermoeidheid, suf of slaperigheid
- Reactievermogen wordt verminderd
- Concentratieproblemen
- Obstipatie en constipatie
Bijwerkingen bij overschrijden voorgeschreven hoeveelheid of zonder voorschrift.
- Draaierig gevoel
- Misselijkheid, buikpijn, droge mond en overgeven
- Moeilijk kunnen plassen
- Moeilijke ademhaling
- Euforie, rusteloosheid
- Verminderde hartslag en hartkloppingen
- Hallucinaties
Codeïne kan de ademhaling vertragen of stoppen, ook zonder andere middelen. Het risico neemt toe bij dosisverhoging, bepaalde aandoeningen en combinaties met alcohol of andere dempende stoffen.
Codeïne kan tolerantie en lichamelijke afhankelijkheid veroorzaken tijdens medisch gebruik. Een opioïdgebruiksstoornis wordt gekenmerkt door problematisch gebruik met controleverlies of schade; afhankelijkheid alleen stelt die diagnose niet vast.
Bij herhaald gebruik kan tolerantie ontstaan, maar dit gebeurt niet bij iedereen en is geen reden om de dosis zelf te verhogen. Wie moeite heeft het gebruik te controleren of wil stoppen, kan met een arts een veilige, individuele aanpak bespreken.
Na regelmatig codeïnegebruik kan abrupt stoppen ontwenningsklachten geven. Een voorschrijver kan beoordelen of geleidelijke vermindering nodig is.
Lichamelijke afhankelijkheid kan stoppen moeilijk maken, maar is niet hetzelfde als verslaving. Codeïne, heroïne en andere opioïden verschillen in sterkte, toepassing en risico; stigmatiserende vergelijkingen helpen niet bij een zorgvuldige beoordeling.
De gevolgen verschillen per persoon. Mogelijke signalen zijn controleverlies, veel tijd besteden aan verkrijgen of gebruiken, minder deelnemen aan belangrijke activiteiten en doorgaan ondanks lichamelijke, psychische of sociale schade.
Verschillende bijwerkingen van een verslaving kunnen zijn:
- Je neemt de medicijnen langer, vaker dan voorgeschreven of helemaal zonder voorschrift.
- Je kunt niet zelf meer stoppen en denkt vaak over de medicijnen na, het verkrijgen ervan of het bekostigen ervan.
- Je hebt steeds meer pijnstillers nodig om hetzelfde effect te krijgen.
- Gebruik verbergen of er niet open over kunnen praten.
- Ontwenningsverschijnselen treden op wanneer je probeert te stoppen of een paar keer mindere dosis neemt. Je begint te zweten, misselijkheid, migraine, hartkloppingen of overgeven.
- Veranderingen in stemming of emotionele beleving.
- Gevoel opgejaagd te zijn; Nerveus, geagiteerd gevoel, rusteloos komen vaak voor.
- Veranderingen in gedrag of het niet nakomen van belangrijke verantwoordelijkheden.
- Minder deelnemen aan belangrijke activiteiten of sociale contacten.
- Verslaving zet relaties onder druk; privé, werk, sociale relaties.
- Moeite met beoordelen, beslissen of verantwoordelijkheden nakomen.
Geen enkel afzonderlijk signaal bewijst een verslaving. Bespreek zorgen met een arts of verslavingszorg. Bij langdurig gebruik kan een geleidelijke vermindering nodig zijn; bij langzaam ademen, blauwe lippen, instorten of het niet kunnen wekken van de persoon is het een noodgeval.
Waarom is de combinatie van codeïne en alcohol gevaarlijk?
Alcohol en codeïne dempen beide het centrale zenuwstelsel. De combinatie kan diepe sufheid, ademhalingsdepressie, coma en overlijden veroorzaken; het risico is niet te beoordelen aan de hand van een tijdelijk euforisch gevoel.
Mogelijke acute gevolgen van de combinatie van codeïne en alcohol zijn:
- Ademhalingsproblemen
- Mist in de hersenen
- Slaperigheid of vermoeidheid en hoofdpijn
- Denkvermogen wordt aangetast
- Motoriek en reactietijd wordt aangetast
Gebruik codeïne niet samen met alcohol. Als meerdere dempende geneesmiddelen zijn voorgeschreven, laat arts of apotheker de combinatie beoordelen en verander de medicatie niet zelfstandig.
Codeïne-overdosis: signalen en noodhulp
Een overdosis kan ontstaan bij meer dan voorgeschreven gebruik, maar ook bij gevoelige personen of gevaarlijke combinaties. Wacht niet op een vaste hoeveelheid of op alle symptomen. Bel in Nederland direct 112 bij langzaam of onregelmatig ademen, blauwe lippen, instorten of het niet kunnen wekken van de persoon; geef naloxon als dit beschikbaar is.
Mogelijke signalen zijn extreme sufheid, kleine pupillen, klamme of blauwe huid, zwakke pols, verwardheid en vooral langzaam of oppervlakkig ademen. Niet alle signalen hoeven aanwezig te zijn. Blijf bij de persoon, volg de instructies van de meldkamer en wek geen braken op.
Ernstige zuurstoftekorten kunnen hersenletsel en andere orgaanschade veroorzaken. Snelle noodhulp en naloxon kunnen levens redden. Alcohol, benzodiazepinen, andere opioïden en overige dempende middelen verhogen het risico.
