Geheugenlacunes en ‘kwijtgeraakte tijd’ mogen niet automatisch aan een bipolaire stoornis worden toegeschreven. Bij een zorgvuldige beoordeling moet rekening worden gehouden met stemming, middelen, medicatie, slaap, neurologische oorzaken en traumagerelateerde dissociatie.
Mensen gebruiken de term bipolaire black-out voor verschillende ervaringen: zich een deel van een manische episode niet herinneren, zich bij hevige emoties afgescheiden voelen, tijd kwijtraken na alcohol of drugsgebruik, of zich weinig herinneren van een ruzie of impulsief gedrag.
De term is geen formele diagnose en wordt niet genoemd als een kenmerkend symptoom van een bipolaire stoornis. Bipolaire episodes kunnen slaap, aandacht, oordeelsvermogen en geheugen beïnvloeden, maar een daadwerkelijke black-out of onverklaarde geheugenlacune vraagt om een bredere beoordeling. Intoxicatie door middelen, medicatie, epileptische aanvallen, hoofdletsel, dissociatie en andere medische of neurologische oorzaken kunnen directere verklaringen zijn.
Het is belangrijk om de juiste termen te gebruiken. Als elk geheugenprobleem een bipolaire black-out wordt genoemd, kunnen dringende medische oorzaken over het hoofd worden gezien en kan gedrag worden vergoelijkt in plaats van begrepen en aangepakt.
Wat mensen bedoelen met ‘black-out’
Een black-out kan betekenen dat iemand zich een periode helemaal niet herinnert, slechts fragmenten herinnert, het gevoel heeft op de automatische piloot te handelen, het bewustzijn verliest of zich een emotioneel intense gebeurtenis simpelweg anders herinnert dan iemand anders. Dit zijn klinisch gezien verschillende verschijnselen.
Alcoholgerelateerde black-outs ontstaan wanneer de vorming van herinneringen wordt verstoord terwijl iemand wakker blijft. Bij een epileptische aanval of flauwvallen kan het bewustzijn veranderen. Dissociatie kan gepaard gaan met een gevoel van afgescheidenheid, onwerkelijkheid of lacunes in het autobiografische geheugen.
De eerste stap bij de beoordeling is precies vaststellen wat er is gebeurd, in plaats van de gebruikte term zonder meer over te nemen.
Het geheugen tijdens manie of hypomanie
Manie kan gepaard gaan met versnelde gedachten, minder slaap, afleidbaarheid, impulsiviteit en ongewoon veel activiteit. Gebeurtenissen worden mogelijk minder goed in het geheugen opgeslagen doordat de aandacht versnipperd is of doordat iemand snel tussen taken wisselt.
Later kunnen herinneringen onvolledig zijn, vooral als de episode gepaard ging met meerdere slapeloze nachten of middelengebruik. Dit bewijst echter niet dat een bipolaire stoornis een neurologische black-out heeft veroorzaakt.
Ernstige manie kan gepaard gaan met psychose en ernstige beperkingen in het functioneren, waardoor spoedeisende psychiatrische zorg nodig is.
Depressie en cognitieve problemen
Bipolaire depressie kan invloed hebben op concentratie, verwerkingssnelheid, motivatie en geheugen. Mensen kunnen spreken van ‘hersenmist’ of moeite hebben om zich gesprekken en beslissingen te herinneren.
Deze problemen kunnen belastend zijn, maar verschillen meestal van een duidelijk afgebakende periode waarvan herinneringen ontbreken. Effecten van medicatie, slaap, angst, lichamelijke ziekte en middelengebruik kunnen eraan bijdragen.
Aanhoudende cognitieve klachten verdienen nader onderzoek en mogen niet worden afgedaan als een onvermijdelijk onderdeel van de diagnose.
Black-outs door alcohol en drugs
Alcohol is een veelvoorkomende oorzaak van black-outs met geheugenverlies. Iemand kan bij bewustzijn lijken, praten en handelen, maar zich later weinig of niets herinneren doordat nieuwe herinneringen niet zijn vastgelegd.
Ook benzodiazepinen, kalmerende middelen, opioïden, stimulerende middelen en combinaties daarvan kunnen het bewustzijn, het geheugen en het gedrag beïnvloeden. Iemand met een bipolaire stoornis kan tijdens stemmingsepisodes middelen gebruiken, waardoor oorzaak en gevolg moeilijk te onderscheiden zijn.
Middelengebruik moet rechtstreeks en zonder moreel oordeel worden uitgevraagd. Ook ontwenning van alcohol of kalmerende middelen kan gevaarlijk zijn en vereist medische planning.
Effecten en wisselwerkingen van medicatie
Stemmingsstabilisatoren, antipsychotica, antidepressiva, kalmerende middelen en andere geneesmiddelen kunnen de alertheid of het cognitief functioneren beïnvloeden, vooral na een dosiswijziging of in combinatie met alcohol of andere middelen die het centrale zenuwstelsel onderdrukken.
Stop niet abrupt met medicatie vanwege geheugenklachten zonder advies van de voorschrijver. Plotseling stoppen kan de stemming ontregelen of onttrekkingsverschijnselen veroorzaken.
Bij de beoordeling moeten voorgeschreven geneesmiddelen, vrij verkrijgbare middelen, supplementen en middelengebruik worden meegenomen, evenals de tijdstippen van inname en klachten.
Dissociatie en trauma
Bij dissociatie kan iemand zich onwerkelijk, los van het lichaam of emotioneel afwezig voelen. Sommige mensen melden geheugenlacunes rond overweldigende gebeurtenissen.
Traumagerelateerde dissociatie kan naast een bipolaire stoornis voorkomen, maar mag niet uitsluitend op basis van de diagnose of boosheid worden aangenomen. Een behandelaar kan uitlokkende factoren, lichamelijke gewaarwordingen, de continuïteit van het identiteitsgevoel en het bewustzijn van de omgeving onderzoeken.
Het tempo van traumabehandeling moet zorgvuldig worden afgestemd, vooral bij een instabiele stemming of psychose.
Epileptische aanvallen, flauwvallen en neurologische oorzaken
Episodes met ineenstorten, staren, herhaalde bewegingen, tongletsel, incontinentie, langdurige verwardheid, ernstige hoofdpijn of plaatselijk krachtsverlies vereisen medisch onderzoek. Epilepsie, syncope, hoofdletsel en andere neurologische aandoeningen kunnen ten onrechte als psychiatrische verschijnselen worden gezien.
Een getuigenverslag kan belangrijk zijn, omdat de persoon zich mogelijk niet herinnert wat er is gebeurd. Een video-opname kan een behandelaar soms helpen de episode te begrijpen, mits deze veilig en op ethisch verantwoorde wijze is gemaakt.
Een bipolaire stoornis mag geen reden zijn om de differentiaaldiagnostiek voortijdig af te sluiten.
Slaaptekort en geheugen
Slaaptekort vermindert de aandacht en de vorming van herinneringen. Tijdens manie kan iemand meerdere dagen heel weinig slapen, waardoor het denken meer ontregeld raakt en het risico op psychotische symptomen toeneemt.
Het gebruik van stimulerende middelen, reizen en werkdruk kunnen het probleem verergeren. Ook een geheugenlacune na langdurig wakker zijn vraagt om onderzoek naar middelengebruik, manie en medische oorzaken.
Herstel van de slaap is belangrijk, maar is mogelijk niet voldoende om de onderliggende episode te behandelen.
Boosheid, ‘woede-black-outs’ en verantwoordelijkheid
Sommige mensen zeggen dat ze tijdens een woede-uitbarsting een ‘black-out’ hadden om te beschrijven dat ze overweldigd waren of zich details van een ruzie niet herinneren. Deze term mag niet worden gebruikt om aan te nemen dat het bewustzijn afwezig was of om geweld te vergoelijken.
Bij de beoordeling moet worden onderzocht wat iemand zich vóór, tijdens en na de gebeurtenis herinnert, of er middelen in het spel waren, of er sprake was van dwang of schade en of anderen veilig zijn.
Een bipolaire stoornis maakt mishandelend gedrag niet onvermijdelijk. Een veiligheidsplan en verantwoordelijkheid nemen blijven noodzakelijk.
Wat een klinische beoordeling kan omvatten
De beoordeling kan ingaan op het tijdsverloop van stemmingsklachten, slaap, energie, psychose, medicatie, middelengebruik, trauma, medische voorgeschiedenis en beschrijvingen van getuigen. Behandelaren kunnen vragen of iemand het bewustzijn verloor, bleef reageren of complexe handelingen uitvoerde.
Afhankelijk van het klachtenbeeld kunnen lichamelijk onderzoek, elektrocardiografie, laboratoriumonderzoek, toxicologisch onderzoek, neurologische beoordeling, elektro-encefalografie of beeldvormend onderzoek worden overwogen.
Het doel is de meest waarschijnlijke oorzaken en acute risico’s vast te stellen, in plaats van alle symptomen onder één diagnose te dwingen.
Wanneer spoedeisende hulp nodig is
Zoek spoedeisende zorg bij nieuw bewustzijnsverlies, een epileptische aanval, ernstig hoofdletsel, herhaalde episodes, een vermoeden van overdosering, pijn op de borst, ademhalingsproblemen, krachtsverlies, ernstige verwardheid of wanneer iemands veiligheid niet kan worden gewaarborgd.
Een spoedeisende psychiatrische beoordeling is ook aangewezen bij gevaarlijke manie, psychose, ernstige suïcidaliteit, geweld of het onvermogen om in basisbehoeften te voorzien.
Vraag iemand die verward is of verminderd functioneert niet om zelf te rijden. Schakel de lokale hulpdiensten in bij direct gevaar.
De behandeling hangt af van de klinische probleemanalyse
Als een manische of depressieve episode centraal staat, kan de behandeling bestaan uit psychiatrische beoordeling, medicatie en stabilisatie. Als middelen de black-out hebben veroorzaakt, kan verslavingszorg en behandeling van ontwenning nodig zijn. Bij een vermoeden van epileptische aanvallen of een andere medische aandoening heeft passend onderzoek voorrang.
Dissociatie kan worden behandeld met traumasensitieve psychotherapie zodra de veiligheid en stemmingsstabiliteit dat toelaten. Ook slaap, voeding, pijn en andere lichamelijke gezondheidsfactoren kunnen behandeling vereisen.
Eén verklarend etiket is minder bruikbaar dan een gecoördineerd plan dat elk relevant mechanisme aanpakt.
Residentiële behandeling, ziekenhuiszorg en ambulante mogelijkheden
Ambulante behandeling kan passend zijn als iemand stabiel en veilig is en het onderzoeksplan kan volgen. Acute manie, psychose, herhaald bewustzijnsverlies of medische instabiliteit kunnen ziekenhuiszorg vereisen.
Particuliere residentiële behandeling kan soms na stabilisatie volgen wanneer intensieve psychiatrische, psychologische en gedragsgerichte behandeling nodig is. Deze vervangt geen spoedeisende of neurologische zorg.
De gids over particuliere behandelmogelijkheden bij een bipolaire stoornis legt de verschillen in zorgniveau uit.
Vragen om na een episode vast te leggen
- Wat is de laatste gebeurtenis die de persoon zich duidelijk herinnert?
- Bleef de persoon wakker en aanspreekbaar?
- Was er alcohol, medicatie of een ander middel in het spel?
- Hoeveel had de persoon in de voorafgaande dagen geslapen?
- Waren er tekenen van manie, depressie, psychose of dissociatie?
- Stortte de persoon in, waren er abnormale bewegingen, liep de persoon letsel op of bleef deze achteraf verward?
Wilsbekwaamheid, financiële beslissingen en gedrag met verstrekkende gevolgen
Geheugenlacunes tijdens een mogelijke stemmingsepisode kunnen samenvallen met uitgaven, contracten, reizen of openbare communicatie. Familieleden en adviseurs kunnen zich richten op het terugdraaien van beslissingen zonder eerst duidelijkheid te krijgen over de veiligheid en de klinische beoordeling van de wilsbekwaamheid.
Behandelaren kunnen binnen de grenzen van toestemming en hun beroepsuitoefening symptomen en zorgen over het functioneren beschrijven, maar juridische handelingsbekwaamheid en de geldigheid van transacties vereisen juridisch advies voor het betreffende rechtsgebied.
Een plan voor toekomstige episodes kan vastleggen wie bevoegdheden krijgt, welke uitgavenbeperkingen gelden en wie vertrouwde contactpersonen zijn, zonder de autonomie blijvend weg te nemen wanneer het goed met de persoon gaat.
Waarom informatie van anderen belangrijk kan zijn
Tijdens manie, intoxicatie of verwardheid kan iemands eigen verslag onvolledig zijn. Als daarvoor een passende grondslag bestaat, kan informatie van een partner, collega of getuige duidelijkheid geven over slaap, spraak, uitgaven, middelengebruik, aanspreekbaarheid en gedrag.
Informatie van anderen is niet automatisch waar of neutraal. Behandelaren moeten rekening houden met de relatie, mogelijke conflicten en de rechten van de cliënt.
De uiteindelijke klinische probleemanalyse moet onderscheid maken tussen waargenomen feiten, het eigen verslag van de persoon en klinische gevolgtrekkingen.
