De vijf fasen van gedragsverandering vormen één kader om de bereidheid tot verandering van middelengebruik te bespreken. Ze zijn geen universeel tijdschema, diagnostische test of reeks stappen die iedereen moet doorlopen. Herstel kan naast veranderingen in gebruik ook betrekking hebben op gezondheid, relaties en dagelijks functioneren. Er zijn meerdere wegen naar herstel.
De oorsprong van het model
Het model is ontwikkeld op basis van onderzoek naar gedragsverandering, onder meer rond roken, en wordt besproken in de richtlijn van SAMHSA over motivatie bij de behandeling van middelengebruik. Een veelgebruikte versie beschrijft voorbeschouwing, overweging, voorbereiding, actie en behoud. Mensen kunnen tussen fasen bewegen of zich klaar voelen om het ene gedrag te veranderen, terwijl ze over ander gedrag nog twijfelen.
De vijf fasen
| Fase | Een bruikbare beschrijving |
|---|---|
| Voorbeschouwing | De persoon overweegt op dit moment geen verandering. Mogelijk ziet diegene geen probleem, voelt diegene zich ontmoedigd of zijn er andere prioriteiten. |
| Overweging | De persoon overweegt verandering en weegt voordelen, zorgen en praktische belemmeringen tegen elkaar af. |
| Voorbereiding | De persoon begint een concreet plan te maken, brengt beschikbare steun in kaart en kiest haalbare stappen. |
| Actie | De persoon brengt veranderingen in de praktijk. Dit kan behandeling, veranderingen in gebruik en aanpassingen aan dagelijkse routines omvatten. |
| Behoud | De persoon werkt aan het vasthouden van helpende veranderingen en bekijkt opnieuw welke ondersteuning nodig is als omstandigheden veranderen. |
Deze benamingen moeten een gesprek openen, niet iemands karakter of recht op zorg bepalen. Opnieuw middelen gebruiken maakt het geleerde niet ongedaan en betekent niet dat iemand als het ware weer bij nul begint.
Het model op een behulpzame manier gebruiken
Vraag wat iemand wil veranderen, wat voor diegene belangrijk is en wat de volgende stap moeilijk maakt. Luister naar zorgen over ontwenning, werk, familie, kosten of eerdere ervaringen met zorg. Bespreek doelen samen, in plaats van ze op te leggen met dreigementen of door schaamte op te roepen.
Ook wie twijfelt over langdurige abstinentie kan advies, een medische beoordeling en ondersteuning bij schadebeperking krijgen. Iemand hoeft niet eerst een dieptepunt te bereiken of motivatie te bewijzen voordat acute gezondheidsbehoeften worden aangepakt. Spoedeisende hulp mag nooit wachten tot iemand een bepaalde fase heeft bereikt.
Behandeling is meer dan een label voor veranderbereidheid
Het middel, het gebruikspatroon, de lichamelijke en psychische gezondheid en de beschikbare ondersteuning geven richting aan de zorg. Psychologische behandelingen, medicatie indien geïndiceerd, praktische hulp en lotgenotensteun kunnen worden gecombineerd. Ambulante behandeling, residentiële verslavingsbehandeling en ziekenhuiszorg voorzien in verschillende behoeften; luxe voorzieningen zijn geen bewijs voor betere hersteluitkomsten.
Voorgeschreven geneesmiddelen voor een stoornis in het gebruik van opioïden, waaronder buprenorfine en methadon, zijn verenigbaar met herstel. Begeleiding bij ontwenning is niet voor iedereen de eerste stap en vormt op zichzelf geen volledige behandeling. Vraag bij mogelijke alcohol- of benzodiazepineafhankelijkheid medisch advies voordat u abrupt mindert of stopt, omdat ontwenning gevaarlijk kan zijn.
Nazorg en tegenslagen
Nazorg kan helpen bij trek in middelen, slaap, stemming, relaties en praktische problemen. De vorm en duur moeten bij de persoon passen, in plaats van uit te gaan van een verplicht programma van één of twee jaar. Sommige mensen hebben baat bij langdurigere ondersteuning of medicatie, en behoeften kunnen in de loop van de tijd veranderen.
Stress, pijn, prikkels die samenhangen met eerder gebruik en sociale situaties kunnen het moeilijker maken, maar uitlokkende factoren verschillen per persoon. Een plan kan vroege waarschuwingssignalen, bruikbare manieren om met moeilijke situaties om te gaan en contactpersonen in kaart brengen. Opnieuw gebruiken vraagt om een herbeoordeling van de veiligheid en de behandeling; het is niet onvermijdelijk en ook geen bewijs van falen.
Na een periode zonder opioïden kan de tolerantie zijn afgenomen en kan het risico op een overdosis toenemen als iemand opnieuw gebruikt. Bespreek naloxon en het voorkomen van een overdosis met een behandelaar of lokale zorgdienst. Bij ernstige intoxicatie, ademhalingsproblemen, epileptische aanvallen of direct gevaar voor zelfbeschadiging is spoedeisende hulp nodig.


