Diazepam (Valium) is een benzodiazepine dat wordt gebruikt bij bepaalde aandoeningen, waaronder angst, spierspasmen, epileptische aanvallen en alcoholontwenning. Regelmatig gebruik kan leiden tot lichamelijke afhankelijkheid, ook wanneer het middel volgens voorschrift wordt ingenomen. Lichamelijke afhankelijkheid is iets anders dan verslaving of een stoornis in het gebruik van benzodiazepinen, waarbij sprake is van een breder patroon van verminderde controle en aanhoudend gebruik ondanks schadelijke gevolgen. Mensen die waarschijnlijk lichamelijk afhankelijk zijn, mogen niet plotseling stoppen met diazepam.
Ontwenning van diazepam kan moeilijk en onder bepaalde omstandigheden gevaarlijk zijn. Iemand kan lichamelijk afhankelijk zijn, ook als diazepam precies volgens voorschrift is ingenomen. Het afbouwen moet daarom worden gepland op basis van de dosering, de gebruiksduur, de symptomen, andere geneesmiddelen en de aandoening die wordt behandeld, in plaats van ervan uit te gaan dat afhankelijkheid gelijkstaat aan verslaving.
Diazepam kan bij regelmatig gebruik volgens voorschrift lichamelijke afhankelijkheid en tolerantie veroorzaken, maar geen van beide betekent automatisch dat er sprake is van verslaving. Sommige effecten kunnen bij herhaald gebruik minder sterk worden. Een stoornis in het gebruik van benzodiazepinen wordt daarentegen vastgesteld op basis van een breder patroon, zoals verminderde controle, dwangmatig gebruik en aanhoudend gebruik ondanks schadelijke gevolgen. De behandelduur hangt af van de indicatie en het individuele risico. Wanneer voortgezet gebruik niet langer passend is, moet geleidelijk en op de persoon afgestemd worden afgebouwd, in plaats van uit te gaan van een algemene regel van twee tot vier weken.
Diazepam versterkt de werking van GABA, een remmende neurotransmitter. Bij herhaald gebruik kan het zenuwstelsel zich aanpassen, waardoor dosisverlaging of stoppen ontwenningsverschijnselen kan veroorzaken. Lichamelijke afhankelijkheid kan ook bij gebruik volgens voorschrift ontstaan. Dit is iets anders dan verslaving, waarbij sprake is van verminderde controle en aanhoudend gebruik ondanks schadelijke gevolgen. Er bestaat geen exacte grens van vier weken die voor iedereen geldt.
Het risico op ontwenningsverschijnselen hangt af van de dosering, de gebruiksfrequentie, de gebruiksduur, de afbouwsnelheid, eerdere problemen bij ontwenning, andere middelen en de gezondheidstoestand. Epileptische aanvallen, hallucinaties of ernstige verwardheid vereisen een spoedeisende medische beoordeling. Bel de hulpdiensten bij een epileptische aanval, ademhalingsproblemen of direct gevaar door suïcidale gedachten.
- Slaapstoornissen
- Angst
- Toegenomen spanning
- Hartkloppingen
- Paniekaanvallen
- Overmatig zweten
- Concentratieproblemen
- Spierstijfheid of spierklachten
- Hoofdpijn
- Veranderingen in de waarneming
- Trillende handen
- Sterke zucht naar het middel
Minder vaak voorkomende en ernstigere symptomen die verband houden met ontwenning van diazepam zijn onder meer:
- Hallucinaties
- Psychose of psychotische reacties
- Epileptische aanvallen
- Verhoogd risico op suïcidale gedachten
Wanneer de risico’s van diazepam zwaarder wegen dan de voordelen, bestaat de behandeling doorgaans uit een geleidelijke, individueel afgestemde dosisverlaging, in plaats van alleen maar ‘het middel uit het lichaam verwijderen’. Veel afbouwtrajecten kunnen ambulant worden begeleid, met regelmatige medische controles. Intens ievere zorg kan nodig zijn voor mensen met een hoog risico op ernstige ontwenningsverschijnselen, eerdere epileptische aanvallen of een delier bij ontwenning, een instabiele lichamelijke of psychiatrische aandoening, suïcidaliteit of complex gebruik van andere sederende middelen.
De meeste mensen die diazepam afbouwen, hebben niet automatisch een klinische opname van minimaal tien dagen nodig. De behandelsetting en de vraag of overstappen op een ander benzodiazepine zinvol is, hangen af van de dosering, de gebruiksduur, bijkomende aandoeningen, eerdere ervaringen met afbouwen en het risico op ontwenningsverschijnselen. Diazepam is zelf al een langwerkend benzodiazepine, dus vervanging is niet standaard noodzakelijk.
Het afbouwen van een benzodiazepine moet individueel worden afgestemd en aan de symptomen worden aangepast. De gezamenlijke ASAM-richtlijn uit 2025 geeft aan dat een eerste verlaging klein kan zijn, vaak ongeveer 5–10% van de totale dagdosering om de 2–4 weken, met tragere verlagingen, pauzes of andere aanpassingen wanneer dat nodig is. In het algemeen wordt een verlaging van meer dan 25% per twee weken afgeraden. Dit is een klinische richtlijn, geen schema om zonder voorschrijver te volgen.
Ontwenning verloopt niet bij iedereen volgens een vaste reeks fasen. De volgende beschrijvingen schetsen mogelijke patronen. Ze zijn geen tijdschema om doses te verlagen of gevaarlijke symptomen af te wachten.
Vroege ontwenningsfase
Diazepam en de actieve metabolieten ervan werken lang. Daardoor kunnen ontwenningsverschijnselen pas enkele dagen na een dosisverlaging of de laatste dosis ontstaan. Het begin van de klachten varieert en kan niet worden gebruikt om risico’s uit te sluiten. Angst of slapeloosheid kan wijzen op ontwenning, een tijdelijk reboundeffect of de oorspronkelijke aandoening.
Acute ontwenningsfase
Acute symptomen variëren in ernst en duur en bereiken niet voorspelbaar hun hoogtepunt in de tweede week. De voorschrijver moet de symptomen tijdens het afbouwen beoordelen en moet de dosisverlagingen mogelijk vertragen of onderbreken. Bij epileptische aanvallen, hallucinaties of ernstige verwardheid mag nooit worden volstaan met afleiding of afwachten tot een voorspelde piek voorbij is.
Late ontwenningsfase
Er bestaat geen algemeen geldend eindpunt van vier weken voor ontwenning van diazepam. Symptomen kunnen wisselen en bij sommige mensen aanhouden nadat het afbouwen is voltooid. De duur wordt beïnvloed door de dosering, de behandelduur, de afbouwsnelheid, onderliggende aandoeningen en de individuele reactie. Aanhoudende symptomen moeten worden beoordeeld, in plaats van ervan uit te gaan dat ze bij een vaste ‘late ontwenningsfase’ horen.
Geleidelijk afbouwen richt zich op lichamelijke afhankelijkheid. Iemand met een stoornis in het gebruik van benzodiazepinen heeft daarnaast doorlopende behandeling nodig. Alleen de begeleiding van de ontwenning neemt verminderde controle, het risico op terugval of bijkomende psychische problemen niet weg.
De zorg moet zich zowel richten op de reden waarom diazepam werd voorgeschreven als op de ontwenning. Iemand met een benzodiazepineverslaving kan naast het afbouwen ook behandeling voor middelengebruik nodig hebben. Cognitieve gedragstherapie, waaronder waar passend CGT voor slapeloosheid, kan helpen bij het omgaan met klachten en het beheersen van de oorspronkelijke symptomen. Lichamelijke afhankelijkheid alleen is onvoldoende om de diagnose verslaving te stellen.
Een deskundige in de geestelijke gezondheidszorg kan verslaving vanuit verschillende invalshoeken benaderen en diverse methoden gebruiken. Sommige daarvan kunnen voor de één werken, maar niet voor de ander. De meeste verslavingstherapieën zijn erop gericht de oorzaken te onderzoeken die iemand tot verslaving hebben gebracht en te helpen deze aan te pakken met gezonde denkpatronen en gedragingen.
Enkele veelgebruikte therapieën voor de aanpak van een Valiumverslaving zijn:
Dialectische gedragstherapie (DGT)
Dialectische gedragstherapie kan sommige mensen helpen vaardigheden voor emotieregulatie en het omgaan met problemen te ontwikkelen. Ter ondersteuning tijdens het afbouwen van benzodiazepinen wordt cognitieve gedragstherapie (CGT), waaronder CGT voor slapeloosheid, aanbevolen op basis van de individuele behoeften. Geen enkele therapie vervangt een medisch gepland afbouwtraject wanneer er sprake is van lichamelijke afhankelijkheid.
Traditionele twaalfstappenprogramma’s
Lotgenotensteun, waaronder een twaalfstappengroep als die bij de persoon past, kan professionele zorg voor een stoornis in het gebruik van middelen aanvullen. Overeenkomsten tussen alcohol- en benzodiazepineontwenning bewijzen niet dat een bepaald ondersteuningsprogramma voor beide even goed werkt. Lotgenotensteun vervangt bovendien niet de controle op ontwenningsverschijnselen.
Gezinstherapie
Gezinstherapie is vooral zinvol voor jongvolwassenen en adolescenten met een diazepamverslaving. Wanneer het hele gezin samen naar praktische oplossingen zoekt, wordt de weg naar herstel beter hanteerbaar.
Gedragsverandering en bijsturing
Gedragsmatige ondersteuning moet op de persoon worden afgestemd. CGT of CGT voor slapeloosheid kan helpen tijdens het afbouwen. Voor contingency management bestaat wetenschappelijk bewijs bij bepaalde stoornissen in het gebruik van middelen, maar geldelijke beloningen mogen niet worden voorgesteld als een standaardbehandeling of bewezen remedie voor ontwenning van diazepam.
