Een ‘gedachteblokkade’ is een plotselinge onderbreking van de gedachtegang, die soms merkbaar is doordat iemand midden in een zin stopt en niet verder kan. Af en toe moeite hebben om woorden te vinden of de draad kwijtraken komt vaak voor en wijst op zichzelf niet op een psychiatrische stoornis. Aanhoudende of uitgesproken gedachteblokkades kunnen voorkomen bij psychotische stoornissen zoals schizofrenie, maar bij de beoordeling moet ook rekening worden gehouden met stemmingsklachten, angst, slaaptekort, middelengebruik, effecten van medicatie en neurologische oorzaken.
Voor mensen met deze stoornissen kunnen gedachteblokkades zeer belemmerend en ingrijpend zijn. We gaan nader in op wat een gedachteblokkade is, de oorzaken, diagnostiek en behandelmogelijkheden, en geven praktische tips om er zelf mee om te gaan.
Een gedachteblokkade is een plotselinge onderbreking van de gedachtestroom, die kan optreden tijdens gesprekken of wanneer iemand zich probeert uit te drukken. De persoon kan midden in een zin plotseling stoppen met praten of langere tijd stil blijven. Ook kan het moeilijk zijn de juiste woorden te vinden. Deze ervaring kan belastend zijn, omdat de persoon gedachten en ideeën niet onder woorden kan brengen [1].
Wat is een gedachteblokkade bij schizofrenie?
Gedachteblokkades zijn een veelvoorkomend symptoom van schizofrenie, een ernstige psychische aandoening die invloed heeft op hoe iemand denkt, voelt en zich gedraagt. Bij schizofrenie ontstaat een gedachteblokkade wanneer de gedachten plotseling worden onderbroken en iemand de gedachtegang niet kan voortzetten. Deze onderbreking kan enkele seconden tot minuten duren en herhaaldelijk optreden [1].
Het mechanisme achter gedachteblokkades
Het precieze mechanisme achter gedachteblokkades is nog niet volledig bekend. Onderzoek suggereert echter dat ze mogelijk ontstaan door een onderbreking in de neurale netwerken in de hersenen die taal- en denkprocessen aansturen.
De onderbreking kan ontstaan door onvoldoende verbindingen tussen de verschillende hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor taalverwerking, waaronder de prefrontale cortex en de slaapkwab. Deze verminderde verbondenheid kan de stroom van gedachten en taal verstoren [3].
Soorten gedachteblokkades
Er zijn twee hoofdtypen gedachteblokkades: subjectieve en objectieve gedachteblokkades.
Bij een subjectieve gedachteblokkade heeft iemand het gevoel dat de gedachten worden geblokkeerd of onderbroken. Het kan voelen alsof het hoofd leeg is of alsof het niet lukt zich goed uit te drukken.
Bij een objectieve gedachteblokkade merkt een waarnemer daarentegen op dat iemand is gestopt met spreken of de gedachtegang niet kan voortzetten [4].
Risicofactoren voor gedachteblokkades
Verschillende factoren kunnen het risico op gedachteblokkades verhogen, waaronder:
Psychische aandoeningen: Gedachteblokkades zijn een veelvoorkomend symptoom van verschillende psychische aandoeningen, waaronder schizofrenie, depressie en angst.
Stress: Veel stress kan het vermogen van de hersenen om informatie te verwerken beïnvloeden en het risico op gedachteblokkades verhogen.
Middelenmisbruik: Middelenmisbruik kan het vermogen van de hersenen om informatie te verwerken beïnvloeden en tot gedachteblokkades leiden.
Medicatie: Sommige geneesmiddelen voor de behandeling van psychische aandoeningen kunnen gedachteblokkades als bijwerking veroorzaken [5].
Een gedachteblokkade is een klinische waarneming en geen diagnose met één vastgestelde oorzaak. Wanneer gedachteblokkades aanhouden, voor het eerst optreden of het functioneren belemmeren, zoeken behandelaren naar een onderliggende verklaring in plaats van één mechanisme te veronderstellen. Mogelijke verklaringen zijn psychose, ernstige stemmings- of angstklachten, slaaptekort, effecten van middelen of medicatie en neurologische aandoeningen.
Schizofrenie [1]: Gedachteblokkades zijn een veelvoorkomend symptoom van schizofrenie, een ernstige psychische aandoening die invloed heeft op hoe iemand denkt, voelt en zich gedraagt. Bij schizofrenie ontstaat een gedachteblokkade wanneer de gedachten plotseling worden onderbroken en iemand de gedachtegang niet kan voortzetten.
Angst en depressie [2]: Angst en depressie kunnen gedachteblokkades veroorzaken, vooral op momenten van veel stress. Mensen met gedachteblokkades bij angst kunnen snel opeenvolgende gedachten ervaren die plotseling stoppen, terwijl mensen met gedachteblokkades bij depressie moeite kunnen hebben de motivatie te vinden om hun gedachtegang voort te zetten.
Trauma [2]: Trauma kan gedachteblokkades veroorzaken, vooral bij mensen met een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Trauma kan de informatieverwerking in de hersenen verstoren, wat tot gedachteblokkades kan leiden.
Psychose: Gedachteblokkades worden vaak in verband gebracht met psychose, een psychische toestand die wordt gekenmerkt door verlies van contact met de werkelijkheid. Gedachteblokkades bij psychose kunnen ontstaan door moeite met het verwerken van gedachten, of doordat de geest wordt overspoeld door onsamenhangende of snel opeenvolgende gedachten.
Middelenmisbruik [3]: Middelenmisbruik kan gedachteblokkades veroorzaken, vooral bij mensen die drugs of alcohol misbruiken. Middelenmisbruik kan de informatieverwerking in de hersenen beïnvloeden, wat tot gedachteblokkades kan leiden.
Medicatie [4]: Sommige geneesmiddelen voor de behandeling van psychische aandoeningen kunnen gedachteblokkades als bijwerking veroorzaken. Zo kunnen antipsychotica die worden gebruikt bij de behandeling van schizofrenie bij sommige mensen gedachteblokkades veroorzaken.
Vermoeidheid [5]: Vermoeidheid kan gedachteblokkades veroorzaken, vooral bij mensen met slaaptekort of chronische vermoeidheid. Wanneer de hersenen vermoeid zijn, kan de informatieverwerking moeizamer verlopen, wat tot gedachteblokkades kan leiden.
Hersenletsel [3]: Hersenletsel, zoals een hersenschudding, kan gedachteblokkades veroorzaken. Hersenletsel kan de informatieverwerking in de hersenen verstoren, wat tot gedachteblokkades kan leiden.
Overprikkeling [5]: Overprikkeling kan gedachteblokkades veroorzaken, vooral bij mensen die gevoelig zijn voor hun omgeving. Wanneer de hersenen worden overspoeld door prikkels, kan de informatieverwerking moeizamer verlopen, wat tot gedachteblokkades kan leiden.
Gebrek aan zelfvertrouwen [2]: Gebrek aan zelfvertrouwen kan gedachteblokkades veroorzaken, vooral bij mensen met een laag zelfbeeld. Wanneer iemand weinig vertrouwen heeft in het eigen vermogen zich uit te drukken, kan het moeilijk zijn de gedachtegang voort te zetten.
Gedachteblokkades kunnen moeilijk vast te stellen zijn, omdat het een symptoom is dat doorgaans door de patiënt wordt gemeld in plaats van door een zorgverlener wordt waargenomen. Er kunnen echter enkele diagnostische criteria worden gebruikt om gedachteblokkades te herkennen.
Klinische beoordeling
Gedachteblokkades worden meestal vastgesteld door een professional in de geestelijke gezondheidszorg, zoals een psychiater of psycholoog. De behandelaar verricht doorgaans een klinische beoordeling, met een uitgebreide medische en psychiatrische anamnese en lichamelijk onderzoek. Ook worden verschillende klinische hulpmiddelen gebruikt, zoals het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) [1], om de onderliggende aandoening die de gedachteblokkades veroorzaakt te helpen vaststellen.
Gesprek en observatie
De behandelaar voert een gesprek met de patiënt om informatie te verzamelen over diens ervaringen met gedachteblokkades. Er wordt gevraagd naar de frequentie, duur en ernst van de blokkades en naar eventuele bijkomende symptomen, zoals hallucinaties, wanen of onsamenhangende spraak. De behandelaar kan ook het gedrag, de spraakpatronen en de algemene indruk van de patiënt observeren om tekenen van gedachteblokkades te herkennen.
Psychologisch onderzoek
In sommige gevallen kan de behandelaar psychologische tests gebruiken om het cognitief functioneren van de patiënt te beoordelen en andere aandoeningen uit te sluiten die de gedachteblokkades mogelijk veroorzaken. Deze tests kunnen onder meer het geheugen, de aandacht en de executieve functies meten [2].
Beeldvormend hersenonderzoek
Beeldvormende technieken, zoals MRI- of CT-scans, worden doorgaans niet gebruikt om gedachteblokkades vast te stellen. Deze onderzoeken kunnen wel worden aangevraagd om andere medische aandoeningen uit te sluiten die de symptomen mogelijk veroorzaken.
Samengevat omvat het vaststellen van gedachteblokkades een uitgebreide klinische beoordeling, met een gesprek en observatie van de patiënt, psychologisch onderzoek en het uitsluiten van andere medische aandoeningen. Als u of iemand die u kent gedachteblokkades ervaart, is het belangrijk hulp te zoeken bij een professional in de geestelijke gezondheidszorg die een nauwkeurige diagnose kan stellen en een passende behandeling kan bieden.
De behandeling van gedachteblokkades kan afhangen van de onderliggende aandoening die het symptoom veroorzaakt. Dit zijn enkele mogelijke behandelingen:
Medicatie
Antipsychotica kunnen worden voorgeschreven bij gedachteblokkades die optreden als symptoom van schizofrenie of andere psychotische stoornissen. Deze geneesmiddelen kunnen symptomen zoals wanen en hallucinaties helpen verminderen, waardoor ook denkprocessen en communicatie kunnen verbeteren [1].
Therapie
Psychotherapie, zoals cognitieve gedragstherapie, kan mensen met gedachteblokkades helpen negatieve gedachten en overtuigingen die bijdragen aan hun symptomen te leren herkennen en ter discussie te stellen. Therapeuten kunnen ook werken aan het verbeteren van communicatieve en sociale vaardigheden, zodat mensen beter contact kunnen maken met anderen [2].
Technieken om stress te verminderen
Het verminderen van stress en angst kan helpen om met gedachteblokkades om te gaan. Technieken zoals diep ademhalen, meditatie en progressieve spierontspanning kunnen effectief zijn om stress te verminderen en ontspanning te bevorderen [5].
Creatieve therapieën
Creatieve therapieën, zoals beeldende therapie, muziektherapie of danstherapie, kunnen zinvol zijn voor mensen met gedachteblokkades. Deze therapieën kunnen een creatieve uitlaatklep bieden om zich te uiten en gedachten en emoties op verschillende manieren over te brengen [6].
Aanpassingen in de omgeving
Ook aanpassingen in de omgeving kunnen gedachteblokkades helpen verminderen. Het beperken van afleiding, het aanbrengen van een vaste dagstructuur en het gebruiken van herinneringen of geheugensteuntjes op kaartjes kunnen bijvoorbeeld effectief zijn om de communicatie te verbeteren en stress te verminderen [4].
Geheugenblokkades kunnen frustrerend zijn en het dagelijks functioneren belemmeren, maar verschillende technieken en strategieën kunnen helpen om ze te doorbreken. Hier volgen enkele tips:
Ontspanningstechnieken
Stress en angst kunnen tot geheugenblokkades leiden. Ontspanningstechnieken zoals diep ademhalen, meditatie en yoga kunnen stress en angst helpen verlichten, wat mogelijk geheugenblokkades helpt verminderen [4].
Ezelsbruggetjes
Ezelsbruggetjes zijn geheugensteuntjes die helpen informatie vast te houden. Het kunnen acroniemen, rijmpjes of andere geheugentechnieken zijn die informatie gemakkelijker te onthouden maken. Ezelsbruggetjes kunnen vooral nuttig zijn bij het onthouden van lijsten, namen of getallen [5].
Visualisatie
Visualisatie is een krachtig hulpmiddel voor het geheugen. U vormt daarbij een beeld in uw hoofd dat samenhangt met de informatie die u probeert te onthouden. Als u bijvoorbeeld een lijst met voorwerpen wilt onthouden, kunt u zich elk voorwerp op een unieke, opvallende manier voorstellen. Deze techniek kan de informatie beter laten beklijven [5].
Herhaling
Herhaling is een van de effectiefste manieren om iets te onthouden. Door informatie meerdere keren te herhalen, kan deze beter in het geheugen blijven hangen. U kunt de informatie hardop herhalen of meerdere keren opschrijven [6].
Informatie opdelen
Bij het opdelen van informatie verdeelt u grote hoeveelheden informatie in kleinere, beter hanteerbare eenheden. In plaats van een lang getal zoals 8675309 in één keer te proberen te onthouden, kunt u het bijvoorbeeld opdelen in drie delen: 867, 53 en 09. Zo wordt het gemakkelijker te onthouden [5].
Associatie
Nieuwe informatie koppelen aan iets wat u al weet, kan helpen om deze te onthouden. Als u bijvoorbeeld iemand ontmoet die John heet en u al iemand anders met die naam kent, kunt u een verband leggen tussen de twee Johns om de naam van de nieuwe persoon te onthouden [4].
Zorg voor voldoende slaap
Voldoende slaap is essentieel om informatie vast te houden. Tijdens de slaap verwerken en verankeren de hersenen herinneringen. Slaaptekort kan tot geheugenproblemen leiden, dus zorg voor voldoende rust [5].
Houd overzicht
Overzicht houden kan geheugenblokkades helpen verminderen. Een kalender of agenda kan u helpen belangrijke data en gebeurtenissen te onthouden. Ook het opschrijven van takenlijsten kan u helpen te onthouden wat u nog moet doen [4].
Blijf geconcentreerd
Afleiding kan het ophalen van informatie uit het geheugen verstoren. Probeer afleiding te beperken wanneer u iets moet onthouden. Zoek een rustige plek om te studeren of te werken, zet uw telefoon uit en richt u uitsluitend op de taak waarmee u bezig bent [5].
Lichaamsbeweging
Het is aangetoond dat lichaamsbeweging het cognitief functioneren en het geheugen verbetert. Beweging verhoogt de bloedtoevoer naar de hersenen, wat het vasthouden van informatie kan verbeteren [5].
Gedachteblokkades kunnen een belastend symptoom zijn bij verschillende psychische aandoeningen, zoals schizofrenie, depressie en angststoornissen. Deze ervaring kan de kwaliteit van leven aanzienlijk beïnvloeden en dagelijkse activiteiten of contact met anderen bemoeilijken.
De behandeling richt zich op de onderliggende oorzaak en niet op ‘gedachteblokkades’ als op zichzelf staande stoornis. Psychotherapie, medicatie of praktische cognitieve strategieën kunnen in verschillende situaties passend zijn, maar de keuze hangt af van de diagnose en de klinische beoordeling. Een plotselinge, nieuwe verandering in het spreken of denken die gepaard gaat met krachtsverlies, een afhangende mondhoek, ernstige verwardheid, een epileptische aanval of een veranderd bewustzijn vereist een spoedeisende medische beoordeling.
Professionele hulp zoeken en steun van naasten kunnen ook helpen bij het doorbreken van gedachteblokkades. Met passende behandeling en zorg kunnen mensen met gedachteblokkades meer grip op hun leven krijgen, hun symptomen verminderen en hun algehele welzijn verbeteren.
