Stel u voor dat u levendige en realistische zintuiglijke waarnemingen ervaart die niet echt zijn, terwijl u volledig bij bewustzijn bent: dat is de wereld van hypnagoge hallucinaties. Wist u dat tot 40% van de wereldbevolking minstens één keer in het leven hypnagoge hallucinaties ervaart? Volgens recent onderzoek zijn hypnagoge hallucinaties minder zeldzaam dan eerder werd gedacht: tot 60% van de mensen meldt minstens één episode in het leven.
De term hypnagoge hallucinatie is afgeleid van de Griekse woorden ‘Hypnos’, dat slaap betekent, en ‘agogos’, dat leidend betekent. Deze hallucinaties vallen onder een bredere categorie slaapstoornissen die parasomnieën worden genoemd. Ze kunnen worden ingedeeld naar het betrokken zintuig en omvatten visuele, auditieve, tactiele en olfactorische hallucinaties. Hier bespreken we de definitie, indeling, typen, het ziektemechanisme, de symptomen, risicofactoren en oorzaken van hypnagoge hallucinaties.
Hypnagoge hallucinaties zijn levendige zintuiglijke ervaringen die optreden tijdens de overgang van waken naar slapen. Hypnagoge hallucinaties zijn zintuiglijke ervaringen die optreden tijdens de overgang van waken naar slapen. Ze kunnen levendig en realistisch zijn en elk zintuig betreffen. Deze hallucinaties kunnen voorkomen bij gezonde mensen, maar houden ook verband met veel slaapstoornissen, waaronder narcolepsie, slaapapneu en de REM-slaapgedragsstoornis (1).
Indeling
Hypnagoge hallucinaties kunnen worden ingedeeld naar het betrokken zintuig. De meest voorkomende typen zijn visuele, auditieve, tactiele en olfactorische hallucinaties (2).
Bij visuele hallucinaties neemt iemand beelden waar die er niet zijn. Deze beelden kunnen eenvoudig zijn, zoals lichtflitsen, of complex, zoals taferelen of mensen. Bij auditieve hallucinaties neemt iemand geluiden of stemmen waar die er niet zijn. Bij tactiele hallucinaties neemt iemand aanrakingen of bewegingen op of onder de huid waar. Bij olfactorische hallucinaties neemt iemand geuren waar die er niet zijn.
Typen
De typen hypnagoge hallucinaties kunnen sterk uiteenlopen. Sommige mensen ervaren slechts één type hallucinatie, terwijl anderen meerdere typen ervaren. Visuele en auditieve hallucinaties zijn de meest voorkomende typen hypnagoge hallucinaties.
Visuele hallucinaties kunnen verschillende beelden omvatten, zoals geometrische patronen, gezichten, dieren of landschappen. Sommige mensen ervaren levendige, droomachtige opeenvolgingen met een verhaallijn en personages. Auditieve hallucinaties kunnen verschillende geluiden omvatten, zoals muziek, stemmen of gefluister. Sommige mensen horen herhalende of betekenisloze zinnen.
Tactiele en olfactorische hallucinaties komen minder vaak voor, maar kunnen even levendig en verontrustend zijn. Bij tactiele hallucinaties kan iemand het gevoel hebben dat er insecten over de huid kruipen, of dat iemand hem of haar aanraakt of aan hem of haar trekt. Bij olfactorische hallucinaties neemt iemand geuren waar, zoals rook of parfum, die er niet zijn.
Ziektemechanisme
De pathofysiologie van hypnagoge hallucinaties is niet volledig bekend. Vermoed wordt dat deze hallucinaties verband kunnen houden met de overgang van waken naar slapen en de veranderingen die daarbij in de hersenen optreden. Tijdens de overgang naar slaap neemt de activiteit in de prefrontale cortex af. Dit hersengebied is betrokken bij uitvoerende functies en besluitvorming. Tegelijkertijd neemt de activiteit toe in het limbisch systeem, dat betrokken is bij emoties en geheugen. Vermoed wordt dat deze verschuiving in hersenactiviteit verantwoordelijk kan zijn voor het levendige en vaak emotionele karakter van hypnagoge hallucinaties (3).
Risicofactoren
Hypnagoge hallucinaties kunnen voorkomen bij gezonde mensen, maar houden ook verband met veel slaapstoornissen. Daartoe behoren narcolepsie, slaapapneu en de REM-slaapgedragsstoornis. Daarnaast kunnen bepaalde geneesmiddelen en middelen het risico op hypnagoge hallucinaties verhogen. Hieronder vallen alcohol, cannabis en bepaalde antidepressiva (4).
Hypnagoge hallucinaties zijn zintuiglijke ervaringen die optreden tijdens de overgang van waken naar slapen.
Ze kunnen worden ingedeeld naar het betrokken zintuig en omvatten visuele, auditieve, tactiele en olfactorische hallucinaties. De typen hypnagoge hallucinaties kunnen sterk uiteenlopen en kunnen bestaan uit levendige, droomachtige opeenvolgingen met een verhaallijn en personages. Vermoed wordt dat de pathofysiologie van hypnagoge hallucinaties verband houdt met de veranderingen die in de hersenen optreden tijdens de overgang van waken naar slapen.
Hoewel hypnagoge hallucinaties bij gezonde mensen kunnen voorkomen, houden ze ook verband met verschillende slaapstoornissen en bepaalde geneesmiddelen en middelen. Hier bespreken we tien mogelijke oorzaken van hypnagoge hallucinaties, met wetenschappelijke verwijzingen ter onderbouwing van elke oorzaak.
Slaaptekort: Slaaptekort kan hypnagoge hallucinaties veroorzaken doordat het de normale slaapcyclus verstoort en de slaapdruk laat oplopen. Hierdoor kan iemand langer in de hypnagoge toestand blijven, wat de kans op hallucinaties kan vergroten.
Narcolepsie: Narcolepsie is een slaapstoornis die wordt gekenmerkt door overmatige slaperigheid overdag, kataplexie en andere symptomen. Hypnagoge hallucinaties zijn een veelvoorkomend symptoom van narcolepsie en houden vermoedelijk verband met de verstoringen van de REM-slaap die bij deze aandoening optreden (5).
Slaapapneu: Slaapapneu is een slaapstoornis die wordt gekenmerkt door ademstops tijdens de slaap. Hypnagoge hallucinaties kunnen voorkomen bij mensen met slaapapneu en kunnen verband houden met zuurstoftekort tijdens apneuepisoden.
REM-slaapgedragsstoornis (RBD): RBD is een slaapstoornis die wordt gekenmerkt door het wegvallen van de spieratonie tijdens de REM-slaap. Dit kan ertoe leiden dat iemand dromen lichamelijk uitvoert, met mogelijk letsel bij zichzelf of anderen tot gevolg. Hypnagoge hallucinaties kunnen voorkomen bij mensen met RBD en kunnen verband houden met de verstoringen van de slaapcyclus die bij deze aandoening optreden (6).
Psychiatrische aandoeningen: Hypnagoge hallucinaties kunnen voorkomen bij mensen met psychiatrische aandoeningen zoals depressie, angst en schizofrenie. Deze hallucinaties kunnen verband houden met de veranderingen in de hersenchemie en het functioneren van de hersenen die bij deze aandoeningen optreden.
Geneesmiddelen: Bepaalde geneesmiddelen kunnen als bijwerking hypnagoge hallucinaties veroorzaken. Hieronder vallen antidepressiva, antipsychotica en angstremmende geneesmiddelen (7).
Middelengebruik: Het gebruik van bepaalde middelen kan hypnagoge hallucinaties veroorzaken. Hieronder vallen alcohol, cannabis en hallucinogenen zoals LSD en psilocybine.
Stress: Stress kan de normale slaapcyclus verstoren en de kans op hypnagoge hallucinaties vergroten. Dit kan verband houden met de stijging van de cortisolspiegel tijdens perioden van stress (8).
Trauma: Trauma, zowel lichamelijk als emotioneel, kan hypnagoge hallucinaties veroorzaken. Dit kan verband houden met de veranderingen in de hersenchemie en het functioneren van de hersenen die door trauma ontstaan.
Slaapstoornissen niet anderszins omschreven (NAO): Hypnagoge hallucinaties kunnen voorkomen bij mensen met niet anderszins omschreven slaapstoornissen. Hieronder kunnen ontwaakstoornissen of andere aandoeningen vallen die de normale slaapcyclus verstoren (9).
Hypnagoge hallucinaties zijn zintuiglijke ervaringen die optreden tijdens de overgang van waken naar slapen. Hoewel deze hallucinaties bij gezonde mensen kunnen voorkomen, houden ze ook verband met bepaalde slaapstoornissen en andere factoren, waaronder slaaptekort, narcolepsie, slaapapneu, RBD, psychiatrische aandoeningen, geneesmiddelen, middelengebruik, stress, trauma en slaapstoornissen NAO.
Hypnagoge angst is een vorm van angst die optreedt tijdens de overgang van waken naar slapen, de zogenoemde hypnagoge toestand. De hypnagoge toestand is een overgangsperiode waarin iemand hallucinaties, levendige gedachten en gevoelens van onthechting kan ervaren. Hypnagoge angst wordt gekenmerkt door hevige angstklachten tijdens deze toestand, die de slaap kunnen verstoren en voor de betrokkene belastend kunnen zijn.
Indeling en typen
‘Hypnagoge angst’ beschrijft angst rond het inslapen; het is geen in de DSM-5 benoemde slaapgerelateerde angststoornis en geen subtype van de gegeneraliseerde angststoornis (GAS). Voor het vaststellen van een angststoornis is een individuele beoordeling nodig; deze ervaring alleen is onvoldoende voor een diagnose.
Verschillende typen hypnagoge hallucinaties kunnen angst oproepen, zoals visuele, auditieve en tactiele hallucinaties. Visuele hallucinaties kunnen bestaan uit het zien van vormen, kleuren of gezichten. Auditieve hallucinaties kunnen bestaan uit het horen van geluiden, muziek of stemmen. Tactiele hallucinaties kunnen bestaan uit het voelen van een aanwezigheid of druk op het lichaam.
Ziektemechanisme en risicofactoren
Het ontstaansmechanisme van hypnagoge angst is niet volledig bekend, maar houdt vermoedelijk verband met veranderingen in neurotransmitters en hersenactiviteit tijdens de hypnagoge toestand (1). Angst tijdens de hypnagoge toestand kan ook worden uitgelokt door onderliggende psychische aandoeningen zoals GAS, een posttraumatische stressstoornis (PTSS) of een paniekstoornis.
Risicofactoren voor hypnagoge angst zijn een voorgeschiedenis van angststoornissen of andere psychische aandoeningen, stressvolle levensgebeurtenissen en slaaptekort. Het komt ook vaker voor bij mensen die trauma hebben meegemaakt of bij wie angststoornissen in de familie voorkomen.
Symptomen
De symptomen van hypnagoge angst kunnen per persoon verschillen, maar omvatten doorgaans hevige angst of paniek, een snelle hartslag, zweten, kortademigheid en het gevoel de controle te verliezen. De angst kan ook worden uitgelokt door specifieke hypnagoge hallucinaties, zoals het zien van een gedaante of het horen van een stem. De symptomen kunnen veel spanning veroorzaken en de slaap en het dagelijks functioneren verstoren.
Oorzaken
De precieze oorzaken van hypnagoge angst zijn niet volledig bekend, maar houden vermoedelijk verband met veranderingen in hersenactiviteit en neurotransmitters tijdens de hypnagoge toestand. De angst kan ook worden uitgelokt door onderliggende psychische aandoeningen zoals GAS, PTSS of een paniekstoornis. Stressvolle levensgebeurtenissen en slaaptekort kunnen eveneens bijdragen aan het ontstaan van hypnagoge angst (10).
Aanpak
Als deze ervaringen terugkeren, belastend zijn, de slaap verstoren of samengaan met uitgesproken slaperigheid overdag, laat u dan beoordelen door een arts of slaapspecialist. De behandeling hangt af van de oorzaak en kan gericht zijn op slaapgewoonten of een vastgestelde aandoening; benzodiazepinen of antidepressiva zijn geen standaardbehandeling voor de ervaring op zichzelf. Veranderingen in leefstijl, zoals een goede slaaphygiëne, minder stress en het vermijden van cafeïne en alcohol, kunnen ook helpen om hypnagoge angst te beheersen (11).
Samenvattend is hypnagoge angst een vorm van angst die optreedt tijdens de overgang van waken naar slapen, gekenmerkt door hevige angstklachten tijdens de hypnagoge toestand. De term beschrijft symptomen en is geen erkende DSM-diagnose of subtype van GAS. De precieze oorzaken zijn niet volledig bekend, maar houden vermoedelijk verband met veranderingen in neurotransmitters en hersenactiviteit tijdens de hypnagoge toestand. Een beoordeling moet richting geven aan elke behandeling, waaronder therapie of medicatie voor een bevestigde onderliggende aandoening.
Slaapgerelateerde hallucinaties omvatten ervaringen tijdens het inslapen (hypnagoog) of het ontwaken (hypnopomp). Ze verschillen van nachtmerries. Bij nieuwe hallucinaties terwijl u volledig wakker bent, is snel medisch advies nodig; plotselinge verwardheid, ernstige agitatie, snelle verslechtering of stemmen die aanzetten tot het toebrengen van schade vereisen spoedeisende hulp. Slaapgerelateerde hallucinaties kunnen visueel, auditief of tactiel zijn en variëren van aangenaam tot beangstigend.
Indeling en typen
Slaapgerelateerde hallucinaties worden ingedeeld bij de parasomnieën: afwijkende gedragingen die tijdens de slaap optreden. Er zijn twee typen slaapgerelateerde hallucinaties: hypnagoge en hypnopompe. Hypnagoge hallucinaties treden op tijdens het inslapen, terwijl hypnopompe hallucinaties optreden tijdens het ontwaken.
Ziektemechanisme
De pathofysiologie van slaapgerelateerde hallucinaties is niet goed bekend, maar houdt vermoedelijk verband met de slaapcyclus. Tijdens de slaapcyclus doorlopen de hersenen verschillende slaapstadia, waaronder de REM-slaap (rapid eye movement) en de non-REM-slaap. De REM-slaap is het slaapstadium waarin de meeste dromen optreden en wordt gekenmerkt door snelle oogbewegingen, verhoogde hersenactiviteit en spierverlamming. Vermoed wordt dat slaapgerelateerde hallucinaties optreden tijdens de REM-slaap, wanneer de hersenen zeer actief zijn en het lichaam verlamd is.
Risicofactoren
Slaapgerelateerde hallucinaties kunnen bij iedereen voorkomen, maar komen vaker voor bij mensen met slaapstoornissen, zoals narcolepsie of slaapapneu, of met een onregelmatig slaappatroon. Ze kunnen ook een bijwerking zijn van bepaalde geneesmiddelen of middelen, zoals antidepressiva of alcohol.
Symptomen
Slaapgerelateerde hallucinaties kunnen zich op verschillende manieren uiten, met symptomen die afhangen van het type hallucinatie. Veelvoorkomende hallucinaties zijn visuele, auditieve en tactiele hallucinaties. Visuele hallucinaties kunnen zich uiten als het zien van mensen of voorwerpen die er niet zijn, of als een vertekende waarneming van de omgeving. Bij auditieve hallucinaties kan iemand geluiden, stemmen of muziek horen die er niet zijn. Bij tactiele hallucinaties kan iemand gewaarwordingen ervaren zoals kruipende insecten of druk op het lichaam. Deze hallucinaties kunnen veel spanning veroorzaken en het functioneren van de betrokkene aanzienlijk beperken.
Oorzaken
De oorzaken van slaapgerelateerde hallucinaties zijn uiteenlopend en kunnen verschillende fysiologische en psychologische factoren omvatten. Slaaptekort, middelengebruik of ontwenning, bepaalde geneesmiddelen en psychische aandoeningen zoals schizofrenie of een bipolaire stoornis zijn allemaal in verband gebracht met slaapgerelateerde hallucinaties (12). Andere mogelijke oorzaken zijn traumatische ervaringen, stress en veranderingen in het slaappatroon, zoals door een jetlag of ploegendienst (13).
Aanpak
De aanpak van slaapgerelateerde hallucinaties hangt af van de onderliggende oorzaak. Als een geneesmiddel mogelijk bijdraagt, vraag de voorschrijver dan om de medicatie te beoordelen; stop of wijzig voorgeschreven medicatie niet op eigen initiatief. Wanneer een psychische aandoening een onderliggende oorzaak is, kan behandeling van die aandoening met medicatie en psychotherapie effectief zijn (4). Wanneer slaapstoornissen zoals narcolepsie of slaapapneu de hallucinaties veroorzaken, kan de behandeling gericht zijn op de slaapstoornis zelf, met medicatie en veranderingen in leefstijl. Daarnaast kunnen gezonde slaapgewoonten, zoals een vast slaapritme en het verminderen van stress, helpen om de frequentie en ernst van slaapgerelateerde hallucinaties te verminderen (14).
Samenvattend zijn slaapgerelateerde hallucinaties een vorm van parasomnie die belastend kan zijn en de slaap en het dagelijks functioneren kan verstoren. De verschillende typen, waaronder hypnagoge, hypnopompe en slaapgerelateerde hallucinaties, worden gekenmerkt door verschillen in het moment van optreden, de symptomen en de oorzaken. Een juiste diagnose en behandeling van onderliggende aandoeningen en aanpassingen in leefstijl kunnen het optreden en de ernst van slaapgerelateerde hallucinaties effectief verminderen.
- Ohayon MM. Prevalence of hallucinations and their pathological associations in the general population. Psychiatry Res. 2000;97(2-3):153-164.
- Sharpless BA. A clinician’s guide to recurrent isolated sleep. Neuropsychiatr Dis Treat. 2016;12:1761-1767. Published 2016 Jul 13.
- Steriade M, McCormick DA, Sejnowski TJ. Thalamocortical oscillations in the sleeping and aroused brain. Science. 1993;262(5134):679-685. https://doi.org/10.1126/science.8235588
- American Academy of Sleep Medicine. International Classification of Sleep Disorders. 3rd ed. Darien, IL: American Academy of Sleep Medicine; 2014.
- Scammell TE. Narcolepsy. N Engl J Med. 2015;373(27):2654-2662. doi:10.1056/NEJMra1500587. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra1500587
- Schenck CH, Boeve BF, Mahowald MW. Delayed emergence of a parkinsonian disorder or dementia in 81% of older men initially diagnosed with idiopathic rapid eye movement sleep behavior disorder: a 16-year update on a previously reported series. Sleep Med. 2013;14(8):744-748. doi:10.1016/j.sleep.2013.03.004. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3746783/
- Vela-Bueno A, Fernández-Mendoza J, Olavarrieta-Bernardino S, Vgontzas AN, Ramos-Platón MJ, Bixler EO. Hypnagogic hallucinations-related features in subjects with insomnia disorder: relation to sleep onset REM periods. Psychiatry Res. 2013;209(3):459-464. doi:10.1016/j.psychres.2012.11.017. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23290320
- Gallois C, Lemoine P. Stress, insomnie et pathologies associées. Stress et santé. 2005;23(4):221-227. doi:10.1016/j.spsy.2004.12.001.
- Sateia MJ, International Classification of Sleep Disorders, 3rd ed. American Academy of Sleep Medicine. 2014.
- Voderholzer, U., & Guilleminault, C. (2014). Hypnagogic hallucinations, sleep paralysis, and a sleep-related eating disorder. In M. Schenck & C. Guilleminault (Eds.), Sleep-related movement disorders (pp. 191–205). Springer.
- Sleep Foundation. (n.d.). Hypnagogic hallucinations: Causes, symptoms, and treatment. https://www.sleepfoundation.org/hallucinations/hypnagogic-hallucinations
- Sharpless, B. A., & Barber, J. P. (2011). Lifetime prevalence rates of sleep paralysis: a systematic review. Sleep Medicine Reviews, 15(5), 311-315. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3190565/
- Sharpless, B. A. (2015). A clinician’s guide to recurrent isolated sleep paralysis. Neuropsychiatry, 5(2), 114-120.
- American Academy of Sleep Medicine. (2017). Clinical Practice Guideline for the Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia in Adults: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice. https://jcsm.aasm.org/doi/10.5664/jcsm.6470
- National Library of Medicine. (2019). Slaapgerelateerde hallucinaties. PubMed.
- MedlinePlus. (2024). Slaapstoornissen. National Library of Medicine.
- National Heart, Lung, and Blood Institute. (z.d.). Slaapapneu. National Institutes of Health.
- National Center for Biotechnology Information. (z.d.). Nbk560524.
- National Institute of Mental Health. (2023). Psychose begrijpen. National Institutes of Health.
- National Health Service. (2023). Narcolepsie. NHS.
- American Psychiatric Association. (z.d.). Wat zijn slaapstoornissen? Psychiatry.org.
- National Center for Biotechnology Information. (z.d.). Nbk555928.
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke. (z.d.). Narcolepsie. National Institutes of Health.
- National Library of Medicine. (2024). Slaapapneu. MedlinePlus.
- Cks Nice Org Uk. (z.d.). Obstructief slaapapneu-hypopneusyndroom.
- StatPearls Publishing. (2024). Narcolepsie. StatPearls.
- Ohayon, M. M. (2020). Prevalentie en risicofactoren van slaapgerelateerde hallucinaties in de algemene bevolking. PubMed.
- National Center for Biotechnology Information. (z.d.). Nbk459236.
- National Institute on Drug Abuse. (2020). Onderzoeksrapport over cannabis (marihuana): hoe beïnvloedt marihuanagebruik uw hersenen en lichaam? National Institutes of Health.
- National Center for Biotechnology Information. (z.d.). Nbk562322.
- National Library of Medicine. (z.d.). Hypnagoge hallucinaties. MedlinePlus Medical Encyclopedia.
