Bij een psychose is er sprake van enig verlies van contact met de werkelijkheid. Mensen die een psychose doormaken, kunnen soms geen onderscheid maken tussen wat er werkelijk gebeurt en wat niet.
Sommige lichamelijke en psychische aandoeningen, waaronder een bipolaire stoornis, kunnen tot een psychose leiden. Een psychose is behandelbaar en een vroege beoordeling is belangrijk. De behandeling en strategieën om met klachten om te gaan moeten samen met een bevoegde professional in de geestelijke gezondheidszorg worden gepland.
Een psychose is een klinisch syndroom of een verzameling symptomen die bij verschillende psychische en lichamelijke aandoeningen kan voorkomen. Er kan sprake zijn van wanen, hallucinaties of gedesorganiseerd denken en spreken; hallucinaties komen niet in alle gevallen voor.
Iemand met een bipolaire stoornis kan op bepaalde momenten psychotische symptomen ervaren. Tijdens een ernstige episode van depressie of manie kunnen psychotische symptomen optreden.
Hoewel een psychose vaak in verband wordt gebracht met psychische aandoeningen, zoals een bipolaire stoornis of andere psychische aandoeningen, kan deze ook worden veroorzaakt door uiteenlopende lichamelijke problemen.
Wanen of hallucinaties kunnen ook bij de volgende aandoeningen voorkomen. Deze symptomen moeten worden beoordeeld, omdat de oorzaken en behandeling verschillen van die van een psychose bij een bipolaire stoornis:
- Een hersentumor
- De ziekte van Alzheimer is bijvoorbeeld een vorm van dementie.
- De ziekte van Parkinson, epilepsie en de ziekte van Huntington zijn voorbeelden van neurologische aandoeningen.
- Infecties die de hersenen kunnen aantasten, waaronder hiv en syfilis
- Malaria
- Een beroerte
- Multiple sclerose (MS)
Een psychose bij een bipolaire stoornis verwijst naar psychotische symptomen, zoals wanen of hallucinaties, die optreden tijdens een manische of depressieve episode van een bipolaire stoornis.
De symptomen sluiten doorgaans aan bij de stemming van de patiënt. Tijdens een manische fase kan iemand denken over uitzonderlijke vermogens te beschikken. Dit type psychose kan leiden tot gevaarlijke of roekeloze handelingen.
Wanneer een psychose bij een bipolaire stoornis optreedt tijdens een sombere periode of een depressieve episode, kan iemand denken dat een ander hem of haar kwaad probeert te doen, of dat hij of zij zelf iets slechts heeft gedaan. Deze ideeën kunnen iemand buitengewoon boos, ongelukkig of bang maken.
Psychotische kenmerken bij een bipolaire stoornis kunnen worden omschreven als stemmingscongruent of stemmingsincongruent. Stemmingscongruente inhoud sluit aan bij de thema’s van de huidige manische of depressieve episode. Stemmingsincongruente inhoud sluit niet bij die thema’s aan; deze hoeft niet het tegenovergestelde ervan te zijn.
Beide kenmerken kunnen binnen dezelfde episode tegelijkertijd voorkomen.
Stemmingscongruente psychose
Stemmingscongruente hallucinaties of wanen hebben een inhoud die aansluit bij de huidige manische of depressieve episode.
Zo kan iemand tijdens een depressieve episode de hardnekkige, onjuiste overtuiging hebben verantwoordelijk te zijn voor een ramp, terwijl er tijdens een manische episode sprake kan zijn van een waan over uitzonderlijke macht. Gewone schuldgevoelens of ambitieuze fantasieën op zichzelf zijn geen psychose.
Stemmingsincongruente psychose
Stemmingsincongruente psychotische kenmerken hebben een inhoud die niet past bij de gebruikelijke thema’s van de huidige stemmingsepisode. Stemmen horen is niet automatisch stemmingsincongruent: de inhoud ervan is bepalend. Het ontbreken van schuldgevoelens tijdens een depressie toont geen stemmingsincongruente psychose aan.
Of een opname in een ziekenhuis nodig is, hangt af van de ernst van de symptomen, de veiligheid, het vermogen om voor zichzelf te zorgen en de beschikbare steun — niet alleen van stemmingsincongruentie.
Manisch-depressieve ziekte en manisch-depressieve psychose zijn oudere termen die verband houden met een bipolaire stoornis. Bij een bipolaire stoornis gaat het om afzonderlijke stemmingsepisodes, niet om gewone stemmingswisselingen. Manie kan gepaard gaan met een verhoogde of uitgesproken prikkelbare stemming, meer energie, minder behoefte aan slaap en een verminderd oordeelsvermogen; euforie en het ontbreken van vermoeidheid komen niet bij iedereen voor. Manische en depressieve symptomen kunnen samen voorkomen. Sommige ernstige episodes gaan gepaard met wanen of hallucinaties.
Somberheid, verlies van plezier, gebrek aan interesse en verlangen, gevoelens van waardeloosheid en schuld, slaapproblemen, verminderde eetlust en suïcidale gedachten zijn allemaal symptomen van de depressieve fase. Sommige ernstige depressieve episodes gaan gepaard met wanen of hallucinaties.
Wanneer een episode afneemt, verschillen het inzicht en de emotionele reacties per persoon. Sommige mensen ervaren spijt of relatieproblemen, maar schuldgevoelens, gevoelens van waardeloosheid en spanningen binnen het gezin zijn niet onvermijdelijk. Een bipolaire stoornis gaat gepaard met een verhoogd risico op suïcide. Suïcidale gedachten vragen daarom altijd om snelle professionele ondersteuning.
Iedereen ervaart psychotische symptomen tijdens een manische of depressieve episode op een eigen manier. Psychotische symptomen kunnen wel in enkele groepen worden ingedeeld:
Hallucinaties. Een hallucinatie is een gevoel of zintuiglijke waarneming die als echt wordt ervaren, maar dat niet is. Het kan gaan om iets horen, voelen, zien, proeven of ruiken. Voorbeelden zijn voorwerpen zien die er niet zijn of dingen horen die er niet zijn. Het gelinkte artikel bespreekt specifiek hallucinaties bij het inslapen, die ook zonder een psychotische stoornis kunnen voorkomen.
Wanen. Een waan is een onjuiste overtuiging die blijft bestaan ondanks bewijs van het tegendeel. Paranoïde thema’s, achtervolging, grootheid of jaloezie kunnen deel uitmaken van wanen. Het gelinkte artikel gaat over de paranoïde persoonlijkheidsstoornis, die verschilt van psychotische wanen.
Verward denken. Een psychose kan gepaard gaan met gedesorganiseerd denken, waardoor het spreken moeilijk te volgen kan zijn of iemand vaak van onderwerp wisselt. Versnelde gedachten of versneld spreken kunnen ook voorkomen bij manie zonder psychose.
Het ziekte-inzicht kan verminderd zijn. Mensen die een psychose doormaken, herkennen hun overtuigingen of waarnemingen mogelijk niet als symptomen, maar het inzicht kan gedeeltelijk aanwezig zijn of wisselen. Deze ervaringen kunnen angst en spanning veroorzaken.
Bij een bipolaire stoornis weerspiegelt de psychotische inhoud vaak de huidige stemming, maar er kunnen ook stemmingsincongruente kenmerken voorkomen. Iemand met een manie kan bijvoorbeeld grootheidswanen hebben en denken meer vaardigheden en mogelijkheden te hebben om iets te bereiken, of zelfs beroemd en rijk te zijn. Tijdens een depressie kan de psychotische inhoud daarentegen betrekking hebben op schuld, ondergang of achtervolging. De inhoud en ernst variëren; grootheidswanen nemen niet voorspelbaar toe tijdens een depressie.
Een bipolaire stoornis gaat soms gepaard met psychotische symptomen, waarbij er enig verlies van contact met de werkelijkheid is. Een psychose kan ook samenhangen met bepaalde medicijnen, middelengebruik en andere psychische aandoeningen. Bij de beoordeling wordt gekeken naar het verloop van stemmings- en psychotische symptomen in de tijd, en naar mogelijke lichamelijke, medicatiegerelateerde of middelengerelateerde oorzaken.
Wanen, oftewel onjuiste ideeën die niet overeenkomen of botsen met de werkelijkheid, zijn veelvoorkomende psychotische symptomen. Hieronder staan enkele voorbeelden van wanen die vaak voorkomen bij mensen met een bipolaire stoornis:
Grootheidswanen. Bij dit type waan is er sprake van een hardnekkige, onjuiste overtuiging dat u uitzonderlijk machtig, bekend of deskundig bent. Doordat u zich onoverwinnelijk voelt, kunt u onveilige activiteiten ondernemen.
Paranoïde wanen. Dit zijn hardnekkige, onjuiste overtuigingen dat andere mensen of groepen kwaad willen doen. Achterdocht, angst of geloof in een samenzwering op zichzelf toont geen waan aan. Als iemand gelooft dat er een enorme dreiging is die alleen hij of zij kan afwenden of oplossen, kan dit samengaan met grootheidswanen.
Somatische wanen. Een hardnekkige, onjuiste overtuiging over het lichaam of het functioneren ervan, die blijft bestaan ondanks bewijs van het tegendeel. Dit is een waan, geen hallucinatie of alleen angst voor ziekte; de overtuiging wordt niet bewust verzonnen. Lichamelijke symptomen vereisen nog steeds een passende medische beoordeling.
Betrekkingswanen. Dit is een hardnekkige, onjuiste overtuiging dat alledaagse gebeurtenissen of boodschappen een bijzondere persoonlijke betekenis hebben. U kunt bijvoorbeeld denken dat de weerman op het nieuws in code met u communiceert of dat zijn woorden een verborgen betekenis hebben.
Jaloeziewanen. Hierbij gaat het om een hardnekkige, onjuiste overtuiging dat een partner ontrouw is, die blijft bestaan ondanks bewijs van het tegendeel. Gewone jaloezie of onenigheid met een partner is onvoldoende om van een waan te spreken.
Hallucinaties, oftewel het horen of zien van dingen die er niet werkelijk zijn, zijn een ander symptoom van psychose. Hallucinaties kunnen betrekking hebben op horen, zien, voelen, ruiken of proeven. Visuele hallucinaties kunnen bestaan uit schaduwen in de ooghoeken, maar ook uit duidelijk zichtbare mensen, voorwerpen of dieren die anderen niet kunnen zien.
Visuele ervaringen en paranoïde overtuigingen zijn verschillende symptomen; alleen het waarnemen van een schaduw of beweging toont geen psychose of waan aan. Het horen van geluiden of stemmen die anderen niet kunnen horen, wordt auditieve hallucinatie genoemd. Voorbeelden hiervan zijn stemmen horen die u opdrachten geven of beledigen.
Sommige mensen met een bipolaire-I-stoornis ervaren psychotische symptomen tijdens manische of depressieve episodes. Deze symptomen kunnen stemmingscongruent of stemmingsincongruent zijn.
Bij stemmingscongruente psychotische kenmerken gaat het om wanen of hallucinaties waarvan de inhoud past bij de huidige stemmingsepisode.
Een patiënt kan tijdens een manische episode bijvoorbeeld de hardnekkige, onjuiste overtuiging hebben, ondanks bewijs van het tegendeel, een bijzondere band met de Britse koninklijke familie te hebben en al vaak thee met hen te hebben gedronken.
De mechanismen die aan psychotische symptomen ten grondslag liggen, worden nog niet volledig begrepen. Wanneer een patiënt met een bipolaire-I-stoornis daarentegen een depressieve episode doormaakt, kan deze ondanks bewijs van het tegendeel de hardnekkige, onjuiste overtuiging hebben een ramp te hebben veroorzaakt waarop hij of zij geen invloed had. Diepe schuldgevoelens alleen tonen geen psychose aan.
Een bipolaire-II-stoornis omvat hypomane en depressieve episodes, zonder manie in de voorgeschiedenis. Psychotische kenmerken kunnen tijdens depressieve episodes optreden, maar niet tijdens hypomanie. Een psychose tijdens een episode met een verhoogde of prikkelbare stemming vereist onderzoek naar manie en een bipolaire-I-stoornis, waarbij ook middelengerelateerde of medische oorzaken moeten worden uitgesloten.
Tijdens hypomane episodes kunt u de volgende symptomen ervaren:
- Snel van de ene gedachte of het ene idee naar het volgende overschakelen
- Overmatig veel zelfvertrouwen hebben
- Luid spreken met een sterke spreekdrang, waarbij u niet te onderbreken bent.
- Meer energie, hyperactiviteit en minder behoefte aan slaap
Hypomanie kan gepaard gaan met meer sociale toenadering of zelfvertrouwen, maar ook met prikkelbaarheid en impulsiviteit. Er is sprake van een merkbare verandering ten opzichte van de gebruikelijke stemming, energie en het gedrag van de persoon.
Hypomanie kan soms leiden tot schadelijke beslissingen of gedrag. Hypomane episodes kunnen overgaan in volledige manische episodes, die het functioneren kunnen belemmeren (bipolaire-I-stoornis). Mensen met een manie kunnen geld uitgeven dat zij niet hebben, seksuele relaties aangaan met mensen met wie zij doorgaans geen seks zouden hebben, en ander risicovol of impulsief gedrag gaan vertonen dat gevaarlijk kan zijn.
Mensen met een bipolaire-II-stoornis ervaren vaak langer depressieve dan hypomane symptomen. Een depressie kan direct na het verdwijnen van de hypomanie beginnen, maar er kan ook veel tijd tussen zitten. Sommige mensen doorlopen cycli van depressie en hypomanie, terwijl anderen daartussen lange perioden met een normale stemming hebben.
Hypomanie duurt volgens de diagnostische DSM-criteria ten minste vier opeenvolgende dagen. De duur varieert en symptomen moeten worden beoordeeld in plaats van af te wachten tot ze verdwijnen.
Depressieve episodes bij een bipolaire-II-stoornis zijn vergelijkbaar met een ‘gewone’ klinische depressie, met weinig activiteit en energie, gevoelens van waardeloosheid of schuld en suïcidale gedachten. Depressieve symptomen bij een bipolaire stoornis kunnen weken, maanden of zelfs jaren aanhouden.
De behandeling van een psychose bij een bipolaire stoornis richt zich op zowel de stemmingsepisode als de psychotische symptomen, doorgaans met medicatie en passende psychologische en praktische ondersteuning. Strategieën om met klachten om te gaan vormen een aanvulling op de behandeling, maar vervangen deze niet. Laat u bij een nieuwe of verergerende psychose zo snel mogelijk psychiatrisch beoordelen. Neem bij direct gevaar, wanneer u niet veilig kunt blijven of wanneer stemmen u opdragen uzelf of anderen schade toe te brengen, contact op met de lokale hulpdiensten of ga naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp.
Bespreek naast de behandeling de volgende ondersteunende strategieën met uw behandelteam:
- Houd, als dat haalbaar is, een dagboek bij over stemming, slaap, medicatie, middelengebruik en vroege waarschuwingssignalen om met uw behandelteam te bespreken; stel een beoordeling niet uit om eerst een dagboek in te vullen.
- Zorg voor een betrouwbare naaste of een steunnetwerk dat u kan laten weten wanneer een episode lijkt te naderen of vermoedt dat u er al middenin zit. Houd ook uw medisch team op de hoogte van de situatie.
- Vermijd alcohol en recreatieve drugs, die symptomen kunnen verergeren of episodes kunnen uitlokken. Als u mogelijk afhankelijk bent van alcohol, vraag dan medisch advies voordat u plotseling stopt, omdat ontwenning gevaarlijk kan zijn.
- Ontwikkel een gezonde routine met regelmatige slaap, medicatie-inname volgens voorschrift, voeding op basis van onbewerkte producten en gezonde sociale activiteiten.
- Maak ruimte voor favoriete hobby’s die u helpen met beide benen op de grond te blijven, zoals een persoonlijke muziekafspeellijst, een film, sporten of iets anders waar u plezier aan beleeft.
Deze strategieën moeten worden gebruikt in combinatie met de volgende passende behandelingen:
- Een specialist kan een antipsychoticum en/of stemmingsstabilisator voorschrijven, afhankelijk van de episode, eerdere behandelrespons en individuele risico’s. Antidepressiva behandelen geen acute manie en kunnen manie of stemmingsontregeling uitlokken. Het gebruik ervan bij bipolaire depressie vereist beoordeling en controle door een specialist; bij een bipolaire-I-stoornis mogen ze niet als enige medicatie worden gebruikt. Bespreek bijwerkingen en de benodigde controles, en stop of wijzig voorgeschreven medicatie niet zonder medisch advies.
- Individuele psychologische therapie, psycho-educatie en gezinsinterventies kunnen herstel en terugvalpreventie ondersteunen. Lotgenotensteun kan ook helpen, maar is niet hetzelfde als psychotherapie. Tijdens een acute psychose vervangen deze vormen van ondersteuning geen passende medische behandeling.
- Elektroconvulsietherapie (ECT) kan worden overwogen bij ernstige bipolaire depressie, katatonie of bepaalde ernstige of langdurige manische episodes, onder meer wanneer andere behandelingen niet hebben geholpen of wanneer een snelle respons nodig is omdat de aandoening levensbedreigend is. In een ziekenhuis of gespecialiseerde klinische omgeving wordt onder algehele anesthesie en met een spierverslapper door een korte elektrische prikkel een gecontroleerde epileptische aanval opgewekt. Risico’s zijn onder andere verwardheid, hoofdpijn, complicaties door de anesthesie en geheugenproblemen, die soms kunnen aanhouden. Beoordeling door een specialist en een procedure voor geïnformeerde toestemming zijn essentieel; ECT is niet simpelweg een ‘herstart’ van de hersenen.
