Plotseling ontstane verwardheid is een medisch spoedgeval. Als iemand plotseling gedesoriënteerd raakt, niet helder kan denken of spreken, ongewoon suf is of zich heel anders gedraagt dan normaal, bel dan de lokale hulpdiensten. Blijf bij de persoon, leg uit wie u bent en stel hem of haar rustig gerust. Laat de persoon niet autorijden en laat hem of haar niet alleen in een onveilige situatie. Een bekende angststoornis betekent niet dat een nieuwe episode veilig thuis kan worden opgevangen. [1,2]
Verwardheid beschrijft een verandering in het denken of bewustzijn en is op zichzelf geen diagnose. Het kan invloed hebben op aandacht, oriëntatie, geheugen, redeneervermogen of waarneming. Inzicht in wat er is veranderd, hoe snel dat gebeurde en welke andere symptomen aanwezig zijn, helpt zorgverleners de oorzaak te onderzoeken. Mogelijke oorzaken lopen uiteen van medicatie-effecten en stofwisselingsproblemen tot infecties, neurologische aandoeningen en andere ziekten.
Dit artikel beschrijft verwardheid als symptoom en de soorten oorzaken die onderzoek vereisen. Voor meer informatie over acuut delier, ziekenhuiszorg en ondersteuning door familie tijdens het herstel, zie delier, plotselinge verwardheid en spoedbeoordeling.
Wat kan ‘verwardheid’ betekenen?
Mensen gebruiken het woord voor verschillende ervaringen. Een incidentele vergissing, een kort moment van afleiding of moeite om een ingewikkelde taak te begrijpen, betekent niet automatisch dat iemand in een verwarde toestand verkeert. Een duidelijke verandering ten opzichte van iemands gebruikelijke vermogens verdient aandacht, vooral wanneer die gevolgen heeft voor de veiligheid of het dagelijks functioneren. Dat onderscheid is niet altijd op basis van één gesprek te maken.
Alertheid en bewustzijn
Iemand kan minder reageren op wat er om hem of haar heen gebeurt, ongewoon slaperig zijn of moeite hebben om de aandacht erbij te houden. Anderen worden rusteloos of geagiteerd. Stil terugtrekgedrag kan net zo belangrijk zijn als opvallende onrust; iemand hoeft geen storend gedrag te vertonen om spoedzorg nodig te hebben. [2,3]
Oriëntatie
Iemand kan onzeker zijn over waar hij of zij is, hoe laat het is of welke datum het is, of waarom hij of zij zich op een bepaalde plek bevindt. De persoon kan bekenden voor iemand anders aanzien of moeite hebben de situatie te herkennen. Een verandering ten opzichte van het gebruikelijke oriëntatievermogen is belangrijker dan het kunnen beantwoorden van een bepaalde algemene kennisvraag.
Geheugen
Het kan moeilijk zijn recente gesprekken of gebeurtenissen te onthouden. Iemand kan vragen herhalen of de volgorde van gebeurtenissen door elkaar halen. Geheugenproblemen alleen zijn onvoldoende om een delier of dementie vast te stellen. Informatie van iemand die de persoon kent, kan helpen verduidelijken wat nieuw is.
Aandacht, denken en communicatie
Een gesprek volgen, de aandacht bij een taak houden, woorden vinden, schrijven of een eenvoudige handeling organiseren kan moeilijk worden. Wat iemand zegt kan onsamenhangend overkomen of moeilijk te volgen zijn. Zorgverleners kunnen gestructureerde vragen of aandachtstaken gebruiken als onderdeel van een onderzoek, maar informele reken- of geheugentests thuis kunnen de oorzaak niet vaststellen en een spoedgeval niet uitsluiten.
Waarneming en overtuigingen
Een hallucinatie is een waarneming, zoals iets horen of zien, zonder een bijbehorende prikkel van buitenaf. Een illusie is een onjuiste interpretatie van iets dat wel aanwezig is, bijvoorbeeld een schaduw aanzien voor een persoon. Een waan is een onjuiste overtuiging waaraan iemand sterk vasthoudt, beoordeeld binnen de klinische en culturele context. Dit zijn verschillende ervaringen; geen daarvan mag worden vastgesteld alleen omdat iemand het niet eens is met een ander. Nieuwe waarnemingsstoornissen in combinatie met verwardheid vereisen een medische beoordeling. [2,3]
Plotselinge verwardheid en delier
Een delier ontstaat in korte tijd en gaat gepaard met veranderingen in aandacht en bewustzijn, vaak met andere stoornissen in het denken of waarnemen. De ernst kan gedurende de dag wisselen. Iemand kan rusteloos zijn, ongewoon stil zijn of tussen beide toestanden wisselen. Het slaap-waakritme kan verstoord raken en emoties of gedrag kunnen veranderen. [3]
Een delier kan optreden tijdens een ernstige ziekte, na een operatie of in andere medische omstandigheden, ook in een ziekenhuis. Een verblijf in het ziekenhuis maakt een nieuwe verandering niet vanzelfsprekend of onschuldig: meld deze direct aan het behandelteam. Het herstel verschilt per persoon en situatie. De oorzaak moet worden onderzocht; ga er niet van uit dat de verwardheid snel vanzelf verdwijnt.
Verwardheid kan ook geleidelijk ontstaan of om andere redenen aanhouden. Ook een geleidelijke verandering vraagt om een afspraak bij een arts, vooral als die gevolgen heeft voor medicatiegebruik, eten, financiën, de weg vinden of persoonlijke veiligheid. Een plotselinge verslechtering bij iemand met bestaande geheugenproblemen is spoedeisend. [1,2]
Mogelijke medische oorzaken
Er kunnen meerdere oorzaken tegelijk spelen. De onderstaande categorieën verklaren waarom de beoordeling vaak bestaat uit het in kaart brengen van de medische voorgeschiedenis, een medicatiebeoordeling, lichamelijk onderzoek en gericht aanvullend onderzoek. Ze zijn geen checklist om zonder professionele hulp een diagnose te kiezen.
Geneesmiddelen, alcohol en andere middelen
Sommige geneesmiddelen kunnen bijdragen aan verwardheid, vooral na een dosiswijziging of wanneer meerdere middelen elkaar beïnvloeden. Voorbeelden zijn bepaalde middelen tegen pijn, slaapproblemen, allergie of misselijkheid, corticosteroïden en sommige kankerbehandelingen. Het risico hangt af van het specifieke geneesmiddel, de dosis, andere aandoeningen en de persoonlijke omstandigheden. Geef de zorgverlener een volledige lijst van voorgeschreven geneesmiddelen, vrij verkrijgbare middelen, supplementen en recente wijzigingen. [2,6]
Ook intoxicatie door alcohol of drugs, hallucinogene middelen en ontwenning kunnen het denken beïnvloeden. Abrupt stoppen met alcohol of bepaalde kalmerende middelen kan gevaarlijk zijn. Stop niet op eigen initiatief met voorgeschreven medicatie en probeer niet zelfstandig een mogelijk gevaarlijke ontwenning door te maken omdat u verwardheid vermoedt; zoek medische hulp zodat de oorzaak en eventuele veranderingen veilig kunnen worden aangepakt.
Orgaanfunctie, epileptische aanvallen en neurologische aandoeningen
Problemen met de lever, nieren, het hart of de longen kunnen de omstandigheden verstoren die de hersenen nodig hebben om te functioneren. Tijdens of na een epileptische aanval kan verwardheid optreden. Ook een beroerte, hoofdletsel, hersentumoren en andere neurologische aandoeningen zijn mogelijke oorzaken. Kanker kan rechtstreeks of via complicaties en behandeling bijdragen. Deze mogelijkheden vereisen verschillende onderzoeken en mogen niet onder één verklaring worden samengebracht. [2,6]
Vocht, elektrolyten en bloedglucose
Uitdroging en verstoringen van de elektrolytenbalans, waaronder afwijkende natrium- of calciumwaarden, kunnen het cognitief functioneren beïnvloeden. Braken, diarree, slikproblemen of veranderingen in vochtverlies kunnen relevant zijn. Bij sommige orgaanaandoeningen kan vochtoverbelasting optreden; dit is een van de redenen waarom het niet passend is om iedereen die verward is simpelweg meer water aan te raden. Een lage bloedglucose kan verwardheid veroorzaken, en ook ernstige stofwisselingsstoornissen bij diabetes vereisen een spoedbeoordeling. [2,3,7]
Infectie en sepsis
Infecties van de longen, urinewegen, hersenen of andere lichaamsdelen kunnen bijdragen aan een delier. Verwardheid alleen is echter onvoldoende om een urineweginfectie vast te stellen of om aan te nemen dat bacteriën in een urinemonster de verandering verklaren. Zorgverleners beoordelen symptomen, onderzoeksbevindingen en andere mogelijke oorzaken. Sepsis is een levensbedreigende reactie op een infectie; het is niet simpelweg een andere naam voor bacteriën in de bloedbaan. Bij een vermoeden van sepsis is onmiddellijke medische zorg nodig. [3,5,10]
Zuurstof, bloedsomloop, temperatuur en voeding
Zuurstoftekort door een aandoening van de ademhaling of bloedsomloop kan het denken verstoren. Bij een beroerte is er een probleem met de bloedtoevoer naar de hersenen of een bloeding in de hersenen; dit vereist een afzonderlijke spoedbeoordeling. Een zeer hoge of lage lichaamstemperatuur en ernstige voedingstekorten, waaronder een tekort aan thiamine, niacine of vitamine B12, kunnen binnen de passende klinische context ook bijdragen. Een vitaminepreparaat kan onderzoek naar nieuw ontstane verwardheid niet vervangen. [2]
Vergiftiging en blootstelling aan schadelijke stoffen
Koolmonoxide en blootstelling aan bepaalde andere giftige stoffen kunnen verwardheid veroorzaken. Vertel de hulpdiensten over een mogelijke blootstelling, ook als andere mensen op dezelfde plek onwel zijn. Volg de noodinstructies om uzelf in veiligheid te brengen. Zware metalen, bestrijdingsmiddelen en ingeademde stoffen kunnen in bepaalde situaties relevant zijn, maar de blootstelling en symptomen moeten professioneel worden beoordeeld.
Kan angst de concentratie beïnvloeden?
Angst kan veel aandacht opeisen en het moeilijker maken om te concentreren, informatie te onthouden of beslissingen te nemen. Sommige mensen beschrijven dat ze zich mentaal overweldigd voelen of het contact met hun omgeving minder ervaren. Slecht slapen en aanhoudend piekeren kunnen deze problemen versterken. De beschrijving van de persoon zelf is belangrijk: zich afgeleid of ‘wazig’ voelen is niet noodzakelijk hetzelfde als plotseling gedesoriënteerd zijn of de situatie niet meer kunnen herkennen. [9]
Het is onveilig om te concluderen dat lichamelijke of neurologische oorzaken ontbreken alleen omdat er angst aanwezig is. Plotselinge desoriëntatie, ongewone sufheid, nieuw ontstane spraakproblemen of een duidelijke gedragsverandering vereisen een spoedbeoordeling. Aanhoudende concentratieproblemen die minder plotseling ontstaan, kunnen worden besproken met een zorgverlener, die zowel psychische als lichamelijke factoren kan beoordelen.
Onderzoek en behandeling
De behandeling hangt af van de oorzaak. Een zorgverlener kan informatie nodig hebben over de gebruikelijke vermogens van de persoon, het moment waarop de verandering optrad, koorts of pijn, recent letsel, voedsel- en vochtinname, diabetes, medicatiewijzigingen en het gebruik van alcohol of andere middelen. Een familielid of mantelzorger kan helpen schommelingen en veranderingen te beschrijven die de persoon zich moeilijk kan herinneren.
De zorg kan bestaan uit het behandelen van een infectie, het corrigeren van een stofwisselingsstoornis, het ondersteunen van de zuurstofvoorziening of het aanpakken van een medicatiegerelateerd probleem. Medicatiewijzigingen moeten onder leiding van de behandelend zorgverlener plaatsvinden. Ook aandacht voor pijn, zintuiglijke beperkingen, slaapverstoring en de onbekende omgeving kan onderdeel zijn van de zorg. [3]
Antipsychotica zijn geen standaardbehandeling voor iedereen die verward is en nemen niet elke oorzaak weg. Richtlijnen laten in bepaalde situaties bij een delier een beperkte, kortdurende inzet toe wanneer ernstige lijdensdruk of gevaar aanhoudt ondanks passende de-escalatie. Een arts moet rekening houden met contra-indicaties, wisselwerkingen en neurologische en cardiale bijwerkingen; extra voorzichtigheid is nodig bij aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson of Lewy-body-dementie. Deze beslissingen vereisen medisch toezicht. [3,4]
Wat familieleden veilig kunnen doen
Ondersteunende zorg begint naast passende beoordeling, niet in plaats daarvan. Spreek rustig, gebruik korte zinnen, leg uit waar de persoon is en voorkom overbelasting door herhaaldelijk vragen te stellen. Vertrouwde mensen, een bril en hoortoestellen kunnen helpen. Beperk gevaren en volg het advies van het behandelteam over toezicht, bewegen, eten en drinken. [1,3]
Bij een vermoeden van lage bloedglucose: volg het bestaande diabetesplan van de persoon en schakel spoedhulp in wanneer dat volgens het plan nodig is. Snelwerkende suiker via de mond is alleen geschikt als de persoon wakker is en veilig kan slikken. Geef geen eten of drinken aan iemand die bewusteloos is of niet veilig kan slikken. Bel de hulpdiensten en gebruik voorgeschreven glucagon als dat beschikbaar is en u weet hoe u het volgens de instructies moet toedienen. [7]
Na hoofdletsel: nieuw ontstane verwardheid vereist een medische spoedbeoordeling. Vertrouw niet op een thuisschema waarbij u de persoon gedurende een vaste periode van twaalf uur om de paar uur controleert. Als een zorgverlener licht letsel heeft beoordeeld en de persoon naar huis heeft laten gaan, volg dan de specifieke instructies; richtlijnen adviseren doorgaans dat er ten minste de eerste vierentwintig uur een volwassene bij de persoon blijft. Bij nieuwe of verergerende symptomen is opnieuw hulp nodig. [8]
Nadat de oorzaak is beoordeeld, kunnen rust, voldoende voeding en een passend vochtbeleid het herstel ondersteunen. Adviezen moeten rekening houden met veilig slikken, diabetes en aandoeningen waarvoor een vochtbeperking nodig is. Er is geen universeel huismiddel tegen verwardheid en verbetering moet worden gevolgd binnen de context van het behandelplan.


