Bewust of onbewust doen we aan een vorm van zelfzorg door activiteiten te ondernemen die ons het gevoel geven dat we emotioneel, lichamelijk en mentaal voor onszelf zorgen. Wanneer de stress van het dagelijks leven toeslaat, is dat niet altijd het geval. Dan moeten we misschien even stilstaan, op adem komen en onszelf eraan herinneren dat wij ook belangrijk zijn.
Soms worden onze emoties overweldigend. Een pauze nemen of steun zoeken kan ons helpen daarmee om te gaan. Zelfzorg kan de emotieregulatie ondersteunen, maar moeilijke emoties staan niet altijd onder onze bewuste controle.
Zelfzorg is essentieel om een goede relatie met jezelf te onderhouden. Het gaat om activiteiten die het welzijn bevorderen en stress verminderen, om zo voor onze hersenen, ons lichaam en ons innerlijk te zorgen. Dit kan ons vermogen ondersteunen om een bevredigend leven te leiden. Zelfzorg herinnert jou en anderen er ook aan dat jouw ambities reëel en belangrijk zijn.
In dit artikel gaan we dieper in op zelfzorg, de verschillende aspecten ervan en praktische manieren om beter voor onszelf te zorgen en zo ons welzijn en onze kwaliteit van leven te bevorderen.
Volgens sommige deskundigen is zelfzorg het geheel aan handelingen dat iemand dagelijks verricht om de gezondheid te bevorderen, ziekte te voorkomen en om te gaan met veranderende psychische belasting. Het gaat niet alleen om gezond zijn, maar ook om het ontwikkelen van manieren om met werkgerelateerde uitdagingen om te gaan.
Nu zelfzorg breder bekend is geworden, zijn de bijbehorende ideeën relevanter geworden voor het algemene publiek, met aandacht voor het herkennen en vervullen van de eigen behoeften. Zelfzorg omvat handelingen die je gezondheid en welzijn ondersteunen; niet alles wat prettig voelt, is noodzakelijkerwijs goed voor je.
Bij zelfzorg hoort dat je bij jezelf stilstaat, nagaat hoe het met je gaat en bepaalt wat je lichaam nodig heeft. Sommige mensen gebruiken zelfzorg om met verontrustende nieuwsberichten om te gaan, terwijl anderen er hun dagelijkse welbevinden mee op peil houden. Zelfzorg betekent voor iedereen iets anders. Verschillende mensen kiezen verschillende zelfzorgactiviteiten, zowel voor volwassenen als voor jongeren, en je eigen definitie kan veranderen. Zelfzorg heeft voor ieder individu een andere betekenis, en wat je de ene dag als zelfzorg beschouwt, voelt de volgende dag misschien niet zo.
Wanneer we consequent voor onszelf zorgen, kunnen we beter reageren op gebeurtenissen in ons leven. We doen dit om onze gezondheid en ons geluk te behouden. Activiteiten zoals regelmatig bewegen, voldoende slapen en ondersteunend sociaal contact kunnen de gezondheid en het welzijn bevorderen. De voordelen verschillen per activiteit en per persoon.
Sommige zelfzorgactiviteiten, zoals regelmatig bewegen, kunnen symptomen van angst en depressie helpen verminderen. Deze activiteiten kunnen een geïndiceerde behandeling voor psychische klachten ondersteunen, maar niet vervangen. Regelmatig bewegen kan het risico op hart- en vaatziekten en sommige vormen van kanker verminderen; deze voordelen mogen niet worden toegeschreven aan elke activiteit die als zelfzorg wordt omschreven. Spirituele activiteiten kunnen betekenis of verbondenheid bieden aan mensen die daar waarde aan hechten, maar een religieuze overtuiging is niet vereist. Zoek professionele hulp bij aanhoudende, ernstige of in het dagelijks functioneren beperkende klachten. Als je jezelf mogelijk iets aandoet of je eigen veiligheid niet kunt waarborgen, zoek dan onmiddellijk hulp bij de lokale hulpdiensten.
Zelfzorg legt de nadruk op het onderhouden van een gezonde relatie met jezelf, zodat je positieve emoties met anderen kunt delen. Je kunt niet geven wat je zelf niet hebt. Hoewel mensen zelfzorg ten onrechte als egoïstisch kunnen zien, is dat niet het geval. Als je voldoende aandacht aan je welzijn besteedt, houd je rekening met meer dan alleen je eigen behoeften. Je doet nieuwe energie op om er zo goed mogelijk voor de mensen om je heen te kunnen zijn. Voor jezelf zorgen kan ook helpen om ondersteunende relaties te onderhouden, al verschillen de effecten.
Zelfzorg is meer dan manieren vinden om plezier te hebben. Het gaat om voor jezelf zorgen op mentaal, lichamelijk, emotioneel, sociaal en spiritueel gebied. Om je gezondheid en welzijn te behouden, moet je een evenwicht vinden waarin elk van deze gebieden aandacht krijgt. Om in balans te komen of even afstand te nemen van een bron van stress in je leven, heb je op een bepaald gebied mogelijk meer zelfzorg nodig.
Emotionele zelfzorg
Passende vaardigheden om met onaangename emoties zoals boosheid, angst en verdriet om te gaan, zijn essentieel. Zelfzorg kan bestaan uit activiteiten die je helpen je emoties regelmatig en op een veilige manier te herkennen en te uiten.
Het is essentieel om emotionele zelfzorg een plaats in je leven te geven. Dat kan door je emoties met een partner of goede vriend te bespreken, of door tijd vrij te maken voor prettige zelfzorgactiviteiten die je helpen je emoties te verwerken.
Spirituele zelfzorg
Religie of spiritualiteit kan persoonlijk betekenisvol zijn, maar geen van beide is noodzakelijk voor een goede gezondheid. Spirituele voeding hoeft niet religieus te zijn. Het kan gaan om alles wat helpt een sterker gevoel van betekenis, begrip of verbondenheid met de wereld te ontwikkelen. Als het bij je overtuigingen en voorkeuren past, kan spirituele zelfzorg bestaan uit meditatie, religieuze bijeenkomsten of gebed.
Mentale zelfzorg
De manier waarop je denkt en de dingen waarmee je je geest bezighoudt, hebben een aanzienlijke invloed op je psychische gezondheid.
Mentale zelfzorg omvat activiteiten die je geest actief houden, zoals puzzels oplossen of je verdiepen in een onderwerp dat je interesseert. Misschien merk je dat lezen of inspirerende films bekijken je intellect prikkelt.
Mentale zelfzorg omvat ook activiteiten die het psychisch welzijn bevorderen. Oefenen met zelfcompassie en acceptatie helpt je bijvoorbeeld om op een gezondere manier tegen jezelf te spreken.
Sociale zelfzorg
Sociaal contact hoort bij zelfzorg. Wanneer het leven druk wordt, kan het echter moeilijk zijn om tijd voor vrienden vrij te maken en kunnen relaties gemakkelijk uit het oog raken. Hechte relaties zijn essentieel voor het welzijn. Tijd en moeite investeren in het opbouwen van relaties met anderen is de beste manier om hechte vriendschappen te ontwikkelen en te onderhouden.
Er is geen vaste hoeveelheid tijd die je aan vrienden en relaties moet besteden. Iedereen heeft eigen sociale behoeften. Het gaat erom je sociale behoeften te bepalen en voldoende tijd in je agenda vrij te maken voor een sociaal leven dat daar zo goed mogelijk bij aansluit.
Lichamelijke zelfzorg
Voor je lichaam zorgen is nodig om het goed te laten functioneren. Vergeet niet dat lichaam en geest nauw met elkaar verbonden zijn. Zorgen voor je lichamelijke gezondheid kan ook je stemming en denkvermogen ondersteunen, maar verbetering is niet gegarandeerd.
Lichamelijke zelfzorg omvat hoe je je lichaam voedt, hoeveel je slaapt en beweegt, en hoe goed je op je lichamelijke behoeften reageert. Naar medische afspraken gaan, voorgeschreven medicijnen innemen en je gezondheid in de gaten houden zijn allemaal onderdelen van goede lichamelijke zelfzorg.
Voorbeelden van zelfzorg lopen uiteen van lichamelijke activiteiten, zoals bewegen en goed eten, tot mentale activiteiten voor volwassenen, zoals een boek lezen of mindfulness beoefenen, en spirituele of sociale activiteiten, zoals bidden of lunchen met een vriend. Belangrijk om te onthouden is dat zelfzorg draait om aandacht voor de behoeften van lichaam en geest.
Voorbeelden van lichamelijke zelfzorg:
- Eet voedzaam
- Doe aan lichaamsbeweging
- Wandel buiten
- Drink water
- Ontwikkel gezonde slaapgewoonten
- Neem de tijd voor een kop thee
- Breng tijd buiten door en bescherm je huid met schaduw, geschikte kleding en zonnebrandcrème
- Neem een douche of ga in bad
Voorbeelden van mentale zelfzorg:
- Richt je aandacht
- Neem rust.
- Speel videogames
- Luister naar muziek
- Lees een roman
- Luister naar een podcast
- Sta stil bij de dingen waarvoor je dankbaar bent
Voorbeelden van spirituele en sociale zelfzorg:
- Bid
- Bel of stuur een bericht naar een vriend.
- Zoek verbinding met de natuur
- Mediteer
- Neem ruimte voor zelfreflectie
In de wereld van welzijn wordt veel over zelfzorg gesproken, maar de voordelen hangen af van de specifieke activiteit en de omstandigheden van de persoon. Hieronder staan mogelijke voordelen, geen gegarandeerde resultaten.
Vertragen kan helpen om met eisen en verplichtingen om te gaan
Er zijn veel manieren om te vertragen. Misschien betekent het nee zeggen tegen verplichtingen die je niets opleveren, tijd vrijmaken voor yoga of koffie met een vriend, of gewoon een paar keer diep ademhalen voor een vergadering. Dit kan ons helpen ons te richten op het huidige moment en op wat voor ons belangrijk is.
Gezonde gewoonten ondersteunen de gezondheid, maar garanderen geen bescherming tegen infecties
Ontspanningstechnieken kunnen een ontspanningsreactie helpen opwekken, maar daarmee staat niet vast dat vitaminen, supplementen, lichaamsbeweging, mindfulness en baden allemaal via hetzelfde mechanisme werken of verkoudheid voorkomen. Uit een Cochrane-review uit 2020 bleek dat het onzeker is of lichaamsbeweging het optreden van acute luchtweginfecties vermindert. Supplementen zijn niet voor iedereen effectieve middelen om de afweer te versterken en kunnen wisselwerkingen met medicijnen hebben; bespreek het gebruik ervan met een zorgverlener.
Zelfzorg kan zelfcompassie omvatten
Voor jezelf zorgen kan het welzijn ondersteunen, maar garandeert geen geluk. Zelfcompassie betekent vriendelijk en begripvol voor onszelf zijn wanneer we lijden, falen of ons waardeloos voelen, in plaats van ons verdriet weg te wuiven of onszelf te veroordelen.
Voor jezelf zorgen kan je eigen behoeften bevestigen.
Te midden van ons eigen leven vergeten we onszelf, en dat is een van de redenen waarom we niet regelmatig aan zelfzorg doen. Dit kan deels voortkomen uit het gevoel dat we het niet waard zijn. Zelfzorg kan je eraan herinneren dat je behoeften ertoe doen. Het herinnert je eraan dat je een wezenlijk onderdeel van je eigen leven bent en zelfzorg verdient.
Zelfzorg kan relaties ondersteunen
Tijd vrijmaken voor rust en steun kan je helpen om met stress om te gaan en betrokken te zijn in relaties. Zelfzorg garandeert echter niet dat anderen zich meer vervuld voelen, en relatieproblemen zijn niet simpelweg het gevolg van onvoldoende zelfzorg.
Zelfzorg is persoonlijk. Wat jou motiveert en inspireert, verschilt van wat je buur motiveert. Zoek activiteiten die je een levendig gevoel geven. Maak afspraken met jezelf en kom je belofte na wanneer je je voorneemt om te bewegen of iets voor jezelf te doen. We laten onze vrienden niet in de steek, dus laten we dat ook niet bij onszelf doen. Zelfzorg kan je het gevoel geven dat je beter in staat bent anderen te helpen, al verschillen de reacties. Leef zo goed mogelijk. Dit zijn enkele eenvoudige manieren om met een zelfzorgroutine te beginnen:
Besteed aandacht aan je lichamelijke welzijn
Lichamelijk welzijn is een onderdeel van zelfzorg, maar lichamelijk ongemak of ontevredenheid over je lichaam maakt een goede stemming niet onmogelijk. Regelmatig bewegen kan de stemming en gezondheid verbeteren via verschillende processen die op elkaar inwerken; de effecten zijn niet terug te brengen tot een toename van serotonine in het lichaam. Als je wilt bewegen als vorm van zelfzorg, is het belangrijk een activiteit te vinden die je prettig vindt. Dat kan regelmatig hardlopen, stevig wandelen, zwemmen of iets anders zijn dat je een vitaal gevoel geeft. Doen wat je leuk vindt geeft extra voldoening, en juist dat plezier motiveert je om vol te houden, ook wanneer je geen tijd lijkt te hebben.
Zorg voor voldoende slaap
Te veel mensen hebben slaaptekort, wat schadelijk is voor onze lichamelijke en emotionele gezondheid. We lijken het gezegde ‘hard werken loont’ te letterlijk te hebben genomen. Tegenwoordig besteden we het grootste deel van onze tijd aan werken en heel weinig aan slapen. Volwassenen hebben doorgaans gemiddeld zeven tot negen uur slaap per nacht nodig, al verschillen individuele behoeften. Je lichaam heeft tijd nodig voor rust en herstel. Dutjes overdag zijn niet voor iedereen behulpzaam. Als je slapeloosheid hebt, vermijd dan dutjes overdag tenzij je behandelaar anders adviseert, en vraag advies als slaapproblemen aanhouden of je dagelijks leven beïnvloeden.
Eet gezond
Voeding is een essentieel onderdeel van zelfzorg en verdient aandacht. Op de vraag ‘Van welke maaltijden voel je je goed?’ noemen mensen bijvoorbeeld een sappige biefstuk, bergen lasagne en bijzonder lekkere cupcakes. Probeer afzonderlijke voedingsmiddelen niet als goed of slecht te beoordelen, maar streef naar gevarieerde, evenwichtige maaltijden die aan je behoeften voldoen. Voedingsmiddelen die je lekker vindt, kunnen passen in een over het geheel genomen evenwichtig voedingspatroon. Als je een eetstoornis of specifieke medische voedingsbehoeften hebt, vraag dan persoonlijk advies aan je behandelteam of een geregistreerde diëtist.
Verander je denkwijze / dankbaarheid
Stilstaan bij dingen die je waardeert kan helpen, maar dankbaarheid betekent niet dat je pijnlijke ervaringen of schadelijk gedrag binnen een relatie moet wegwuiven. Meditatie is een keuze en kan soms de psychische belasting vergroten. Stop als je klachten erdoor verergeren en zoek passende ondersteuning.
Leer nee zeggen
Te vaak zeg je ‘ja’ op elk verzoek om de gevoelens van een ander niet te kwetsen. Als dat ten koste gaat van je eigen rust of gezondheid, gaat dat in tegen de uitgangspunten van zelfzorg. Het helpt om te erkennen dat je ook maar een mens bent en onmogelijk iedereen tevreden kunt stellen. Chronische werkstress die niet goed wordt aangepakt, kan bijdragen aan een burn-out. Naast individuele zelfzorg is het belangrijk om de werkdruk en arbeidsomstandigheden aan te pakken.
Je kunt een zelfzorgroutine aanpassen wanneer je behoeften en omstandigheden veranderen. Om te beginnen kun je het volgende proberen:
- Bepaal welke activiteiten je plezier geven, je energie aanvullen en je evenwicht herstellen
- Kies eerst één gewoonte die je de komende week aan je routine wilt toevoegen
- Werk ernaartoe om dit een week lang dagelijks te doen
- Sta stil bij hoe je je voelt
- Voeg meer gewoonten toe wanneer je daar klaar voor bent
- Zoek steun door ervaringen en gewoonten uit te wisselen met familie en vrienden, een coach, een bevoegde professional zoals een therapeut of diëtist, of via je zorgverzekering, vereniging of werkplek
Zelfzorg hoeft niet meteen een bijzonder moeilijke opgave te zijn. Hier volgen enkele suggesties om er rustig mee te beginnen:
- Houd een dagboek bij
- Besteed elke ochtend vijf minuten aan aandacht voor je ademhaling en het stellen van doelen voor de dag
- Ontbijt
- Sta elke avond stil bij waarvoor je dankbaar bent
- Zet je telefoon elke avond een halfuur in de vliegtuigstand om even aan de stroom meldingen te ontsnappen
- Bel gewoon eens een vriend om te vragen hoe het gaat
- Besteed tijd aan een rustige hobby
- Houd een regelmatig slaapritme aan; ga bij slapeloosheid alleen naar bed als je slaperig bent en sta elke dag op hetzelfde tijdstip op


