Een ‘verslavingsgevoelige persoonlijkheid’ is een veelgebruikte uitdrukking, maar geen erkende klinische diagnose. Er is niet één persoonlijkheidstype dat verklaart wie een verslaving zal ontwikkelen. Het etiket kan sommige mensen onterecht geruststellen en bij anderen onnodige schaamte oproepen. Het is zinvoller om naar daadwerkelijk gedrag, gezondheid en omstandigheden te kijken.
Wat beïnvloedt het risico op verslaving?
Het risico ontstaat door een wisselwerking tussen biologische, psychologische en omgevingsfactoren. Familiegeschiedenis, blootstelling aan middelen, psychische gezondheid, stress, sociale omstandigheden en de eigenschappen van een bepaald middel kunnen allemaal een rol spelen. Geen van deze factoren maakt een bepaalde uitkomst voor iemand onvermijdelijk.
Eigenschappen zoals impulsiviteit of het zoeken naar spanning kunnen bij sommige mensen van invloed zijn op het risico, maar vormen geen diagnostische checklist. Verlegen, extravert, angstig of avontuurlijk zijn betekent niet dat iemand een verslavingsgevoelige persoonlijkheid heeft. Egoïsme of het niet voldoen aan sociale verwachtingen mag niet worden voorgesteld als een klinisch teken van verslaving.
Kijk naar patronen en gevolgen
Bij een professionele beoordeling wordt onderzocht of het gebruik van een middel of bepaald gedrag moeilijk beheersbaar wordt en welke invloed dit heeft op het dagelijks leven. Signalen die aanleiding zijn voor een gesprek zijn onder meer herhaaldelijk meer gebruiken dan voorgenomen, mislukte pogingen om iets te veranderen, een sterk verlangen naar gebruik, risicovolle situaties en doorgaan ondanks aanzienlijke schade.
Plezier beleven aan winkelen, eten, seks of onlineactiviteiten betekent op zichzelf niet dat er sprake is van een stoornis. De context, de mate van controle en de gevolgen zijn van belang, en verschillende problemen vragen om verschillende beoordelingen. Zo kan bij controleverlies over eten onderzoek naar een eetstoornis nodig zijn, in plaats van het etiket verslaving.
Psychische gezondheid en middelengebruik
Depressie, angst en andere psychische aandoeningen kunnen naast een stoornis in het gebruik van middelen voorkomen. De samenhang kan in meerdere richtingen werken en gedeelde risicofactoren kunnen een rol spelen. Sommige mensen gebruiken middelen om met klachten om te gaan, terwijl middelen de psychische gezondheid ook kunnen verslechteren. Een bijkomende aandoening betekent niet dat er sprake is van een ‘verslavingsgevoelige persoonlijkheidsstoornis’.
In de zorg moeten beide gebieden worden beoordeeld en moeten behandelingen waar nodig op elkaar worden afgestemd. Vertel een behandelaar over voorgeschreven medicijnen, alcohol en andere middelen, en over veranderingen in slaap en stemming. Dat is zinvoller dan proberen te bepalen of alle problemen voortkomen uit een persoonlijkheidskenmerk.
Praktische manieren om het risico te verkleinen
- Let erop wanneer u op een middel of activiteit vertrouwt om met stress om te gaan en of dit problemen veroorzaakt.
- Zorg voor meerdere bronnen van steun, plezier en ontspanning in plaats van op één gewoonte te vertrouwen.
- Bewaak uw slaap en dagelijkse verantwoordelijkheden en stel waar relevant realistische grenzen aan uitgaven of schermgebruik.
- Gebruik medicijnen uitsluitend zoals voorgeschreven en bespreek zorgen met een behandelaar.
- Zoek tijdig hulp als pogingen om iets te veranderen niet werken.
Grenzen aan schermtijd of andere routines moeten passen bij iemands behoeften en verantwoordelijkheden. Er is geen universeel aantal uren waarmee een verslaving kan worden vastgesteld of voorkomen. Als alcohol of een kalmerend medicijn lichamelijke afhankelijkheid heeft veroorzaakt, vraag dan medisch advies voordat u abrupt stopt.
Wat behandeling kan bieden
Behandeling richt zich op een afgebakend probleem of een vastgestelde aandoening. Ze kan bestaan uit psychologische therapie, medicatie wanneer daarvoor een indicatie bestaat, praktische ondersteuning en lotgenotencontact. Een behandelaar hoort de mogelijkheden toe te lichten en samen met de persoon doelen af te spreken. Residentiële verslavingsbehandeling is één mogelijke behandelsetting bij specifieke behoeften, niet de standaardreactie op een persoonlijkheidsetiket.


