In het dagelijks leven ontmoeten we allerlei mensen en krijgen we met uiteenlopende situaties te maken. Die roepen niet allemaal dezelfde emoties op en hebben niet allemaal dezelfde gevolgen. Veel van deze situaties kunnen stressvol en traumatisch zijn. De nasleep ervan kan leiden tot psychische aandoeningen, met name depressie. De spanning en belasting door ongewenste stress kunnen beïnvloeden hoe u denkt en op verschillende gebeurtenissen reageert.
Situationele depressie is een informele term voor depressieve klachten die samenhangen met stressvolle omstandigheden. De term kan verwijzen naar een aanpassingsstoornis met sombere stemming, maar is op zichzelf geen diagnose. Bij diagnostisch onderzoek kan sprake blijken van een aanpassingsstoornis, een depressieve stoornis, rouw of een andere aandoening.
Klachten na een stressvolle gebeurtenis zeggen niets over iemands persoonlijke kracht. Bij een aanpassingsstoornis beginnen ze binnen drie maanden na een aanwijsbare stressfactor; u hoeft niet drie maanden te wachten voordat u hulp zoekt.
Mensen gebruiken de termen situationele of reactieve depressie soms voor psychisch lijden na een overlijden, baanverlies, veranderingen in een relatie of andere stressfactoren. De aanleiding alleen bepaalt niet de diagnose, de ernst of de vermoedelijke duur.
Depressie door COVID-19: oorzaken en behandeling
Een behandelaar overweegt verschillende mogelijke verklaringen, waaronder angststoornissen, een depressieve stoornis, rouw en traumagerelateerde stoornissen. Voorbeelden van verwante aandoeningen zijn:
- Gegeneraliseerde angststoornis
- Situationele fobieën
Bij een aanpassingsstoornis is sprake van klinisch relevant lijden of beperkingen in het functioneren die samenhangen met een stressfactor. Deze diagnose wordt alleen gesteld als een andere stoornis de klachten niet beter verklaart. Niet iedereen die stress ervaart, ontwikkelt een stoornis.
De klachten lopen sterk uiteen en kunnen ernstig zijn, met inbegrip van suïcidale gedachten. Een situationele aanleiding maakt een depressie niet automatisch mild of kortdurend. Ook een depressieve stoornis kan volgen op een stressvolle gebeurtenis.
Veel gebeurtenissen kunnen situationele depressie veroorzaken. Belangrijke omstandigheden zijn:
- Ziekte
- Problemen op school of op het werk
- Relatieproblemen
- Het overlijden van een naaste
- Overplaatsing
Stressvolle gebeurtenissen kunnen in wisselwerking staan met eerdere ervaringen, gezondheid, beschikbare steun en andere factoren. Het ontstaan van klachten betekent niet dat iemand niet met de situatie kan omgaan of daarin tekortschiet. Mogelijke stressfactoren zijn:
- Relatieconflicten behoren tot de meest terugkerende stressfactoren. Ze hebben een grote invloed op ons psychisch welzijn en kunnen situationele angst veroorzaken.
- Veel mensen ervaren situationele depressie door bepaalde omstandigheden op het werk.
- Tegenvallende studieprestaties of kritiek krijgen kunnen ook tot situationele depressie leiden.
- Het is nodig om werk en zelfzorg in balans te houden en uw tijd daarop af te stemmen. Zelfs een gelukkig, druk leven kan stressvol zijn als er geen tijd overblijft om voor uzelf te zorgen.
- Een schadelijk huwelijk, een schadelijke relatie of schadelijke sociale contacten.
Grote veranderingen, zoals verhuizen, ouder worden van een kind, trouwen of financieel verlies, kunnen stressvol zijn, maar leiden niet onvermijdelijk tot depressie. Aanhoudende klachten of klachten die het functioneren beperken, verdienen professionele beoordeling.
Veelvoorkomende aanleidingen
Enkele veelvoorkomende aanleidingen die situationele depressie kunnen veroorzaken, zijn:
- Een auto-ongeluk
- Echtscheiding
- Pensionering
- Een wereldwijde pandemie zoals COVID
- Beginnen aan een nieuwe baan
- Schade aan eigendommen
- Financiële problemen
- Leven in een schadelijke omgeving
- Dagelijkse ruzies op het werk
- Familieproblemen
- Langdurige ziekte
- Aanhoudende verliezen bij startende ondernemingen
- Ongewenste seksuele contacten
- Natuurrampen
- Wonen in een onveilige buurt
Medische factoren
Bij diagnostisch onderzoek wordt ook gekeken naar gezondheidsfactoren en andere verklaringen voor somberheid, zoals:
- Lichamelijke ziekte of effecten van medicatie
- Psychische problemen in de eigen voorgeschiedenis of die van de familie
- Reeds bestaande psychische stoornissen
- Slaapproblemen, middelengebruik of andere bijkomende aandoeningen
Rouw is een normale reactie op verlies en is niet automatisch een stoornis. Rouw na een overlijden kan samengaan met een depressieve stoornis of andere aandoeningen. Bij de diagnostiek wordt rekening gehouden met de culturele context, de klachten, de beperkingen in het functioneren en het verloop van het psychisch lijden.
Situationele depressie beïnvloedt hoe iemand over zichzelf en de wereld denkt en zich daarbij voelt. Ook het handelen en gedrag worden erdoor beïnvloed. Veel klachten kunnen wijzen op situationele depressie. Enkele daarvan zijn:
- Verlies van eetlust
- Hartkloppingen
- Suïcidale gedachten
- Hoofdpijn
- Maagklachten
- Het gevoel dat alles te veel wordt
- Wanhoop
- Moedeloosheid
- Verstoorde slaappatronen
- Onrust en angst
- Ontevredenheid over dagelijkse bezigheden
- Voortdurend nerveus, bezorgd of gestrest zijn
- Niet in staat zijn om belangrijke zaken te regelen
- Gebrek aan energie en uitputting
- Afstand voelen tot anderen en in een isolement raken
- Regelmatig snikken
- Concentratieproblemen
- Sociale contacten vermijden en minder contact met mensen hebben
- Vaak huilen
- Zich hopeloos of zeer verdrietig voelen
- Lusteloosheid
- Toenemende afhankelijkheid van alcohol of drugs
Aanpassingsproblemen kunnen op elke leeftijd voorkomen. Bij kinderen kunnen veranderingen optreden in stemming, slaap, deelname aan schoolactiviteiten of gedrag; vechten is geen noodzakelijke en ook geen voldoende voorwaarde voor de diagnose.
De diagnose berust op klinisch onderzoek. Er is geen afzonderlijke laboratoriumtest voor een aanpassingsstoornis. Lichamelijk onderzoek of bloedonderzoek kan aangewezen zijn als de voorgeschiedenis op een medische oorzaak wijst. Behandelaren zullen:
- Uitgebreid vragen naar uw psychische en medische voorgeschiedenis en uw klachten.
- Vragen naar eventuele sociale problemen die u ervaart
- Vragen naar psychische problemen in uw familie
- Uw klachten vergelijken met de criteria in de DSM-5
Bij de DSM-5-criteria wordt onder meer gekeken naar:
- Het psychisch lijden in verhouding tot de stressfactor, rekening houdend met de culturele en persoonlijke context
- Een aanzienlijke invloed op interpersoonlijke relaties
- Gedragsmatige of emotionele klachten binnen drie maanden na een bepaalde levensgebeurtenis
- Of de klachten al dan niet het gevolg zijn van een andere psychische stoornis
Bij een mogelijke aanpassingsstoornis beoordeelt een behandelaar of de klachten:
- Binnen drie maanden na een beangstigende gebeurtenis of een reeks gebeurtenissen beginnen
- Niet het gevolg zijn van middelen, waaronder alcohol
- Duidelijke spanning veroorzaken en het dagelijks leven aanzienlijk verstoren
- Anders zijn dan het normale rouwproces na het overlijden van een dierbare
Bij het onderzoek worden andere verklaringen overwogen, waaronder een depressieve stoornis en PTSS. Er is geen afzonderlijke test voor situationele depressie waarmee deze aandoeningen kunnen worden vastgesteld of uitgesloten.
Tests en onderzoeken
Aanvullend onderzoek wordt afgestemd op de klachten en de voorgeschiedenis; niet iedereen heeft dezelfde tests nodig.
Lichamelijk onderzoek
Tijdens een lichamelijk onderzoek stelt de arts u vragen over uw gezondheid. Bij sommige patiënten hangt situationele depressie samen met een bestaande medische aandoening.
Psychologisch onderzoek
Uw arts vraagt naar uw gedachten, emoties, klachten en dagelijkse gewoonten. De arts kan u ook vragen een vragenlijst in te vullen om deze vragen te beantwoorden.
Bloedonderzoek
Als daar aanleiding voor is, kan bloedonderzoek lichamelijke factoren aantonen die aan de klachten bijdragen, zoals een schildklieraandoening of bloedarmoede. Bloedonderzoek meet of bevestigt geen psychische stoornis.
Veel mensen verwarren situationele depressie met klinische depressie, waardoor het moeilijk kan zijn een passende behandeling te kiezen. Daarom is het belangrijk om de verschillen in klachten en oorzaken te bekijken. Hieronder worden situationele en klinische depressie kort toegelicht om meer duidelijkheid te geven over wat u mogelijk doormaakt.
Verschillen in oorzaken en symptomen van situationele en klinische depressie
Een depressieve stoornis kan ontstaan met of zonder duidelijke stressvolle aanleiding. Kenmerkend zijn doorgaans een sombere stemming of verlies van interesse, samen met andere klachten, die gedurende minstens twee weken vrijwel dagelijks het grootste deel van de dag aanwezig zijn. Voor de diagnose is volledig onderzoek nodig; dringende hulp mag nooit worden uitgesteld totdat een bepaalde klachtenduur is bereikt.
Aanhoudende of verergerende klachten vragen om herbeoordeling. Een aanpassingsstoornis gaat niet onvermijdelijk over in een depressieve stoornis. Een aanwijsbare aanleiding sluit ook niet uit dat er vanaf het begin sprake is van een depressieve stoornis.
Verdriet, veranderingen in slaap, terugtrekgedrag, concentratieproblemen en hopeloosheid kunnen bij verschillende aandoeningen voorkomen. Deze overlappende klachten maken zonder aandacht voor duur, ernst, functioneren en context geen betrouwbaar onderscheid tussen diagnoses mogelijk.
Verschillen in de behandeling van situationele en klinische depressie
De klachten van situationele en klinische depressie kunnen het moeilijk maken om met een positieve instelling voor uzelf en uw gezin te zorgen. De meeste onderzoekers onderschrijven doorgaans het belang van psychotherapie: gesprekken met een professional helpen u een passende manier te vinden om om te gaan met verontrustende gedachten en emoties die tot een depressieve stemming leiden.
Psychologische ondersteuning en praktische hulp bij stressfactoren kunnen nuttig zijn. Slaap, activiteit en sociale verbondenheid kunnen het herstel ondersteunen, maar geen enkele leefstijlverandering garandeert dat een depressieve stoornis wordt voorkomen of vervangt noodzakelijke behandeling.
Situationele depressie kan hard aankomen en maakt geen onderscheid tussen mensen: de psychische gezondheid van zowel mannen als vrouwen kan er evenzeer onder lijden. De duur van deze depressieve klachten verschilt van persoon tot persoon en volgt niet bij iedereen hetzelfde verloop.
Bij een aanpassingsstoornis verdwijnen de klachten doorgaans binnen zes maanden nadat de stressfactor en de gevolgen ervan zijn geëindigd. Ze kunnen aanhouden zolang de stressfactor voortduurt. De duur en het herstel verschillen per persoon; bij aanhoudende klachten is herbeoordeling nodig.
Zoek hulp als de klachten veel leed veroorzaken, het dagelijks leven beperken of verergeren. Wacht geen weken of zes maanden als er zorgen zijn over uw veiligheid, als u suïcidale gedachten heeft of als het moeilijk is om voor uzelf te zorgen.
De behandeling wordt afgestemd op de diagnose, de ernst, de veiligheid en de voorkeuren. Sommige mensen knappen op met steun en tijd; anderen hebben psychologische behandeling of behandeling van bijkomende aandoeningen nodig. Mogelijke opties zijn:
- Medicatie
- Psychotherapie
- Leefstijlveranderingen
Medicatie
Bij een aanpassingsstoornis staat psychologische behandeling vaak centraal. Na individuele beoordeling kan medicatie worden overwogen voor specifieke klachten of een bijkomende stoornis. Antidepressiva bieden geen onmiddellijke genezing en angstremmende medicijnen zijn niet automatisch nodig.
Stop niet plotseling met een voorgeschreven antidepressivum zonder dit met de voorschrijver te bespreken. Geleidelijk afbouwen volgens een individueel schema kan nodig zijn om onttrekkingsverschijnselen te beperken. Alleen een lage dosis garandeert niet dat er geen onttrekkingsverschijnselen optreden.
Psychotherapie
Psychotherapie is de belangrijkste behandeloptie bij situationele depressie. Alleen al de gelegenheid om een stressvolle situatie of traumatische gebeurtenis te bespreken, kan helpen. De precieze vorm van psychotherapie hangt af van verschillende factoren, zoals het subtype van de aanpassingsstoornis. Mogelijke vormen zijn:
- Ondersteunende coaching gericht op depressie
- Relatietherapie, wanneer de aandoening een intieme relatie rechtstreeks beïnvloedt
- Cognitieve gedragstherapie om problematisch gedrag en vertekende denkpatronen aan te pakken
- Gezinstherapie, vooral als de patiënt jong is en het probleem samenhangt met het gezin
Psychodynamische therapie helpt iemand inzicht te krijgen in belangrijke dynamieken en conflicten die bijdragen aan de manier waarop diegene op depressie reageert, en versterkt het vermogen om ermee om te gaan.
Leefstijlveranderingen
Een regelmatig slaappatroon, goede voeding, passende activiteit en sociale steun kunnen naast professionele behandeling het herstel bevorderen. Ze bieden geen gegarandeerde genezing en zijn op zichzelf niet noodzakelijk de beste behandeling.
- Zorg dat u dagelijks voldoende slaapt.
- Eet gezond en vermijd vetrijke, suikerrijke en bewerkte voedingsmiddelen.
- Geef ruimte aan rouw en zoek steun wanneer dat nodig is. Rouw volgt geen verplichte opeenvolging van fasen en kent geen vast tijdschema.
- Vermijd drugs, alcohol en andere middelen die uw depressieve klachten kunnen verergeren in plaats van verhelpen.
- Beweeg dagelijks en houd een regelmatig, gezond bewegingspatroon aan.
- Onderhoud uw sociale contacten.
Schattingen van het voorkomen van aanpassingsstoornissen verschillen tussen de algemene bevolking, ziekenhuizen en specialistische zorg. Cijfers uit één groep mogen niet worden beschouwd als een algemeen geldend prevalentiecijfer voor de informele term situationele depressie.
Om een onderzoek te kunnen interpreteren, moet bekend zijn welke populatie, diagnostische methode en periode zijn onderzocht. Veel onderzochte groepen en zorgcontexten zijn:
- Steekproeven uit de algemene bevolking
- Geestelijke gezondheidszorg
- Oncologische zorg
- Mensen die werkloos zijn
- Algemene klinische ziekenhuiszorg
- Mensen die voor borstkanker worden behandeld
- Spoedeisende zorg voor mensen na zelfbeschadiging
Suïcidale gedachten kunnen voorkomen bij een aanpassingsstoornis of een depressieve stoornis en vragen om snelle ondersteuning. Bel bij onmiddellijk gevaar, een suïcidepoging of als u uw eigen veiligheid niet kunt waarborgen 112 in Spanje of de EU, of het lokale alarmnummer, of ga naar een spoedeisendehulpafdeling. Blijf bij iemand die u vertrouwt en zoek nu hulp; in Spanje biedt ook 024 ondersteuning bij een suïcidale crisis.
Neem contact op met een bevoegde behandelaar als somberheid of andere klachten uw dagelijks leven verstoren. Behandeling kan helpen. Aanhoudende klachten mogen niet worden afgedaan als een tijdelijke reactie of als bewijs van hersenbeschadiging.
