Langdurig huiselijk geweld of mishandeling kan leiden tot het syndroom van de mishandelde vrouw (BWS), ook wel het syndroom van de mishandelde persoon genoemd. Andere benamingen verwijzen naar mishandeling door de echtgenoot, waarbij de dader in de meeste gerapporteerde gevallen een man is. Het syndroom van de mishandelde vrouw is een vorm van posttraumatische stressstoornis (PTSS).
Mensen met het syndroom van de mishandelde vrouw kunnen zich machteloos voelen. Hierdoor kunnen zij ten onrechte denken dat zij de mishandeling verdienen en er niet aan kunnen ontsnappen. Dit is in veel gevallen de reden waarom zij de mishandeling niet melden bij naasten of de politie.
Mishandeling kan mensen van elke etnische achtergrond, elk gender, elke leeftijd, elke sociaaleconomische klasse en elk opleidingsniveau treffen. Intiem partnergeweld (IPV) is de term die de Centers for Disease Control and Prevention (CDC) gebruiken voor mishandeling binnen een liefdesrelatie. Volgens de CDC kunnen intieme partnerrelaties veel verschillende vormen aannemen.
Hieronder vallen onder meer huidige of voormalige partners, mensen die met elkaar daten, echtgenoten, seksuele partners en mensen zonder seksuele relatie. Het kan gaan om zowel relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht als heteroseksuele relaties.
Als u of iemand die u kent aan het syndroom van de mishandelde vrouw lijdt, weet dan dat het te genezen is en dat het mogelijk is een bevredigend leven te leiden. Lees verder voor meer informatie over de symptomen en signalen van het syndroom van de mishandelde vrouw en over de behandeling en aanpak ervan.
Het syndroom van de mishandelde vrouw (BWS) is een combinatie van signalen en symptomen bij een vrouw die herhaaldelijk lichamelijk, psychisch of seksueel is mishandeld door haar mannelijke partner. Hoewel de diagnose zich vooral op vrouwen heeft gericht, wordt de term syndroom van de mishandelde persoon soms ook voor mannen gebruikt, met name als verweer in rechtszaken.
Het syndroom omvat ook ‘dwingende controle’: de echtgenoot wil altijd weten waar zij is, isoleert haar van familie en vrienden en houdt de financiën onder controle, zodat zij het zich niet kan veroorloven om te vertrekken. Partners kunnen dreigen om haar, haar kinderen, andere familieleden of huisdieren iets aan te doen als zij vertrekt, maar ook om zelfmoord te plegen.
De oorzaak van het syndroom van de mishandelde vrouw is huiselijk geweld. Hoewel dit tussen intieme partners kan plaatsvinden, omvat de term ‘huiselijke mishandeling’ ook andere vormen van mishandeling, zoals kinder- en ouderenmishandeling.
Eind jaren zeventig introduceerde psychotherapeut Lenore Walker het begrip syndroom van de mishandelde vrouw.
Zij wilde het specifieke patroon van gedrag en gevoelens beschrijven dat een slachtoffer van mishandeling kan ontwikkelen in een poging de situatie te overleven.
Walker constateerde dat gedragspatronen die met mishandeling samenhangen vaak overeenkomen met die van een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Zij legde uit dat het syndroom van de mishandelde vrouw een posttraumatische stressstoornis is die specifiek samenhangt met deze ervaringen.
Mishandeling tussen intieme partners volgt vaak een voorspelbaar patroon.
Meestal probeert de pleger een nieuwe partner voor zich te winnen met ‘lovebombing’: een overdaad aan aandacht, grootse romantische gebaren en druk om zich al snel aan de relatie te binden.
De pleger gaat over tot lichamelijke of emotionele mishandeling. Dit begint doorgaans met iets kleins, zoals een klap in plaats van een vuistslag, of het slaan tegen de muur naast de partner.
De pleger voelt zich vervolgens vreselijk, belooft dat het nooit meer zal gebeuren en wordt overdreven liefdevol om de genegenheid van de partner terug te winnen.
Er volgt een korte ‘wittebroodsperiode’, waarin de pleger zich voorbeeldig gedraagt en de partner ten onrechte laat geloven dat die veilig zal zijn en dat alles zal veranderen.
De mishandeling vindt opnieuw plaats en de cyclus begint weer.
Walker onderscheidt acht kenmerken van BWS:
Opdringende en overweldigende herinneringen: Mensen met BWS herbeleven in hun gedachten vaak afschuwelijke gebeurtenissen uit het verleden, alsof deze zich telkens opnieuw afspelen. Daardoor ervaren zij niet alleen de psychische invloed van eerdere incidenten, maar ook die van de huidige gebeurtenis. Dat maakt de situatie nog beangstigender, omdat elementen van de eerdere mishandeling nog in het geheugen aanwezig zijn. Opdringende gedachten kunnen zich daarnaast uiten als flashbacks, nachtmerries en dagdromen.
Angst: Vrouwen met BWS ervaren meer vrees, angst en verhoogde waakzaamheid wanneer er iets niet in orde lijkt. Dit activeert de vecht-of-vluchtreactie. Zij kunnen bijvoorbeeld snel schrikken van geluiden en andere prikkels, vaak huilen en moeite hebben met slapen.
Vermijding: Wanneer iemand niet lichamelijk aan een situatie kan ontsnappen, kan diegene er psychisch afstand van nemen door te ontkennen of te bagatelliseren wat er gebeurt, of door gevoelens te verdoven.
Cognitieve veranderingen: Als u voortdurend het gevoel heeft dat u zich moet verdedigen, kunt u gedesoriënteerd raken en concentratieproblemen krijgen. Een vrouw die door haar echtgenoot of partner is mishandeld, kan mogelijk niet alle aspecten van het geweld herinneren en last hebben van depressie.
Onderzoekers hebben de langetermijngevolgen van hersenletsel onderzocht bij vrouwen die door hun partner herhaaldelijk waren geslagen en gewurgd. Het is niet verrassend dat zij ontdekten dat herhaald hersenletsel door mishandeling blijvende gevolgen kon hebben voor het leervermogen, het geheugen en de cognitie.
Verstoring van andere relaties: Een belangrijk kenmerk van BWS is dat de pleger alle relaties van de partner probeert te verbreken of te beheersen, zodat zij niet bij familie of vrienden om hulp kan vragen. In een onderzoek onder vrouwen die partnergeweld hadden meegemaakt, gaf 62 procent aan dat contact met vrienden en familie niet of slechts zelden werd toegestaan.
Problemen met gezondheid en lichaamsbeeld: Geweld en mishandeling veroorzaken niet alleen lichamelijk letsel. Ernstige stress en bezorgdheid kunnen ook lichamelijke klachten veroorzaken, zoals maag-darmproblemen en hoofdpijn. Veel mishandelde vrouwen eten onvoldoende en hebben een sterk vertekend lichaamsbeeld als gevolg van de vergaande controle door hun partner.
Seksuele problemen: Ook na het beëindigen van een gewelddadige relatie kan iemand die slachtoffer is geweest van partnergeweld moeite blijven houden met intimiteit.
Dissociatie: Mishandelde vrouwen ontwikkelen vaak als afweermechanisme het vermogen om tijdens een pijnlijke gebeurtenis emotioneel afstand te nemen van hun lichaam.
Mishandeling kan eenmalig voorkomen of een chronisch probleem zijn. Het kan vaak gebeuren of slechts bij uitzondering.
Mishandeling kan ook cyclisch terugkeren. Hieronder staan enkele mogelijke fasen van een geweldscyclus:
Spanningsopbouw: langzaam oplopende spanning leidt tot lichte conflicten. De pleger kan zich genegeerd of verbitterd voelen en menen dat deze gevoelens vijandigheid tegenover de ander rechtvaardigen.
Geweldsfase: De spanning loopt geleidelijk op tot een conflict dat uitmondt in lichamelijk, psychisch, emotioneel of seksueel geweld. Deze episodes kunnen na verloop van tijd langer duren en ernstiger worden.
Wittebroodsperiode: Na de mishandeling kan de pleger spijt ervaren en proberen het vertrouwen en de genegenheid van de partner terug te winnen. In deze periode kan het slachtoffer de geliefde idealiseren, alleen de positieve eigenschappen zien en excuses proberen te vinden voor diens gedrag.
Volgens de NCADV zijn plegers buiten de geweldsepisodes vaak ‘aangenaam’ en ‘charmant’ . Dit kan het moeilijk maken om een gewelddadige relatie te verlaten.
Het syndroom van de mishandelde vrouw komt in alle demografische groepen voor. Vrouw zijn is de meest voorkomende risicofactor.
Volgens de National Coalition Against Domestic Violence worden jaarlijks meer dan 10 miljoen mannen en vrouwen lichamelijk mishandeld door een huidige of voormalige intieme partner: een echtgenoot van hetzelfde geslacht of van het andere geslacht, een vriend of vriendin, of een partner met wie zij samenwonen.
Volgens gegevens van de CDC heeft ongeveer één op de vijf vrouwen en één op de zeven mannen ernstig lichamelijk geweld door een intieme partner meegemaakt.
Ook mannen worden door hun partner mishandeld. De term ‘syndroom van de mishandelde persoon’ wordt soms ook op hen toegepast. Volgens Walker is er echter onvoldoende onderzoek gedaan om vast te stellen of mannen door partnergeweld dezelfde psychische gevolgen ondervinden als vrouwen. We kunnen niet aannemen dat het om hetzelfde syndroom gaat, omdat mannen en vrouwen verschillende machtsposities in de samenleving innemen.
Volgens onderzoek lopen vrouwen die als kind lichamelijk of seksueel zijn mishandeld, of die hebben gezien dat hun moeder door een partner werd mishandeld, als volwassene meer risico om in een gewelddadige situatie terecht te komen.
De eerste stap bij de aanpak van het syndroom van de mishandelde vrouw is het slachtoffer bij de pleger weghalen.
Als u of een naaste aan het syndroom van de mishandelde vrouw lijdt, kunt u zonder betrokkenheid van de pleger een veiligheidsplan en een vluchtroute opstellen. Daarnaast is het raadzaam om mogelijk letsel als gevolg van de mishandeling door een arts te laten beoordelen.
Raadpleeg een therapeut met kennis van PTSS of huiselijk geweld. Wanneer het slachtoffer de mishandeling beschrijft, moet de therapeut diens ervaringen erkennen.
De therapeut moet het slachtoffer helpen inzien dat het niet diens schuld was en diens eigen kracht versterken.
Behandelstrategieën
Het syndroom van de mishandelde vrouw kan angst en wanhoop veroorzaken. Een combinatie van antidepressiva, angstremmende medicatie en gesprekstherapie kan worden ingezet om iemand te helpen de regie over het leven terug te krijgen.
In bepaalde gevallen kan de behandelaar interpersoonlijke therapie voorstellen. Daarbij wordt de persoon geholpen om gezondere banden met het steunnetwerk op te bouwen. Deze steunende relaties kunnen zijn beschadigd door het isolement dat de mishandeling heeft veroorzaakt.
Een therapeut en behandelaar kunnen de verschillende mogelijkheden voor therapie en behandeling bespreken. Deze kunnen onder meer bestaan uit:
Cognitieve gedragstherapie (CGT): Mensen richten zich op eerder trauma en werken aan het begrijpen, herkennen en veranderen van de manier waarop zij bepaalde gebeurtenissen waarnemen en erop reageren. In veel gevallen is dit de effectiefste therapie voor PTSS.
Medicatie: Angstremmende medicatie of selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI’s) kunnen worden ingezet om symptomen te verlichten en de stemming te verbeteren.
Patiëntgerichte therapie: Dit is een behandelvorm die zich richt op het heden in plaats van het verleden, om patiënten te helpen omgaan met de uitdagingen die zij nu in hun leven tegenkomen.
Wanneer mensen die lijden aan het syndroom van de mishandelde vrouw of dit hebben overleefd, niet zelf hulp zoeken, willen anderen wellicht weten hoe zij een mishandelde vrouw kunnen helpen. Een vrouw die is mishandeld helpen, is niet zo eenvoudig als praten met het slachtoffer; het vraagt om verschillende stappen die vaak moeilijk zijn.
Mensen vragen vaak: ‘Waarom gaat ze niet gewoon weg?’ Maar juist het moment van vertrek is het moeilijkst voor een vrouw die symptomen van het syndroom van de mishandelde vrouw vertoont. Zodra u zeker weet dat iemand die zegt van u te houden u mishandelt, moet u uw situatie, uw veiligheid en de effectiefste manier om het probleem aan te pakken beoordelen.
Als u aan het syndroom van de mishandelde persoon lijdt, kunt u uzelf het beste helpen door de gewelddadige relatie te beëindigen, hulp van buitenaf te zoeken of in de relatie te blijven totdat u veilig kunt vertrekken. In een gewelddadige relatie blijven totdat er hulp komt, betekent dat u moet meespelen om uw veiligheid te waarborgen.
1. Stel een veiligheidsplan op
Uw veiligheidsplan wordt afgestemd op uw situatie. Als u bijvoorbeeld afgelegen woont, kan het moeilijk zijn om hulp van buren te krijgen. Vraag uzelf af: ‘Wat kan ik in deze situatie doen om mijn veiligheid te waarborgen?’
Andere mogelijkheden zijn:
- Bellen met de politie.
- Met uw ogen communiceren wanneer u beiden op een bijeenkomst bent.
- Een geheim codewoord gebruiken dat alleen uw vrienden begrijpen, om uw veiligheid te waarborgen.
2. Zoek steun
Zoek het dichtstbijzijnde hulpcentrum. In de meeste plaatsen, ziekenhuizen en religieuze instellingen is hulp bij huiselijk geweld beschikbaar om mishandelde vrouwen te ondersteunen.
3. Overweeg therapie voor herstel
Zodra de dader is opgepakt, kan het voelen alsof de strijd voorbij is, maar dat is niet zo. Het verlaten van een gewelddadige relatie kan ingrijpende gevolgen hebben voor andere onderdelen van uw leven. Daarom moet u volledig herstellen. Een manier om daaraan te werken is door een therapeut te bezoeken.
Slachtoffers met het syndroom van de mishandelde vrouw kunnen via therapie hun leven weer oppakken en gezonde relaties ontwikkelen. Een therapeut kan u helpen zelfstandigheid, zelfvertrouwen en psychische gezondheid op te bouwen.
Als u vermoedt dat iemand in uw omgeving slachtoffer is en het syndroom van de mishandelde vrouw heeft, moet u direct uitzoeken hoe u een mishandelde vrouw kunt helpen. U kunt contact zoeken met een ondersteuningsnetwerk bij u in de buurt of een therapeut raadplegen.
Help indien mogelijk bij het opstellen van een veiligheidsplan om aan de mannelijke of vrouwelijke pleger te ontsnappen, of geef informatie over opvangmogelijkheden.
Ondertussen mag u iemand met het syndroom van de mishandelde vrouw niet dwingen om te handelen. In sommige gevallen willen vrouwen die lichamelijk en anderszins zijn mishandeld niet vluchten. Zij hebben hun situatie niet aanvaard. Als u hen probeert te dwingen te vertrekken, kunnen zij terugkeren naar de pleger of een klacht tegen u indienen. Daarmee maakt u hun situatie alleen maar erger.
Als u denkt dat iemand in een gewelddadige situatie verkeert of aan het syndroom van de mishandelde vrouw lijdt, moet u niet oordelen.
Hoewel de pleger degene is die het geweld gebruikt, vragen veel mensen zich af waarom een slachtoffer blijft. Veel mensen in deze situatie schamen zich of durven niet te vertellen wat er gebeurt. Maak het hun gemakkelijker om erover te praten en laat weten dat u altijd beschikbaar bent als zij hulp nodig hebben.
Help hen, waar passend, aan informatie die zij missen. Help bij het opstellen van een veiligheidsplan om aan de plegers te ontsnappen. Zorg indien mogelijk voor vervoer en informatie over opvangmogelijkheden.
Onthoud dat u iemand met het syndroom van de mishandelde vrouw nooit mag dwingen om te handelen. Als u probeert diegene te dwingen te vertrekken voordat die daar klaar voor is, kan diegene terugkeren naar de pleger.


