Opioïden zijn een belangrijke behandeloptie geworden voor ernstige, chronische en moeilijk behandelbare pijn. Naar schatting krijgt ongeveer 20% van de patiënten die een arts bezoeken met een pijngerelateerde diagnose een opioïde voorgeschreven. Van de verschillende soorten opioïden worden morfine en oxycodon veel gebruikt als sterke pijnstillers om zeer hevige pijn te behandelen. Er bestaat echter discussie over hun onderlinge verschillen in sterkte, bijwerkingen, verdraagbaarheid en bijwerkingen.
Is morfine sterker dan oxycodon, of andersom? Wat zijn de verschillen tussen deze middelen? Is morfine een opioïde? Dit artikel belicht morfine en oxycodon als twee verschillende soorten opioïden en vergelijkt ze wat betreft resultaten, bijwerkingen en risico op misbruik.
Opioïden zijn een groep geneesmiddelen die op opioïdreceptoren werken en pijn kunnen verminderen. Ze brengen echter ook risico’s met zich mee, waaronder sufheid, ademhalingsdepressie, lichamelijke afhankelijkheid, een stoornis in het gebruik van opioïden en overdosering. Morfine en oxycodon zijn beide sterke opioïden. Of een opioïde geschikt is, hangt af van de klinische situatie, eerdere behandelingen, de dosis, de toedieningsvorm, andere geneesmiddelen en individuele risicofactoren, en niet van een eenvoudige indeling van ‘zwak’ naar ‘sterk’.
Morfine en oxycodon zijn beide narcotische pijnstillers en behoren tot de opioïden. Ze hebben dan ook hetzelfde werkingsmechanisme om pijn te bestrijden.
De menselijke hersenen bevatten drie verschillende soorten eiwitten die opioïdreceptoren worden genoemd: μ-, δ- en κ-receptoren. Zowel morfine als oxycodon werkt rechtstreeks op deze receptoren, met name de μ- en κ-receptoren, door eraan te binden. Dit onderbreekt de overdracht van pijnsignalen tussen het lichaam en de hersenen, waardoor de pijnbeleving afneemt.
Veelvoorkomende indicaties
Morfine en oxycodon worden vaak voorgeschreven om matige tot ernstige pijn te verlichten. Omdat het sterke middelen zijn, worden ze vaak voorgeschreven wanneer de pijn niet reageert op minder sterke pijnstillers. Veelvoorkomende indicaties voor het gebruik van morfine en oxycodon zijn:
- Pijn aan het bewegingsapparaat
- Buikpijn
- Pijn bij kanker
- Pijn op de borst
- Pijn bij artritis
- Ernstige vormen van hoofdpijn
Recente richtlijnen noemen zowel oxycodon als morfine als opioïde pijnstillers van eerste keuze voor de behandeling van matige tot ernstige pijn, zoals pijn bij kanker. Er zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd om hun pijnstillende werking te vergelijken en hun bijwerkingen te volgen. Ondanks de beperkingen en verschillen in onderzoeksopzet hebben de meeste van deze onderzoeken geen significant verschil aangetoond, met name bij gebruik als eerstekeuzemiddel voor pijn bij kanker. Daarom wordt oxycodon vaak beschouwd als een pijnstiller die ‘gelijkwaardig is aan morfine’.
Morfine en oxycodon kunnen niet veilig worden vergeleken op basis van alleen het aantal milligrammen per tablet. Voor dosisvergelijkingen op populatieniveau gebruikt de CDC bij orale toediening een geschatte omrekenfactor naar morfine-milligram-equivalenten van 1 voor morfine en 1,5 voor oxycodon. Deze omrekeningen zijn echter schattingen. Ze mogen niet worden gebruikt om een persoonlijke dosis te berekenen bij het overstappen op een ander opioïde, omdat individuele reacties en onvolledige kruistolerantie een rechtstreekse omrekening onveilig kunnen maken.
De verschillen in sterkte tussen morfine en oxycodon kunnen te maken hebben met de passage van deze opioïden door de bloed–hersenbarrière. Hoewel beide middelen even hydrofiel zijn en een vergelijkbare neiging hebben om de hersenen te bereiken, lijken oxycodondeeltjes de bloed-hersenbarrière actiever te passeren dan morfine, via een transporteiwit dat nog niet is geïdentificeerd. Door dit snellere transport is de concentratie oxycodon in de hersenen veel hoger dan in het plasma. Voor morfine geldt het omgekeerde: daarvan is de concentratie in het plasma hoger dan in de hersenen. Het concentratieverschil is aanzienlijk: de hoeveelheid ongebonden oxycodon in de hersenen blijkt zesmaal zo hoog te zijn als die van morfine. Deze aanzienlijke verschillen zouden een mogelijke verklaring kunnen zijn voor de grotere werkzaamheid van oxycodon bij bepaalde groepen mensen ten opzichte van morfine, zelfs bij vergelijkbare plasmaconcentraties.
De uiteenlopende resultaten vragen om verder onderzoek en verdere analyse en pleiten voor een persoonsgerichte benadering bij het bepalen van de werkzaamheid voor pijnbestrijding.
Morfine en oxycodon hebben veel bijwerkingen gemeen, omdat het allebei opioïden zijn. Gebruik precies volgens voorschrift vermindert sommige risico’s, maar sluit sufheid, obstipatie, ademhalingsdepressie, wisselwerkingen, lichamelijke afhankelijkheid of overdosering niet uit. Het risico is groter bij gebruik in combinatie met alcohol, benzodiazepinen en andere middelen die het centrale zenuwstelsel onderdrukken, en wanneer de tolerantie na een onderbreking is afgenomen.
De volgende bijwerkingen worden toegeschreven aan het gebruik van morfine:
- Slaperigheid
- Hoofdpijn
- Stemmingsveranderingen
- Nervositeit
- Maagkrampen
- Droge mond
- Moeilijk of pijnlijk plassen
- Speldenknoppupillen/kleine pupillen
Het gebruik van oxycodon kan daarentegen leiden tot een of meer van de volgende bijwerkingen:
- Misselijkheid
- Braken
- Een licht gevoel in het hoofd
- Duizeligheid
- Obstipatie
- Slaperigheid
De meeste bijwerkingen zijn met eenvoudige aanpassingen te beheersen. Zo kunnen bewegen, meer vezels eten en het gebruik van een laxeermiddel na overleg met een arts helpen bij obstipatie. Ook kunnen een licht gevoel in het hoofd en duizeligheid worden voorkomen door rustig overeind te komen vanuit een liggende of zittende houding.
Bij opioïden zoals morfine en oxycodon is er veel aandacht voor het risico op misbruik en verslaving. Ze veroorzaken bij gebruikers in wezen de volgende twee soorten effecten:
- Positieve effecten, zoals een euforisch, dromerig, zorgeloos, high, gestimuleerd, sociaal en ontspannen gevoel, met aangename lichamelijke gewaarwordingen.
- Negatieve effecten zoals dysforie, afkeer, prikkelbaarheid, duizeligheid, concentratieproblemen, een droge mond, hoofdpijn, een sloom gevoel en onaangename gedachten
Er is vastgesteld dat oxycodon minder negatieve effecten heeft dan morfine en andere opioïden. Daardoor scoort oxycodon significant hoger dan morfine op de bereidheid om het middel opnieuw te nemen. Ook blijkt oxycodon hoog te scoren op hoe aangenaam het middel wordt gevonden, waardoor het bij patiënten met pijn als een aantrekkelijk opioïde wordt beschouwd.
Eenvoudiger gezegd: door de geringe kans op negatieve klachten geven mensen de voorkeur aan oxycodon boven morfine. Daarom kan worden verondersteld dat het risico op misbruik en het verslavingspotentieel bij oxycodon veel hoger zijn dan bij morfine.
Morfine is verkrijgbaar in verschillende vormen, waaronder een drank, tabletten met verlengde afgifte en capsules met verlengde afgifte. Het voorgeschreven tijdsinterval tussen innamen hangt af van de precieze formulering: een drank of tabletten met directe afgifte kunnen volgens voorschrift om de 4 uur worden ingenomen, tabletten met verlengde afgifte om de 8 of 12 uur en sommige capsules met verlengde afgifte om de 24 uur. Volg de gebruiksinstructies van het specifieke product; de innameschema’s van deze formuleringen zijn niet onderling uitwisselbaar. Het wordt aanbevolen de aanwijzingen op het apotheeketiket te volgen en bij onduidelijkheden de arts om uitleg te vragen, omdat overdosering mogelijk levensbedreigende bijwerkingen kan veroorzaken.
Oxycodon is verkrijgbaar als drank, geconcentreerde drank, tablet en capsule, en in varianten met verlengde afgifte. Het innameschema hangt af van het specifieke product: oxycodon met directe afgifte kan om de 4 tot 6 uur worden voorgeschreven, terwijl producten met verlengde afgifte doorgaans om de 12 uur worden ingenomen en niet bedoeld zijn voor gebruik zo nodig. Volg uw eigen voorschrift in plaats van zelf van product of tijdsinterval te veranderen. Ook de instructies voor inname met voedsel verschillen; capsules met verlengde afgifte moeten met voedsel worden ingenomen. Maak producten met verlengde afgifte niet fijn en kauw er niet op. Volg de productspecifieke instructies voor het doorslikken.
Zowel morfine als oxycodon wordt veel gebruikt om neuropathische pijn bij mensen te verlichten. Hoewel oxycodon als krachtiger is beschreven, wordt morfine in verband gebracht met een lager risico op misbruik en verslaving. Of het ene middel beter is dan het andere, bij individuele patiënten of in het algemeen, is een zeer omstreden onderwerp dat rechtstreekse vergelijkende onderzoeken in een klinische setting vereist.
