Pijnstillers kunnen helpen pijn te beheersen, maar hun voordelen en risico’s verschillen. Opioïden zoals oxycodon en morfine kunnen lichamelijke afhankelijkheid, verslaving en overdosering veroorzaken. Dit artikel richt zich op problemen die verband houden met opioïden; niet-opioïde geneesmiddelen zoals ibuprofen en paracetamol hebben andere risico’s.
Pijnstillers werken op verschillende manieren. Opioïden werken op opioïdreceptoren en veranderen zo de pijnverwerking, terwijl niet-steroïde ontstekingsremmers (NSAID’s) de aanmaak verminderen van prostaglandinen die betrokken zijn bij pijn en ontsteking. Pijnverlichting veroorzaakt niet altijd euforie. Bij de evaluatie van voorgeschreven medicatie moeten de voordelen en nadelen worden afgewogen.
Opioïde geneesmiddelen: sterkte en klinische verschillen
Bij een stoornis in het gebruik van opioïden is sprake van een problematisch gebruikspatroon dat aanzienlijke beperkingen of lijdensdruk veroorzaakt. Het gaat niet simpelweg om het verwachte effect van een opioïde op zijn receptor. Vroege herkenning van problemen kan iemand helpen veiligere pijnzorg en een passende verslavingsbehandeling te krijgen.
Een stoornis in het gebruik van opioïden kan gepaard gaan met verminderde controle, een sterk verlangen naar het middel en doorgaan met gebruiken ondanks schade. Opioïden omvatten natuurlijke, semisynthetische en synthetische geneesmiddelen. NSAID’s vormen een aparte geneesmiddelengroep en zijn niet afkomstig van opium; ze hebben niet het kenmerkende verslavingsmechanisme van opioïden.
Veel mensen gebruiken voorgeschreven pijnstillers zonder een verslaving te ontwikkelen. Toch brengen opioïden ook risico’s met zich mee wanneer ze zijn voorgeschreven. Daarom moet bij de behandeling aandacht zijn voor alternatieven, de laagste passende dosis, vervolgcontroles en veilig bewaren. Zorgen vragen om ondersteuning en beoordeling, niet om verwijten.
Percocet-verslaving en signalen van misbruik
Een geneesmiddel vaker innemen dan voorgeschreven, er sterk naar verlangen of ermee doorgaan ondanks schade kan op een probleem wijzen. Deze gedragingen zijn op zichzelf niet voldoende voor een diagnose: ook onvoldoende behandelde pijn, ontwenningsverschijnselen, misverstanden en andere factoren moeten worden beoordeeld.
Pijn heeft veel mogelijke oorzaken, waaronder letsel, ontsteking, zenuwschade en veranderingen in de pijnverwerking. Pijn is niet altijd een teken van ontsteking. De juiste behandeling hangt af van de oorzaak en de persoonlijke omstandigheden.
Ernstige hoofdpijn met braken, plotselinge hoofdpijn die erger is dan ooit tevoren, neurologische verschijnselen of andere alarmsignalen kunnen een spoedbeoordeling vereisen. Behandelaren nemen beslissingen over pijnstilling en onderzoek in samenhang; er bestaat geen algemene regel om vóór diagnostisch onderzoek een opioïde te injecteren.
NSAID’s remmen cyclo-oxygenase-enzymen die betrokken zijn bij de aanmaak van prostaglandinen, waardoor pijn en ontsteking kunnen afnemen. Ze blokkeren niet simpelweg zenuwuiteinden en kunnen maag-darmbloedingen, nierproblemen en andere bijwerkingen veroorzaken.
Er is geen vast minimumaantal dagen of weken voordat problemen door opioïden kunnen ontstaan. De risico’s verschillen per persoon, geneesmiddel, dosis en gebruikspatroon. Lichamelijke afhankelijkheid of tolerantie alleen is niet voldoende om een verslaving vast te stellen.
Opioïden kunnen bij bepaalde pijnklachten worden voorgeschreven wanneer de verwachte voordelen opwegen tegen de risico’s. Bij veel chronische pijnklachten zijn ze doorgaans niet de eerste keuze. Het geneesmiddel, de toedieningsweg en de behandelduur moeten worden bepaald op basis van een individuele klinische beoordeling.
Het veranderen van de voorgeschreven toedieningsweg of toedieningsvorm kan het risico op overdosering vergroten. Injecteren, snuiven of fijnmaken van een product dat intact moet blijven, kan ernstige schade veroorzaken. Het risico op verslaving is niet beperkt tot langdurige gebruikers.
Veranderingen in slaap, prikkelbaarheid en veranderd functioneren kunnen aanleiding zijn voor een herbeoordeling, maar zijn geen specifiek bewijs voor verslaving. Bespreek zorgen met een behandelaar voordat u de behandeling verandert.
De term opioïde omvat natuurlijke, semisynthetische en synthetische stoffen die op opioïdreceptoren werken. Opiaat verwijst doorgaans naar stoffen van natuurlijke oorsprong, zoals morfine en codeïne.
Opioïde geneesmiddelen werken op opioïdreceptoren; hun effecten kunnen bestaan uit pijnverlichting, sedatie en soms euforie. Of een middel natuurlijk of synthetisch is, zegt op zichzelf niets over de veiligheid of het verslavingsrisico.
Vertel de voorschrijver over alle geneesmiddelen, middelengebruik en een eventuele voorgeschiedenis van verslaving. Opioïdagonisten activeren receptoren, terwijl antagonisten zoals naloxon en naltrexon deze blokkeren. Antagonisten veroorzaken geen opioïde euforie en worden niet ingedeeld als verslavende opioïden; ze kunnen acute ontwenningsverschijnselen uitlokken bij iemand die lichamelijk afhankelijk is.
Hieronder staan voorbeelden van opioïdagonisten. Sterkte, toedieningsvorm en klinische toepassing verschillen; dit is dus geen rangschikking naar verslavend vermogen:
- Codeïne
- Propoxyfeen (voorheen verkocht als Darvon; van de Amerikaanse markt gehaald).
- Demerol
- Dilaudid.
- Fentanyl
- Hydrocodon
- Methadon
- Morfine
- Oxycodon
Codeïne is een opioïde dat in sommige pijnstillers en hoestmiddelen wordt gebruikt. Het kan afhankelijkheid, verslaving en gevaarlijke ademhalingsdepressie veroorzaken. Misbruik van codeïnehoudende hoestmiddelen, vooral in combinatie met alcohol of andere dempende middelen, kan tot overdosering leiden.
Producten met propoxyfeen, waaronder Darvon en Darvocet, zijn van de Amerikaanse markt gehaald vanwege ernstige risico’s op hartritmestoornissen. Gebruik geen oude voorraden of middelen waarvan de herkomst niet is gecontroleerd.
Meperidine (Demerol) is een opioïde pijnstiller; het is niet overal verboden. Het gebruik wordt beperkt door risico’s zoals ademhalingsdepressie en ophoping van een metaboliet die epileptische aanvallen kan veroorzaken, vooral bij langdurig gebruik.
Hydromorfon (Dilaudid) is een sterke opioïde pijnstiller. Misbruik of een onjuiste dosis kan levensbedreigende ademhalingsdepressie veroorzaken. Het is misleidend om het als ziekenhuisheroïne te omschrijven.
Fentanyl is een zeer sterk opioïde dat in specifieke omstandigheden medisch wordt gebruikt. Sterkte betekent niet dat een middel een bepaald aantal keer verslavender is. Illegale fentanyl en ongereguleerde producten die fentanyl bevatten, kunnen een dodelijke overdosering veroorzaken, ook wanneer iemand niet wist eraan te zijn blootgesteld.
Hydrocodon is een opioïde dat beschikbaar is in verschillende toedieningsvormen, waaronder combinaties met paracetamol. Er bestaat geen niet-verslavende versie van hydrocodon; eigenschappen die misbruik bemoeilijken, nemen het risico op verslaving of overdosering niet weg.
Norco-misbruik en signalen van verslaving
Methadon wordt in bepaalde omstandigheden gebruikt bij pijn en als wetenschappelijk onderbouwde behandeling voor een stoornis in het gebruik van opioïden. Het moet zorgvuldig worden voorgeschreven en gecontroleerd, omdat het zich kan ophopen en ademhalingsdepressie kan veroorzaken. Het therapeutische gebruik mag niet worden verward met het simpelweg vervangen van een illegale drug.
Morfine is een opioïde dat bij bepaalde vormen van matige tot ernstige pijn wordt gebruikt. Het kan afhankelijkheid, verslaving en overdosering veroorzaken; zonder bewijs mag het niet worden omschreven als het opioïde dat de meeste sterfgevallen veroorzaakt.
Oxycodon, dat in verschillende toedieningsvormen en onder verschillende merknamen wordt verkocht, is een opioïde pijnstiller met risico’s op afhankelijkheid, verslaving en overdosering. Producten met verlengde afgifte vereisen bijzondere zorgvuldigheid en moeten volgens voorschrift worden gebruikt.
Deze geneesmiddelen verschillen in klinische toepassing, sterkte en werkingsduur. Geen van deze middelen mag worden gekozen of aangepast om euforie te bereiken.
Misbruik omvat het anders gebruiken van een geneesmiddel dan voorgeschreven, waaronder:
- Tabletten bewerken die intact moeten blijven of een niet-voorgeschreven toedieningsweg gebruiken.
- Een geneesmiddel injecteren dat niet voor injectie is voorgeschreven.
- Opioïden zonder medische begeleiding combineren met alcohol, benzodiazepinen of andere dempende middelen.
Niet-voorgeschreven toedieningswegen en bewerkte toedieningsvormen kunnen onvoorspelbare doses afgeven en extra risico’s meebrengen, zoals infecties of beschadiging van bloedvaten. Ook orale inname kan een dodelijke overdosering veroorzaken; een tragere werking maakt misbruik niet veilig.
Opioïden kunnen slaperigheid, obstipatie, misselijkheid en een vertraagde ademhaling veroorzaken. Combinatie met alcohol, benzodiazepinen of sederende slaapmiddelen zoals zaleplon kan leiden tot diepe sedatie, coma of overlijden. Dosering, vooral bij injecties, vereist een individueel medisch voorschrift en controle.
Opioïdvergiftiging kan een verminderd bewustzijn, een trage of afwezige ademhaling en een lage bloeddruk veroorzaken. Dit zijn spoedsituaties. Hypovolemische shock is niet het kenmerkende mechanisme van een opioïdoverdosering, en geheugenproblemen zijn niet voldoende om een verslaving vast te stellen.
Behandeling van pijnstillerverslaving
Een verzoek om een bepaald geneesmiddel of een hogere dosis vraagt om een zorgvuldige, onbevooroordeelde beoordeling. Pijn, tolerantie, ontwenningsverschijnselen of een stoornis in het gebruik van opioïden kunnen een rol spelen; het verzoek alleen bewijst geen verslaving.
Mogelijke bijwerkingen van opioïden zijn onder meer de volgende; ze kunnen ook zonder verslaving optreden:
- Algemene vermoeidheid.
- Concentratieproblemen.
- Geheugenverlies.
- Obstipatie.
- Ademhalingsdepressie.
- Delier.
- Stemmingswisselingen.
- Trage bewegingen.
- Opioïdgeïnduceerde hyperalgesie (verhoogde pijngevoeligheid).
Deze verschijnselen kunnen verschillende oorzaken hebben en zijn niet voldoende om een stoornis in het gebruik van opioïden vast te stellen. Een trage ademhaling, niet wakker te krijgen zijn of ernstige verwardheid vereisen dringende medische hulp.
De langetermijngevolgen van een stoornis in het gebruik van pijnstillers
Langdurig opioïdengebruik of een stoornis in het gebruik van opioïden kan invloed hebben op de lichamelijke en psychische gezondheid, relaties en het dagelijks functioneren. Het patroon en de ernst verschillen, en elk probleem moet afzonderlijk worden beoordeeld.
Maag-darmproblemen
Opioïden vertragen vaak de darmwerking en veroorzaken obstipatie, waarvoor behandeling nodig kan zijn. Het narcotische-darmsyndroom is iets anders: daarbij is sprake van aanhoudende of verergerende buikpijn die samenhangt met voortgezet opioïdengebruik. Ernstige pijn, braken of een opgezette buik vereisen medische beoordeling.
Lever- of nierschade
Een overdosering paracetamol kan ernstige leverschade veroorzaken, ook wanneer meerdere combinatiepreparaten tegelijk worden ingenomen. NSAID’s kunnen de nieren beschadigen, vooral bij uitdroging of andere risicofactoren. Vergiftiging wordt niet verklaard doordat de lever simpelweg gifstoffen opslaat en later weer afgeeft.
Langdurige immobiliteit en spierschade
Langdurige bewusteloosheid of immobiliteit tijdens een overdosering kan spierafbraak (rabdomyolyse) veroorzaken, wat de nieren kan beschadigen. Dit is een medisch spoedgeval, maar geen onvermijdelijk gevolg van opioïdengebruik.
Overdosering en dodelijke opioïdvergiftiging
Een opioïdoverdosering kan de ademhaling stilleggen en leiden tot zuurstoftekort, hartstilstand, hersenletsel of overlijden. Andere bestanddelen in gecombineerde pijnstillers kunnen aanvullende vergiftiging veroorzaken.
Hormonale effecten en verminderd libido
Langdurig opioïdengebruik kan bij sommige mensen de hormoonproductie en het seksueel functioneren beïnvloeden. Klachten moeten worden beoordeeld, omdat ook andere oorzaken mogelijk zijn. Het herstel verschilt per persoon. Abrupt stoppen met een geneesmiddel bij iemand die lichamelijk afhankelijk is, kan ontwenningsverschijnselen en onvoldoende beheerste pijn veroorzaken.
Een verzoek om medicatie is op zichzelf geen diagnose. Behandelaren moeten klachten, functioneren, voorschrijfgeschiedenis en veiligheid beoordelen zonder uit te gaan van misleiding.
Zorgen over opioïdengebruik vragen om een klinische beoordeling. Een stoornis in het gebruik van opioïden wordt vastgesteld op basis van een patroon van symptomen en beperkingen, niet op basis van één gedraging of de aanwezigheid van pijn.
Gerelateerd: Gabapentine: misbruik en bijwerkingen
Signalen kunnen subtiel zijn en overlappen met onvoldoende behandelde pijn, depressie of ontwenningsverschijnselen. Probeer geen diagnose te stellen op basis van iemands uiterlijk of een kort contact.
Een aanhoudend sterk verlangen naar opioïden of veel tijd besteden aan het verkrijgen of gebruiken ervan kan zorgwekkend zijn. Denken aan een geplande dosis omdat de pijn terugkeert, is niet voldoende om een verslaving vast te stellen.
Tolerantie betekent dat de reactie op een dosis na verloop van tijd afneemt. Lichamelijke afhankelijkheid betekent dat na vermindering of stoppen ontwenningsverschijnselen kunnen optreden. Verslaving, of een stoornis in het gebruik van opioïden, omvat een problematisch patroon zoals verminderde controle en doorgaan met gebruiken ondanks schade. Tolerantie en ontwenningsverschijnselen tijdens een passende medische behandeling zijn op zichzelf niet voldoende om de stoornis vast te stellen.
Meer innemen dan voorgeschreven of herhaaldelijk het innameschema veranderen is een reden om veiligheid en pijnbeheersing met een behandelaar te bespreken. Dit kan wijzen op misbruik, maar de reden en het bredere patroon moeten worden beoordeeld.
Overlappende opioïdrecepten verkrijgen zonder de voorschrijvers daarvan op de hoogte te stellen, kan een risico op overdosering opleveren. Een legitieme second opinion vragen wijst op zichzelf niet op verslaving.
Een behandelaar moet de medicatiegegevens en het verhaal van de persoon beoordelen, in plaats van aan te nemen dat een verloren recept of een nieuw consult op misleiding berust.
Geneesmiddelen verkrijgen buiten gereguleerde voorschrijf- en apotheekkanalen kan gevaarlijk zijn. Voorbeelden van onveilige praktijken zijn:
- Middelen online bestellen.
- Geneesmiddelen lenen van een familielid.
- Pijnstillers stelen van een vriend of familielid.
- Vervalste of gewijzigde medische documenten gebruiken om geneesmiddelen te verkrijgen.
- Recepten van anderen kopen.
- Vervalste recepten gebruiken om opioïde geneesmiddelen te verkrijgen.
- Geneesmiddelen of opioïden kopen via ongereguleerde bronnen, waarbij de inhoud en sterkte onbekend kunnen zijn.
De behandeling langer voortzetten dan afgesproken vraagt om een herbeoordeling van pijn, functioneren, afhankelijkheid en veiligheid. De duur alleen is niet voldoende om een verslaving vast te stellen.
Bij de beoordeling moet worden onderzocht of het geneesmiddel helpt, of er schadelijke gevolgen zijn ontstaan en of er sprake is van een stoornis in het gebruik van opioïden.
Boosheid of een defensieve houding is geen specifiek lichamelijk teken van verslaving. Een rustig gesprek en een professionele beoordeling zijn zinvoller dan confrontatie of verwijten.
Zoek dringend hulp bij direct gevaar, ernstige intoxicatie of risico op zelfbeschadiging; maak in andere gevallen een afspraak voor een klinische beoordeling.
Bij regelmatig opioïdengebruik kan lichamelijke afhankelijkheid ontstaan, ook bij gebruik volgens voorschrift. Ontwenningsverschijnselen kunnen optreden na abrupt stoppen, snelle dosisverlaging of toediening van een opioïdantagonist. Een stoornis in het gebruik van opioïden is een afzonderlijke diagnose. Dosiswijzigingen moeten samen met de voorschrijver worden gepland.
Enkele ontwenningsverschijnselen bij het stoppen met pijnstillers zijn
- Rusteloosheid.
- Loopneus.
- Tranende ogen.
- Gapen.
- Verwijde pupillen.
- Koude rillingen.
- Zweten.
- Spierpijn.
Andere klachten die kunnen ontstaan, zijn:
- Angst.
- Rugpijn.
- Gewrichtspijn.
- Buikkrampen.
- Slapeloosheid.
- Braken.
- Diarree.
- Veranderde bloeddruk.
- Een verhoogde hartslag of bloeddruk kan voorkomen; een trage ademhaling wijst eerder op opioïdvergiftiging dan op gebruikelijke ontwenningsverschijnselen.
- Misselijkheid.
- Verminderde eetlust.
Stop bij langdurig opioïdengebruik niet abrupt zonder medisch advies. De behandeling kan bestaan uit een individueel afbouwschema, ondersteuning bij klachten of medicatie voor een stoornis in het gebruik van opioïden. Ernstige uitdroging, onbeheersbare pijn of suïcidale gedachten vereisen een snelle beoordeling.
Het tijdsverloop en de veiligheid van opioïdontwenning
Het tijdsverloop van ontwenningsverschijnselen hangt af van het opioïde, de toedieningsvorm, de dosis, de gebruiksduur en de gezondheid van de persoon. Bij kortwerkende opioïden kunnen klachten binnen enkele uren beginnen, terwijl ze bij langer werkende middelen later kunnen ontstaan. De halfwaardetijd alleen kan het individuele verloop van de ontwenning niet voorspellen.
Klachten nemen vaak af met passende zorg, maar er is geen gegarandeerde termijn voor herstel. Bij een stoornis in het gebruik van opioïden kunnen geneesmiddelen zoals buprenorfine of methadon en voortdurende ondersteuning schade beperken. Alleen detoxificatie is geen toereikende behandeling. Door afnemende tolerantie stijgt het risico op overdosering wanneer het gebruik wordt hervat.
Mogelijke tekenen van een opioïdoverdosering zijn een trage, oppervlakkige of afwezige ademhaling, niet wakker te krijgen zijn, blauwe of grijze lippen of huid en soms zeer kleine pupillen. Bel onmiddellijk de hulpdiensten; wacht niet totdat alle tekenen aanwezig zijn.
Dien naloxon toe als dit beschikbaar is en volg de gebruiksinstructies en de aanwijzingen van de meldkamer. Begin onder begeleiding van de meldkamer met reanimeren als de persoon niet reageert en niet normaal ademt. Leg iemand die bewusteloos is maar normaal ademt op de zij en blijf de persoon controleren.
Naloxon kan de effecten van opioïden opheffen, maar garandeert geen overleving en herstelt geen reeds ontstane hersenschade door zuurstoftekort. Er kunnen meerdere doses nodig zijn en de verschijnselen kunnen terugkeren. Blijf, als dat veilig is, bij de persoon totdat de hulpdiensten arriveren. Naloxon werkt niet tegen alle andere stoffen bij een overdosering met meerdere middelen.
Als u zich zorgen maakt over uw eigen opioïdengebruik of dat van iemand anders, vraag dan om een onbevooroordeelde beoordeling. Een behandeling kan pijn, ontwenningsverschijnselen, psychische gezondheid en een stoornis in het gebruik van opioïden in samenhang aanpakken.
Gebruik geneesmiddelen alleen volgens voorschrift en deel ze niet met anderen. Een vermoeden van overdosering, ernstige verwardheid of ademhalingsproblemen vereist spoedzorg, niet een reguliere aanvraag voor verslavingsbehandeling.
Bewaar geneesmiddelen veilig en bespreek met een apotheker hoe u ongebruikte voorraden veilig kunt afvoeren. Neem iemands voorgeschreven medicatie niet abrupt weg en probeer een gevaarlijke ontwenning niet thuis te begeleiden.
Herstel is mogelijk met passende behandeling en praktische ondersteuning. Het behandelplan moet aansluiten bij de behoeften, voorkeuren en omstandigheden van de persoon.
Bied steun zonder verwijten. Help de persoon contact op te nemen met een behandelaar en regel dringende zorg wanneer klachten of zorgen over de veiligheid dit vereisen.
