Het is normaal om op bepaalde momenten in het leven angstig of bezorgd te zijn. Bij mensen met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCD) kan de angst die deze opdringende gedachten oproepen echter leiden tot aanhoudende dwangrituelen die het leven moeilijk kunnen maken. Sommige mensen vrezen dat er iets verschrikkelijks gebeurt als ze een ritueel niet uitvoeren; anderen zoeken verlichting van spanning of van het gevoel dat iets niet ‘precies goed’ is. Rituelen kunnen tijdelijk verlichting geven, maar de spanning keert vaak terug, waardoor de cyclus in stand blijft. Betekent dit dat OCD een soort angststoornis is? Zo niet, waarin verschillen ze dan van elkaar?
OCD kan intense angst veroorzaken, maar angst op zichzelf is een symptoom, geen afzonderlijke diagnose. Dit artikel gaat vooral over de gegeneraliseerde angststoornis (GAS) en OCD en beschrijft het verschil tussen angst en OCD, waarom ze afzonderlijk worden ingedeeld en wat er gebeurt als ze samen voorkomen.
Historisch gezien werden zowel de obsessieve-compulsieve stoornis (OCD) als de gegeneraliseerde angststoornis (GAS) ingedeeld bij de angststoornissen. Het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), het naslagwerk dat deskundigen gebruiken om psychische stoornissen te classificeren, plaatste beide aandoeningen ooit in hetzelfde hoofdstuk. In 2013 werden ze in de vijfde editie van de DSM echter ondergebracht in verschillende hoofdstukken.
Deze scheiding is gehandhaafd in de DSM-5-TR, die in 2022 verscheen. GAS staat nog steeds in het hoofdstuk over angststoornissen, terwijl OCD valt onder ‘Obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen’. Andere aandoeningen in dit hoofdstuk zijn de morfodysfore stoornis (BDD), trichotillomanie (haaruittrekstoornis) en de verzamelstoornis. Deze indeling weerspiegelt overeenkomsten tussen obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen en verschillen met angststoornissen; ze betekent niet dat deze aandoeningen volledig afzonderlijke, vastgestelde biologische oorzaken hebben. Hieronder worden enkele klinische verschillen toegelicht.
Het patroon en de functie van gedachten kunnen helpen om OCD van GAS te onderscheiden, maar op basis van alleen de inhoud van gedachten kan geen diagnose worden gesteld. Bij GAS is sprake van overmatig piekeren dat moeilijk te beheersen is, over onderwerpen zoals familie, school, werk, gezondheid, relaties en financiën. Dit zijn onderwerpen waarover vrijwel iedereen zich zorgen maakt, maar bij mensen met onderliggende angst gebeurt dat in zo’n mate dat het dagelijks functioneren aanzienlijk wordt verstoord.
Bij OCD is sprake van opdringende, ongewenste gedachten, beelden of impulsen en/of dwanghandelingen. De thema’s kunnen overlappen met de alledaagse zorgen bij GAS. Of een vrees aannemelijk lijkt, maakt daarom geen betrouwbaar onderscheid tussen de aandoeningen. Informele beschrijvingen van OCD-thema’s zijn onder meer:
- OCD met besmettingsangst, waarbij mensen dwangmatig bezig zijn met ziektekiemen en vuil en de gevolgen daarvan voor hun gezondheid. Zo kunnen ze bang zijn een infectie op te lopen door contact met een vermoedelijke besmettingsbron
- OCD met aanrijdingsangst, waarbij iemand dwangmatig bezig is met de angst om mensen aan te rijden met zijn of haar voertuig
- OCD met angst om schade toe te brengen, waarbij sprake is van opdringende, ongewenste angsten of beelden over het per ongeluk of opzettelijk verwonden van zichzelf of anderen. Zulke gedachten betekenen op zichzelf niet dat iemand ernaar wil handelen of dat van plan is
- Relatie-OCD, waarbij de dwanggedachten draaien om de angst niet van de partner te houden of zich niet seksueel tot diegene aangetrokken te voelen
- OCD met religieuze of morele dwanggedachten omvat religieuze en/of morele obsessies, zoals beklemmende angsten om te zondigen, tegen het eigen geloof in te gaan of niet aan de eigen morele normen te voldoen.
Dit zijn voorbeelden van symptoomthema’s, geen afzonderlijke formele diagnoses of volledige opsomming. OCD kan over allerlei onderwerpen gaan, waaronder realistische dagelijkse zorgen. Bij de diagnostiek wordt gekeken naar hoe gedachten worden ervaren, eventuele rituelen of vermijding en de invloed daarvan op het dagelijks leven, in plaats van alleen te beoordelen hoe waarschijnlijk de gevreesde gebeurtenis lijkt.
Ook reacties op belastende gedachten helpen om GAS van OCD te onderscheiden. Mensen met GAS kunnen herhaaldelijk piekeren, situaties vermijden of geruststelling zoeken. Piekeren alleen is geen dwanghandeling zoals bij OCD. Bij OCD zijn dwanghandelingen herhaalde gedragingen of mentale handelingen die iemand zich gedwongen voelt uit te voeren als reactie op een dwanggedachte of volgens strikte regels, vaak om spanning te verminderen of een gevreesde gebeurtenis te voorkomen.
Iemand met GAS kan bijvoorbeeld herhaaldelijk piekeren: ‘Wat als ik mijn baan verlies en uiteindelijk geen geld meer heb?’ Diegene kan veel tijd besteden aan het overdenken van mogelijke gevolgen of het zoeken naar geruststelling. Dit patroon op zichzelf is geen grond om OCD vast te stellen.
Bij OCD kunnen dwanghandelingen zichtbaar zijn, zoals herhaaldelijk sloten controleren, of verborgen, zoals in stilte tellen, bidden of gebeurtenissen in gedachten nalopen. Ze kunnen bedoeld zijn om spanning te verminderen, een dwanggedachte te neutraliseren of het gevoel te bereiken dat alles ‘precies goed’ is. De verlichting is vaak tijdelijk, en mentale rituelen kunnen even verstorend zijn als zichtbaar gedrag.
De behandelmethoden voor angst en OCD overlappen aanzienlijk, hoewel er enkele belangrijke verschillen zijn. Beide aandoeningen reageren bijvoorbeeld goed op een vorm van psychotherapie die cognitieve gedragstherapie heet en op een specifieke groep antidepressiva, de selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI’s).
Cognitieve gedragstherapie (CGT)
CGT is een vorm van gedragstherapie die mensen helpt de negatieve gedachten die bijdragen aan hun klachten te herkennen en te veranderen. Hoewel deze therapie doorgaans goed werkt bij het behandelen van OCD en GAS, kunnen de specifieke technieken verschillen. Bijvoorbeeld:
- CGT bij GAS kan cognitieve herstructurering omvatten, waarbij mensen angstwekkende gedachten herkennen en beoordelen. Daarnaast wordt gewerkt aan gedrag dat het piekeren in stand houdt.
- CGT bij OCD omvat meestal exposure met responspreventie (ERP): geplande, geleidelijke blootstelling aan uitlokkende prikkels, waarbij dwangmatige reacties, waaronder mentale rituelen en neutraliseren, worden weerstaan. Onder begeleiding van een daarin geschoolde therapeut oefenen mensen om met spanning en onzekerheid om te gaan zonder terug te vallen op rituelen.
Medicatie
De medicatiekeuze verschilt tussen GAS en OCD. Onderstaande aanbevelingen voor volwassenen volgen de NICE-richtlijnen die in Engeland worden gebruikt; de toelating van geneesmiddelen verschilt per land en leeftijd. SSRI’s zijn een optie voor beide stoornissen, terwijl SNRI’s een optie zijn bij GAS, maar geen standaard eerstekeuzemedicatie bij OCD. De keuze voor psychotherapie, medicatie of een combinatie wordt gebaseerd op de ernst, voorkeuren en eerdere behandelrespons, niet op de aanname dat een combinatiebehandeling altijd beter is.
- Voor volwassenen met GAS die voor medicatie kiezen, adviseert NICE eerst een SSRI en vervolgens een andere SSRI of een SNRI als de eerste SSRI niet werkt.
- Voor volwassenen met OCD behoren SSRI’s zoals sertraline, fluoxetine, fluvoxamine of paroxetine tot de eerste medicatieopties. Clomipramine, een tricyclisch antidepressivum en geen SSRI, kan worden overwogen na onvoldoende respons op een SSRI of bij slechte verdraagbaarheid, of op basis van voorkeur en eerdere behandelrespons.
Het kan enkele weken duren voordat SSRI’s helpen bij GAS; bij OCD kan het tot 12 weken duren voordat een gunstig effect optreedt. Voorschrijvers moeten bijwerkingen bespreken en de klachten volgen, vooral aan het begin van de behandeling en na dosiswijzigingen. Vraag snel medisch advies bij toenemende agitatie of suïcidale gedachten. Als u mogelijk naar suïcidale gedachten gaat handelen of de veiligheid van uzelf of iemand anders niet kunt waarborgen, zoek dan onmiddellijk hulp bij de lokale hulpdiensten of de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp. Stop of wijzig medicatie niet zonder advies van de voorschrijver; abrupt stoppen met antidepressiva kan onttrekkingsverschijnselen veroorzaken.
OCD en GAS kunnen samen voorkomen, en beide kunnen ook samengaan met een depressie of andere psychische aandoeningen. Gelijktijdig voorkomen betekent niet dat de ene stoornis onvermijdelijk de andere veroorzaakt. Bij de diagnostiek moet worden gekeken naar het volledige klachtenpatroon en naar hoe elke aandoening het functioneren en de behandelbehoeften beïnvloedt.
Zorgvuldige diagnostiek is belangrijk wanneer OCD en GAS samen voorkomen. SSRI’s kunnen bij beide helpen, maar de behandeling moet zich op elke aandoening richten en de individuele respons varieert. Natriumvalproaat is geen behandeling die in richtlijnen standaard wordt aanbevolen voor deze combinatie. Het brengt grote risico’s voor de voortplanting met zich mee, waaronder aangeboren afwijkingen en ontwikkelingsschade na blootstelling tijdens de zwangerschap; wie het al gebruikt, moet specialistisch advies vragen in plaats van abrupt te stoppen. Bij therapieresistente OCD kan toevoeging van een antipsychoticum alleen worden overwogen na adequate pogingen met standaardbehandelingen en een specialistische multidisciplinaire beoordeling, waarbij bijwerkingen worden besproken en gemonitord. Dit is geen algemene behandeling voor gelijktijdig voorkomende OCD en GAS.
Het kan lastig zijn om OCD en een angststoornis van elkaar te onderscheiden, omdat de klachten overeenkomsten vertonen. Enkele belangrijke verschillen kunnen echter helpen om een juiste diagnose te stellen en een passende behandeling te starten.
Of klachten nu samenhangen met GAS, OCD of een andere aandoening, aanhoudend piekeren en opdringende gedachten kunnen belastend zijn. Er zijn effectieve behandelingen beschikbaar, al verschillen de voortgang en behandelbehoeften per persoon. Een zorgverlener in de eerste lijn of een gekwalificeerde professional in de geestelijke gezondheidszorg kan de klachten beoordelen en een individueel plan bespreken. Ambulante behandeling is vaak passend; bij ernstige klachten of onvoldoende respons op behandeling kan specialistische of intensievere zorg nodig zijn.
Vraag om een professionele beoordeling als piekeren, opdringende gedachten of rituelen uw dagelijks leven beïnvloeden. U hoeft niet te weten welke diagnose past voordat u hulp vraagt.


