Veel mensen hebben een of twee irrationele angsten. Sommige mensen zijn bijvoorbeeld bang voor spinnen, terwijl anderen opzien tegen hun jaarlijkse tandartscontrole. De meeste mensen hebben deze angsten goed onder controle: ze zijn beperkt en verstoren hun leven niet. Bij sommigen kunnen deze angsten echter zo ernstig worden dat ze zeer sterke angstgevoelens oproepen en het dagelijks leven gaan belemmeren.
Dergelijke angsten, die medisch een fobie worden genoemd, zijn zo intens dat ze iemand volledig kunnen belemmeren, zelfs als diegene weet dat er in werkelijkheid weinig tot geen gevaar bestaat. Angsten en fobieën kunnen op basis van hun aard worden ingedeeld en variëren van licht tot zeer ernstig. Ongeacht de aard en ernst van een fobie is behandeling mogelijk met een passende combinatie van medicatie, psychotherapie en alternatieve behandelvormen.
De American Psychiatric Association definieert een fobie als een irrationele en buitensporige angst voor een situatie of voorwerp. In de meeste gevallen gaat een fobie gepaard met angst voor letsel of een gevoel van dreigend gevaar. Mensen met agorafobie kunnen bijvoorbeeld bang zijn om vast te komen zitten in een situatie of op een plek waaruit ze niet kunnen ontsnappen.
De meeste mensen met een fobie ervaren intense angstgevoelens die worden uitgelokt door bepaalde plaatsen, situaties, voorwerpen of dieren. Deze gevoelens kunnen buiten verhouding staan tot het werkelijke gevaar of de dreiging van een situatie. Zulke omstandigheden roepen niet bij iedereen angst op, maar kunnen schadelijk zijn voor iemand die er een fobie voor heeft. De symptomen van deze psychische aandoening kunnen ten minste zes maanden aanhouden en gepaard gaan met paniekaanvallen.
De specifieke symptomen van fobieën kunnen per type verschillen, maar sommige symptomen kunnen overlappen. Deze overlappende symptomen zijn onder meer:
Onbeheersbare angstgevoelens
Bij confrontatie met een situatie die de fobische angst oproept, kan iemand lichamelijke angstverschijnselen ervaren, zoals zweten, misselijkheid, hartkloppingen, blozen en trillen. Andere mogelijke symptomen zijn kortademigheid, een versnelde hartslag, een onaangenaam gevoel of pijn op de borst, een verstikkingsgevoel, het gevoel de controle te verliezen, opvliegers, gevoelloosheid, koude rillingen en duizeligheid.
Bewuste vermijding
Mensen met een fobie kunnen proberen elke situatie of omstandigheid te vermijden die intense angst bij hen oproept. Afhankelijk van het type fobie kan dit betekenen dat ze vermijden om nieuwe mensen te ontmoeten, te vliegen, een lift te nemen of het huis te verlaten.
De controle niet kunnen herwinnen
Veel mensen met een fobie beseffen dat hun reactie overdreven is, maar kunnen daar zonder hulp van anderen toch niets aan veranderen. Onbehandelde fobieën beperken vaak het leven en verstoren relaties met anderen en dagelijkse activiteiten aanzienlijk.
Volgens de American Psychiatric Association zijn fobieën angststoornissen die als volgt kunnen worden ingedeeld:
Agorafobie
Dit type fobie betreft de angst om vast te zitten in een situatie of op een plek waaruit ontsnappen moeilijk of onmogelijk is. Daardoor kan iemand met deze fobie dergelijke situaties volledig gaan vermijden. Soms wordt de onderliggende angst zo overweldigend en allesoverheersend dat de patiënt het huis niet meer verlaat, om nergens het gevoel te krijgen vast te zitten.
Specifieke fobieën
Hierbij gaat het om angst voor iets specifieks, zoals motten, vlinders of insecten. Specifieke fobieën kunnen verder worden onderverdeeld in vier subcategorieën:
- Situationeel: angst om het huis te verlaten, om auto te rijden of voor bruggen
- Natuurlijke omgeving: angst voor water, tornado’s, orkanen of bliksem
- Medisch: angst voor een bezoek aan een arts
- Dieren: angst voor knaagdieren, katten, vogels of slangen
Verschillende factoren kunnen de kans op het ontwikkelen van een fobie vergroten, waaronder:
Erfelijkheid
Onderzoek heeft aangetoond dat sommige soorten fobieën binnen families kunnen voorkomen. Zo kunnen tweelingen die afzonderlijk in verschillende gezinnen en omgevingen opgroeien dezelfde fobieën ontwikkelen door hun gedeelde genetische aanleg. Veel mensen die een fobie ontwikkelen, hebben echter geen naaste familieleden met vergelijkbare aandoeningen.
Culturele factoren
Veel soorten fobieën komen vooral voor binnen bepaalde culturele groepen. Tajin kyofusho is een kenmerkend voorbeeld van een fobie die diep geworteld is in culturele factoren. Dit type fobie wordt uitsluitend bij Japanners gezien en houdt de angst in om anderen in een sociale situatie te schaden of te beledigen. Tajin kyofusho verschilt van de gebruikelijke sociale-angststoornis, waarbij iemand bang is om zelf vernederd te worden of zich te schamen.
Gedrags- en omgevingsfactoren
Veel fobieën zijn gebaseerd op gebeurtenissen die mensen daadwerkelijk hebben meegemaakt en die zij zich al dan niet bewust herinneren. Zo kan een hondenfobie voortkomen uit een aanval door een hond in de kindertijd. Ook ontwikkelen veel mensen een sociale-angststoornis door de ongemakkelijkheid die zij eerder in hun tienerjaren hebben ervaren. De combinatie van al deze factoren kan het ontstaan van een fobie zeer waarschijnlijk maken. Deskundigen hebben echter meer onderzoek naar deze factoren nodig voordat zij een definitieve conclusie kunnen trekken.
Gelukkig zijn fobieën goed te behandelen, omdat de meeste mensen weten wat hun angst uitlokt. Een goed behandelplan voor angsten en fobieën omvat een combinatie van psychotherapie, medicatie, geleidelijke blootstelling en alternatieve behandeling.
Geleidelijke blootstelling
Geleidelijke blootstelling, ook wel graduele exposure genoemd, is een veelgebruikte behandelvorm waarop veel deskundigen vertrouwen als primaire behandeling van verschillende fobieën. De techniek helpt cliënten om hun angst voor een bepaalde situatie aan te pakken door inzicht te krijgen in hoe zij die situatie kunnen benaderen. Deskundigen kunnen cliënten aanmoedigen om zich de situatie eerst voor te stellen, voordat zij deze in werkelijkheid aangaan en ermee leren omgaan. Interoceptieve exposure is een onderdeel van graduele exposuretherapie waarbij lichamelijke gewaarwordingen worden opgezocht en wordt onderzocht hoe gevaarlijk deze zijn. Andere doelen van deze therapievorm zijn patiënten helpen om:
- De lichamelijke gewaarwordingen waarvoor zij bang zijn op te roepen
- Deze gevreesde lichamelijke gewaarwordingen te laten voortduren zonder vermijding of afleiding
- Niet-helpende overtuigingen over de lichamelijke gewaarwordingen te activeren
- Nieuwe inzichten over lichamelijke gewaarwordingen op te doen
In alle fasen van de geleidelijke blootstelling blijft een therapeut met cliënten samenwerken om de behandeling nuttiger en effectiever te maken. Deze therapie helpt patiënten met een fobie om systematisch en zorgvuldig te leren hun angsten op een gecontroleerde en geleidelijke manier onder ogen te zien. Daardoor neemt hun vermijdingsgedrag doorgaans af en leren zij situaties die hun fobie uitlokken met vertrouwen tegemoet te treden. Bij geleidelijke blootstelling worden ook eventuele veiligheidsgedragingen onderzocht, herkend en ter discussie gesteld die iemand mogelijk heeft ontwikkeld om gevreesde situaties te vermijden.
Psychotherapie
Een goed behandelplan voor fobieën omvat vrijwel altijd psychotherapie, met verschillende therapievormen, zoals:
- Cognitieve gedragstherapie: deze therapievorm helpt cliënten om negatieve gedachten die samenhangen met een fobie te herkennen, ter discussie te stellen en te vervangen door gezondere gedachten
- Fobieklinieken en groepstherapie: fobieklinieken ondersteunen mensen bij het succesvol omgaan met veelvoorkomende fobieën, zoals vliegangst
- Socialevaardigheidstraining: dit onderdeel van de behandeling wordt aanbevolen voor mensen met een sociale fobie en vindt plaats in een groep, waarin mensen met vergelijkbare angsten elkaar helpen. Een therapeut gebruikt ook voorbeeldgedrag en rollenspellen om cliënten te helpen zich meer op hun gemak te voelen en in sociale situaties contact met anderen te maken.
- Lotgenotengroepen: het delen van ervaringen en informatie met anderen met vergelijkbare problemen en ervaringen kan helpen om de angst en stress door fobieën te verlichten. Lotgenotengroepen kunnen psychotherapie niet vervangen, maar kunnen er wel een nuttige aanvulling op zijn. Momenteel bieden verschillende lotgenotengroepen in de Verenigde Staten hulp aan mensen die met fobieën en angsten worstelen.
Medicatie
Medicijnen worden doorgaans voorgeschreven in combinatie met een vorm van psychotherapie. Enkele veelgebruikte geneesmiddelen die goed werken bij de behandeling van fobieën zijn:
- Bètablokkers: deskundigen kunnen een bètablokker, zoals propranolol, voorschrijven om de lichamelijke effecten van angst te verminderen voorafgaand aan blootstelling aan mogelijke uitlokkende situaties, zoals spreken in het openbaar.
- SSRI-antidepressiva: SSRI-antidepressiva omvatten verschillende geneesmiddelen, zoals mirtazapine, imipramine, venlafaxine en clomipramine, die kunnen helpen de symptomen van agorafobie te beheersen.
- Angstremmende medicatie: hieronder vallen benzodiazepinen, zoals lorazepam, diazepam en clonazepam, die de symptomen van agorafobie en sociale angst kunnen beheersen. Deskundigen waarschuwen voor het combineren van deze medicijnen met alcohol, omdat dit ongewenste bijwerkingen kan veroorzaken.
Alternatieve behandelingen
Steeds meer patiënten en professionals in de geestelijke gezondheidszorg kiezen voor alternatieve behandelingen om de werkzaamheid van reguliere behandelingen voor fobieën te vergroten. Houd er rekening mee dat deze alternatieve benaderingen geen eerstekeusbehandeling zijn en bijwerkingen kunnen veroorzaken. Enkele voorbeelden zijn:
- Homeopathie
- Hypnotherapie
- Kruidenmiddelen.
Hoewel deze alternatieve behandelingen voor fobieën nog niet het grondige, gecontroleerde onderzoek hebben ondergaan dat nodig is voor erkenning binnen de reguliere geneeskunde, hebben ze bij velen de symptomen verlicht. Het is echter essentieel om deze therapieën pas te volgen na advies van een professional in de geestelijke gezondheidszorg.
