Dit artikel gaat over angst en hoe die voelt. We geven eerst een korte inleiding over angst en beschrijven vervolgens hoe die zowel psychisch als lichamelijk aanvoelt. Daarna bespreken we verschillende vormen van angst, zoals de gegeneraliseerde angststoornis (GAS), paniekstoornis, posttraumatische stressstoornis (PTSS) en obsessieve-compulsieve stoornis (OCS). Tot slot komen mensen die last hebben van angst zelf aan het woord. Hun uitspraken maken duidelijk hoe ernstig angst kan zijn en hoe hopeloos en hulpeloos iemand zich daardoor kan voelen. We sluiten het artikel af met een korte conclusie.
Angst is meer dan alleen bezorgdheid, vrees en ongerustheid; het gaat veel dieper. Als iemand vaak last heeft van angst, kan er sprake zijn van een angststoornis. Natuurlijk verschillen de intensiteit van angst en de manier waarop die wordt ervaren enigszins van persoon tot persoon, maar in grote lijnen komt de ervaring overeen.
Angst is onvoorspelbaar en overweldigend. Het is een onaangenaam verschijnsel dat zowel de psychische als de lichamelijke toestand beïnvloedt. Proberen te doorgronden hoe angst werkelijk voelt, is moeilijk en meestal zelfs onmogelijk. Dat geldt niet alleen voor iemand die ziet hoe een ander angst of een angstaanval doormaakt. Ook degene die de angst zelf ervaart, kan vaak niet precies onder woorden brengen hoe die voelt.
Relatieangst: symptomen en behandeling
Voelt het alsof er plotseling geen zuurstof meer in de lucht zit? Of alsof de wereld om je heen zweeft terwijl jij op dezelfde plek blijft staan, zwaarder dan anders en meer in het middelpunt van de aandacht? Voelt het alsof iemand je hart samenknijpt? Alsof je maag naar je mond is geschoten? Wil je iets zeggen, maar lukt het niet, net als in die steeds terugkerende nachtmerries? Probeer je je hoofd tot rust te brengen, maar blijven je gedachten op volle snelheid doordraaien? Of voelt je borst zwaar, alsof er een rotsblok op ligt? Lijkt rustig slapen een luxe? En helpt zelfs de airconditioning niet tegen het gevoel dat je gloeit vanbinnen?
De lijst is veel langer en bijzonder verontrustend. Toch is dit de werkelijkheid, en zelfs nog maar een deel van wat angst inhoudt. Mensen denken dat angst simpelweg betekent dat je je veel zorgen maakt. Maar piekeren is slechts een klein onderdeel. De werkelijkheid is veel omvattender. Zelfs als we uitvoerig beschrijven wat angst is, hebben we nog maar een tipje van de sluier opgelicht.
Angst heeft verschillende effecten op het lichaam en op de geest. Met andere woorden: angst kent zowel lichamelijke als psychische symptomen. Tintelingen in het lichaam, een licht gevoel in het hoofd alsof je elk moment kunt flauwvallen, en tandenknarsen zijn veelvoorkomende lichamelijke gevolgen van angst. Mensen met angst voelen hun maag ook onaangenaam draaien en verkrampen. Ademhalingsproblemen, zoals kortademigheid en daardoor snel ademen, komen eveneens vaak voor.
Angst kan er ook toe leiden dat mensen zich rusteloos voelen of rusteloos worden en daardoor voortdurend de behoefte hebben om te bewegen. Opvliegers, met aanvallen van zweten, zijn een ander veelvoorkomend symptoom. Ook misselijkheid komt vaak voor: iemand voelt zich ziek, maar geeft niet over en ervaart daardoor niet de directe verlichting die daarop kan volgen. Paniekaanvallen behoren wellicht tot de meest belastende symptomen, omdat ze weer een eigen reeks klachten met zich meebrengen. Paniekaanvallen komen vooral voor bij mensen met een paniekstoornis. Hoewel deze stoornis meestal op volwassen leeftijd begint, kan die ook in de kindertijd optreden. Ze wordt gekenmerkt door hartkloppingen, trillen, pijn op de borst en zweten, terwijl iemand hevige angst ervaart.
Daarnaast voelt angst psychisch anders aan. Om te beginnen voelt iemand zich gespannen en nerveus. Ook kan het voelen alsof de wereld sneller of langzamer gaat. Iemand die op een vertrouwde plek loopt, kan plotseling het gevoel krijgen dat iedereen naar hem of haar kijkt. Angst maakt het denken zo zwart-wit dat iemand, zodra de angst begint, het gevoel krijgt dat het piekeren nooit zal ophouden en dat er geen uitweg is. Soms raakt iemand zo in beslag genomen door de angst voor angst, dat juist het voortdurende nadenken over een volgende aanval een angstaanval uitlokt.
Mensen met angst maken zich bovendien zorgen dat ze het contact met de werkelijkheid verliezen, zich depressief voelen of somber worden. Bij depersonalisatie voelt iemand zich vervreemd van zichzelf en van de eigen geest en/of het eigen lichaam. Bij derealisatie voelt iemand zich vervreemd van de wereld om zich heen. Beide verschijnselen komen voor bij mensen met angst. Iemand met angst denkt ook voortdurend aan nare ervaringen uit het verleden of aan denkbeeldige situaties die zich zouden kunnen voordoen. Dit wordt rumineren genoemd en komt vrij vaak voor bij mensen met een angststoornis.
Naast de paniekstoornis bestaan er andere vormen van angst. Hieronder beschrijven we deze en hoe ze worden ervaren:
1. Gegeneraliseerde angststoornis (GAS)
De gegeneraliseerde angststoornis komt voor bij 3,1% van de mensen in de Verenigde Staten. Het belangrijkste symptoom is aanhoudend en buitensporig piekeren. De stoornis is doorgaans moeilijk vast te stellen, maar is niet minder zorgwekkend dan andere angststoornissen. Mensen met GAS kunnen piekeren over hun vermogen, geld, werk of vrijwel alles wat je maar kunt bedenken. Het is voor hen buitengewoon moeilijk om hun gevoelens van bezorgdheid en spanning onder controle te houden.
Deze mensen maken zich zorgen over de kleinste en eenvoudigste dingen. Alleen al nadenken over hoe ze de dag gaan doorkomen, kan hen ongerust maken. Ze zijn zich niet altijd bewust van dit gepieker en/of kunnen het niet beheersen, omdat het buiten hun macht lijkt te liggen. De meeste mensen met GAS denken dat er nare dingen zullen gebeuren als ze stoppen met piekeren. In zekere zin denken ze dat het piekeren hen helpt, terwijl het in werkelijkheid juist niet helpend is. Mensen met GAS proberen hun situatie onder controle te houden om zich minder zorgen te maken. Maar het proberen weg te nemen van die spanning leidt juist tot nog meer gepieker, waardoor de cirkel blijft bestaan.
2. Fobieën
Een fobie is een irrationele angst en kent verschillende vormen. Wat veel mensen niet weten, is dat fobieën angststoornissen zijn waarbij bepaalde prikkels stress, angst en paniek oproepen. De eerste vorm is een specifieke fobie: één bepaalde prikkel veroorzaakt de symptomen die bij deze vorm van angst horen. Een veelvoorkomend symptoom van fobieën is een gevoel van intense angst waardoor iemand als het ware ‘bevriest’.
Degene die dit ervaart, kan deze gevoelens niet beheersen, zelfs als die weet dat de angst onredelijk en irrationeel is. Andere symptomen zijn hyperventileren, zweten, trillen, kippenvel, misselijkheid en hoofdpijn. Enkele veelvoorkomende specifieke fobieën zijn claustrofobie (angst voor afgesloten ruimtes), arachnofobie (angst voor spinnen) en acrofobie (hoogtevrees). Een andere vorm zijn complexe fobieën, waarbij één situatie meerdere fobieën tegelijk kan oproepen. Zo kan agorafobie (angst voor situaties waaruit ontsnappen moeilijk is) leiden tot claustrofobie en monofobie (angst om alleen te zijn). In sommige extreme gevallen kan iemand zich hierdoor volledig afsluiten van de buitenwereld. Een andere belangrijke fobie die veel mensen ervaren, is de sociale angststoornis of sociale fobie. Die kan iemand ervan weerhouden om in het openbaar te spreken of ertoe leiden dat iemand zich in het algemeen verlegen gedraagt.
Fobieën ontstaan meestal op jonge leeftijd. Sommige komen voort uit specifieke negatieve ervaringen, terwijl andere door kinderen worden overgenomen van hun ouders of andere familieleden. Fobieën worden doorgaans niet als een groot probleem beschouwd, omdat veel ervan hanteerbaar zijn en de betreffende prikkels in het dagelijks leven kunnen worden vermeden. Als een fobie regelmatig problemen veroorzaakt, is het raadzaam hulp te zoeken bij een psychiater of psycholoog. Een andere mogelijke behandeling is exposuretherapie, waarbij patiënten geleidelijk worden blootgesteld aan datgene wat de angst oproept, om die angst uiteindelijk te overwinnen.
3. Obsessieve-compulsieve stoornis
Een andere veelvoorkomende angststoornis is de obsessieve-compulsieve stoornis, ook bekend als OCS of dwangstoornis. Net als fobieën komt OCS vrij vaak voor en belemmert deze het dagelijks leven van een patiënt doorgaans niet, al kunnen sommige gevallen ernstig zijn. Mensen met OCS kunnen ongezonde gedachten en obsessies over bepaalde zaken hebben. Zo kunnen ziektekiemen iemand met OCS extreem achterdochtig maken over het oplopen van ziektekiemen of infecties. Bij een andere vorm van OCS kan wanorde angst en stress veroorzaken.
OCS gaat gepaard met uiteenlopende dwanghandelingen, bijvoorbeeld het herhalen van bepaalde activiteiten, zoals steeds opnieuw handen wassen bij dwanggedachten over ziektekiemen. Een ander voorbeeld van dwangmatig gedrag is vermijding, zoals geen handen schudden om verspreiding van ziektekiemen te voorkomen, of taken vermijden uit angst om een fout te maken. De behandeling van OCS omvat professionele hulp. Net als bij andere soorten angststoornissen blijkt exposuretherapie ook bij deze stoornis zinvol. Sommige medicijnen, zoals antidepressiva, kunnen eveneens helpen bij OCS.
4. Posttraumatische stressstoornis (PTSS)
Dit is een andere angstgerelateerde stoornis die ontstaat na een traumatische ervaring, zoals een natuurramp, ongeval, oorlog of andere levensbedreigende situatie. Hoewel niet elke traumatische ervaring leidt tot PTSS, komt de stoornis vrij vaak voor en vaker bij vrouwen dan bij mannen. Mensen met PTSS hebben verontrustende gedachten over de gebeurtenis, die paniek- en angstaanvallen veroorzaken. Deze gedachten kunnen zich uiten in nachtmerries, die ook tot slaapverlamming kunnen leiden.
Deze gedachten kunnen iemand ook voortdurend gespannen maken, met woede-uitbarstingen, hopeloosheid en zelfs suïcidale gedachten tot gevolg. Levendige flashbacks gaan eveneens met deze symptomen gepaard en kunnen ertoe leiden dat de patiënt de traumatische gebeurtenis ‘herbeleeft’. Elk gesprek, elke situatie of elke persoon die verband houdt met de gebeurtenis kan hevige angst oproepen. Net als bij fobieën en OCS is het vermijden van het onderwerp of andere uitlokkende prikkels een symptoom dat bij de diagnostiek van deze stoornis wordt gebruikt. Ook hier zijn gesprekken met een professionele psycholoog of psychiater, exposuretherapie en antidepressiva vormen van behandeling.
Volgens onderzoek zijn angststoornissen de meest voorkomende psychische aandoeningen in de Verenigde Staten. Meer dan 40 miljoen mensen hebben ermee te maken: een ontstellend hoog aantal. Bij de meeste van deze stoornissen gaat het om een vorm van fobie, OCS of PTSS.
Angststoornissen worden niet altijd erger naarmate mensen ouder worden, maar het aantal mensen dat last heeft van angst neemt wel toe. Angst komt vaker voor naarmate mensen ouder worden, waarbij mensen van middelbare leeftijd het meest worden getroffen. Dat kan verschillende oorzaken hebben, zoals veranderingen in de hersenen en het zenuwstelsel bij het ouder worden, en een grotere kans op ingrijpende levensgebeurtenissen die angst kunnen oproepen.
Ook de vormen van angst die mensen ervaren, kunnen per leeftijd verschillen. Fobieën komen vaker voor bij jongeren, paniekstoornissen bij mensen van middelbare leeftijd en gegeneraliseerde angststoornissen bij ouderen. Hieronder gaan we nader op deze leeftijdsgroepen in.
Kinderen ervaren angst anders dan volwassenen. Angst kan bij kinderen leiden tot zorgen over de toekomst, angst om gescheiden te worden van dierbaren en angst voor bepaalde mensen, plaatsen of dingen. Oudere kinderen hebben vaker last van angst dan jongere kinderen. Angststoornissen komen voor bij ongeveer 1% van de kinderen van 3 tot 5 jaar en bij 6% van de kinderen van 6 tot 11 jaar.
Bij jonge kinderen is enige angst natuurlijk en gezond. Wanneer kinderen van hun ouders of verzorgers worden gescheiden, ervaren ze vaak verlatingsangst. Ook zijn ze vaak eenkennig wanneer ze onbekenden ontmoeten. Er kan sprake zijn van een angststoornis als de angst zo ernstig wordt dat deze school, spel en het gezinsleven belemmert. De volgende signalen kunnen erop wijzen dat een kind een angststoornis heeft:
- Verlatingsangst is de angst om van ouders of verzorgers gescheiden te worden, tot het punt dat een kind dit helemaal weigert. Verlatingsangst is normaal tussen de leeftijd van 18 maanden en drie jaar, maar kan op een probleem wijzen als deze langer aanhoudt.
- Voortdurend piekeren over de toekomst of over de mogelijkheid dat er iets vreselijks gebeurt, waarbij die gedachten het kind sterk bezighouden, wordt gegeneraliseerde angst genoemd.
- Paniekaanvallen zijn episodes van extreme paniek met symptomen zoals duizeligheid, een snelle hartslag en moeite met ademhalen. Het kind kan ook bang zijn voor toekomstige paniekaanvallen.
- Fobieën: weigeren om bepaalde dingen of plekken op te zoeken, zoals dieren of de dokterspraktijk, ondanks geruststelling en ondersteuning.
- Angst in sociale situaties: bang zijn voor openbare omgevingen, zoals school, en weigeren daarheen te gaan.
- Selectief mutisme wordt omschreven als niet kunnen communiceren in bepaalde situaties, naast verlegenheid, zich afzonderen van anderen en driftbuien.
Het is belangrijk om te onthouden dat kinderen moeite kunnen hebben om hun zorgen onder woorden te brengen. In plaats van over hun angsten te praten, kunnen ze boos overkomen, lichamelijke pijn ervaren of moeite hebben met slapen.
De oorzaken van angststoornissen zijn niet bekend, maar bepaalde risicofactoren of ervaringen kunnen de kans vergroten dat een kind angst ontwikkelt, zoals:
- Een gespannen thuissituatie
- Het overlijden of verlies van een dierbare meemaken
- Problemen op school, zoals leerproblemen of pesten
Psycholoog Golda Ginsburg illustreert de slaapproblemen bij angst door te beschrijven hoe de stoornis mensen zozeer uit hun slaap houdt dat ze ervan huilen. Dat alleen al laat zien hoe ernstig slechts één symptoom van angst kan zijn. Ginsburg vertelt verder dat mensen, vooral studenten, zelfs overgeven. Anne Marie Albano, directeur van de Clinic for Anxiety and Related Disorders van Columbia University, beschrijft een paniekstoornis als een bonzend hart alsof je zojuist aan een auto-ongeluk bent ontsnapt, maar dan in een gewone omgeving zoals een kantoor of op een feest.
Zoals mensen met chronische angst het zelf verwoorden: angst betekent dat je jezelf en je eigen beslissingen niet vertrouwt en goede vrienden vraagt alles voor je te beslissen, zelfs iets kleins als het bestellen van een drankje.
Een veelvoorkomend voorbeeld van een angststoornis, dat Albano ook beschrijft en dat ik zelf heb meegemaakt, is je studierichting volledig veranderen omdat je te bang bent om voor veel mensen te staan, bijvoorbeeld als advocaat.
Iemand anders beschrijft de eigen angst op een manier die volgens mij voor veel anderen herkenbaar zal zijn: de hersenen blijven voortdurend zoemen en worden nooit stil, ‘als een motor’ in het hoofd.
‘Het is als een bodemloze put in mijn maag die pijn doet en zich keer op keer in een knoop trekt.’ Deze beschrijving van iemand anders vat de verschrikking van angst bijna al te treffend samen.
Iemand op Twitter beschreef angst met deze huiveringwekkende woorden: ‘Mijn brein is een tv en iemand anders heeft de afstandsbediening.’ Een ander citaat van iemand met angst luidt dat angst voelt als ‘wanneer je stoel achterover kantelt en je bijna valt, maar jezelf nog net opvangt: dat gevoel, zonder reden en urenlang’. Vanbinnen voortdurend instorten en dat proberen te verbergen, terwijl je hoopt dat niemand het merkt: dat is angst in de eenvoudigste bewoordingen. Lopen de rillingen je bij deze verhalen niet over de rug?
Wie één angststoornis heeft, is ook vatbaarder voor andere stoornissen. Zo vergroot GAS de kans op een depressie. Het vervelende is dat iedereen last kan krijgen van angst. Niet alleen introverte of verlegen mensen, maar ook extraverte, open en sociale mensen kunnen angst ervaren, met dezelfde symptomen en dezelfde intensiteit. We noemen dit om het duidelijk te maken aan verzorgers of leeftijdgenoten die niet begrijpen waarom hun zelfverzekerde kind met zoveel vrienden zich soms vreselijk eenzaam voelt en volledig aan zichzelf twijfelt. Angst kan iedereen overkomen, en dat gebeurt ook. Opmerkingen als ‘Maar je hebt een perfect leven, waarom ben je dan van streek?’ getuigen dan ook van onbegrip, want angst is veel ingewikkelder dan dat.
