Gezondheidsangst verwijst naar overmatige bezorgdheid over de gezondheid die niet in verhouding staat tot de daadwerkelijke gezondheidstoestand. Deze vorm van angst vormt een doorlopend spectrum, van lichte bezorgdheid tot sterke gezondheidsgerelateerde angsten en onjuiste overtuigingen. Het is belangrijk om gezondheidsangst, medisch bekend als hypochondrie, tijdig aan te pakken. Wanneer de klachten blijven bestaan, kunnen ze namelijk leiden tot aanzienlijk psychisch lijden, overmatig gebruik van zorgvoorzieningen en beperkingen in het functioneren.
Dit artikel geeft een overzicht van gezondheidsangst en het klinische beeld ervan en bespreekt hoe de symptomen en de ontwrichtende gevolgen voor het dagelijks leven kunnen worden aangepakt.
- Voor zover bekend heeft 4–5% van de wereldbevolking last van gezondheidsangst. Deskundigen gaan echter vaak uit van onderrapportage, waarbij de werkelijke prevalentie in het Verenigd Koninkrijk kan oplopen tot 12% of zelfs meer.
- Het begrip gezondheidsangst vindt zijn oorsprong in oude opvattingen over hypochondrie, een aandoening die aanvankelijk werd beschouwd als een lichamelijke kwaal met medisch onverklaarde spijsverteringsklachten.
- Ongeveer 39,8 procent van de gevallen van gezondheidsangst of hypochondrie in het Verenigd Koninkrijk gaat gepaard met een geringe kans op herstel.
- Patiënten bij wie gezondheidsangst is vastgesteld, hebben vaker last van psychiatrische comorbiditeit, met name een gegeneraliseerde angststoornis, een depressieve stoornis, een paniekstoornis en een somatisatiestoornis.
- Gezondheidsangst komt even vaak voor bij mannen als bij vrouwen en begint meestal in de vroege volwassenheid.
Om te begrijpen hoe de vicieuze cirkel van gezondheidsangst kan worden doorbroken, is een beter begrip van deze psychiatrische problematiek essentieel. Een andere benaming is hypochondrie; bij gezondheidsangst worden waargenomen lichamelijke veranderingen of gewaarwordingen ten onrechte opgevat als tekenen van een ernstige ziekte. Ongeacht de gebruikte term zijn de belangrijkste vragen of deze overmatige bezorgdheid in verhouding staat tot het werkelijke risico en welke invloed zij op het leven heeft. Het is niet ongebruikelijk dat deze patiënten meer onderzoeken en tests ondergaan en meer zorgvoorzieningen gebruiken dan mensen zonder ernstige gezondheidsangst.
Gezondheidsangst begint doorgaans op volwassen leeftijd, al kunnen ook kinderen ermee te maken krijgen. De aandoening is meestal chronisch en heeft een wisselend beloop, met een van de volgende twee verschijningsvormen:
- Zorgzoekend gedrag: Dit gedrag kenmerkt zich door vaak medische hulp te zoeken, meerdere specialisten te raadplegen en zelfs zonder aanleiding om medisch onderzoek te vragen.
- Zorgmijdend gedrag: Hierbij worden medische zorg en artsen vermeden vanwege wantrouwen en uit angst om door herhaalde ziekenhuisbezoeken een infectie op te lopen.
Net als bij andere psychiatrische aandoeningen vraagt gezondheidsangst om een veelzijdig en creatief behandelplan op basis van het biopsychosociale model. Het team dat ondersteuning biedt bij gezondheidsangst bestaat doorgaans uit huisartsen, professionals in de geestelijke gezondheidszorg en verschillende subspecialisten. Zij stemmen de zorg af op individuele behoeften en bieden uiteenlopende adviezen voor het omgaan met gezondheidsangst.
Gezondheidsangst kan zich op verschillende disfunctionele manieren uiten, met uiteenlopende vormen van gezondheidsgerelateerd controlegedrag en bijbehorende disfunctionele overtuigingen. Deze verschijningsvormen zijn op persoonlijk vlak ernstig beperkend en gaan vaak gepaard met maatschappelijke kosten.
Volgens de DSM-5-criteria moet aan de volgende punten worden voldaan om gezondheidsangst vast te stellen:
- Een preoccupatie met het hebben van een ernstige ziekte
- Afwezigheid van lichamelijke symptomen, of slechts zeer lichte lichamelijke symptomen.
- Een zeer hoge mate van angst over de gezondheid
- Snel gealarmeerd raken over de eigen gezondheidstoestand
- Overmatig gezondheidsgerelateerd gedrag of disfunctionele vermijding
- Een preoccupatie die ten minste 6 maanden aanhoudt
- Geen andere aannemelijke verklaring voor de onderliggende psychische problematiek
Onderzoek wijst consequent op het belang van de houding van ouders bij het ontstaan van gezondheidsangst. Ook cultureel bepaalde opvattingen en eerdere ervaringen met lichamelijke ziekten dragen bij aan het ontstaan van de aandoening. Toch zijn er slechts weinig klinische en demografische verschillen gevonden tussen patiënten met gezondheidsangst en de algemene bevolking. Sommige bevindingen wijzen erop dat een laag inkomen, een laag opleidingsniveau en een voorgeschiedenis van mishandeling of ziekte in de kindertijd een rol kunnen spelen bij het ontstaan van gezondheidsangst op latere leeftijd.
Onderzoek suggereert dat patiënten met ernstig beperkende gezondheidsangst lichamelijke symptomen vaak verkeerd interpreteren doordat zij lichamelijke gewaarwordingen versterkt ervaren. Deze patiënten hebben ook een aanzienlijk lagere drempel voor lichamelijk ongemak. Wat doorgaans als druk in de buik wordt ervaren, kunnen zij bijvoorbeeld als pijn beleven. Wanneer zij een verwonding oplopen, gaat dit dan ook gepaard met extreme angst over de gezondheid, wat meestal wordt opgevat als bevestiging van een medisch probleem. Mogelijk hangt het probleem samen met een neiging van deze patiënten om hun symptomen tijdens beoordelingen te overdrijven.
Volgens sociale leertheorieën wordt gezondheidsangst beschouwd als een verzoek om opname van iemand die met onoplosbare problemen wordt geconfronteerd. Deze rol stelt die persoon in staat om verplichtingen, verantwoordelijkheden en uitdagingen te vermijden. Psychodynamische theorieën gaan er daarentegen van uit dat vijandigheid en agressie tegenover anderen bij deze mensen door verschuiving en verdringing worden omgezet in lichamelijke klachten. Deze lichamelijke symptomen zouden hun schuldgevoel ongedaan maken en dienen als straf voor hun slechte gedrag.
De symptomen van gezondheidsangst kunnen de kwaliteit van leven sterk verminderen en ook invloed hebben op familieleden en vrienden. Als u hulp zoekt bij gezondheidsangst, is het belangrijk die te krijgen voordat de symptomen onbeheersbaar worden. Het behandelplan omvat doorgaans samenwerking met een professional in de geestelijke gezondheidszorg om het probleem in kaart te brengen en manieren te ontwikkelen om met de onderliggende symptomen om te gaan.
Voordat begeleiders en therapeuten zich richten op het overwinnen van de symptomen van gezondheidsangst, wordt gewoonlijk eerst de mogelijkheid van een ernstig gezondheidsprobleem uitgesloten. Als er daarnaast andere psychische of lichamelijke aandoeningen spelen, zoals depressie, een obsessieve-compulsieve stoornis, kanker of diabetes, wordt de behandeling daarvan eveneens in het behandelplan opgenomen.
Hieronder staan de basisprincipes waarop de behandeling van gezondheidsangst berust:
- Een sterke behandelrelatie tussen artsen en patiënten opbouwen
- Patiënten voorlichten over de klinische verschijnselen van gezondheidsangst
- Gedurende het hele behandeltraject voortdurend geruststelling bieden
- Alle ingrepen met weinig verwachte opbrengst, grote risico’s en een invasief karakter vermijden
- Het vermogen van de patiënt om met de symptomen om te gaan versterken, in plaats van te proberen ze weg te nemen
- Met alle behandelaars samenwerken om dubbel onderzoek en dubbele medische tests te voorkomen
Net als bij andere somatoforme problemen is opname op een psychiatrische afdeling zelden nodig. Vanwege het risico op angst, bijkomende stemmingsstoornissen en het ontstaan van andere persoonlijkheidsstoornissen kan een psychiatrische opname nodig zijn, vooral wanneer de patiënt suïcidale gedachten heeft door een bijkomende psychiatrische aandoening of ernstige angst ontwikkelt.
Naast het bovenstaande kunnen ook de volgende therapieën helpen om gezondheidsangst te verminderen.
Psycho-educatie
Psycho-educatie houdt in dat u meer leert over gezondheidsangst, het ontstaanspatroon, de oorzaken en andere factoren. Dit kan mensen helpen om te herkennen wat hun klachten uitlokt en onderscheid te leren maken tussen normale en afwijkende lichamelijke symptomen. Psycho-educatie kan mensen meer grip geven op hun psychische en lichamelijke gezondheid en zo bijdragen aan een betere gezondheid en meer welzijn. Ook voorlichting en ondersteuning aan familieleden of mantelzorgers van patiënten maken er deel van uit.
Als onderdeel van psycho-educatie wordt ervoor gezorgd dat patiënten de volgende informatie krijgen:
- Angst wijst niet op een karaktergebrek of zwakte
- Onaangename lichamelijke symptomen betekenen niet altijd dat u een ernstige ziekte heeft
- Het is heel normaal om onaangename lichamelijke symptomen te ervaren, zoals vermoeidheid, misselijkheid of pijn
- Gezondheidsangst is behandelbaar en kan beheersbaar worden gemaakt om de kwaliteit van leven te verbeteren
Cognitieve gedragstherapie
Cognitieve gedragstherapie is een vorm van psychotherapie die gebruikelijk wordt aangeboden aan patiënten met gezondheidsangst. Deze benadering richt zich op cognities, gedrag, denkpatronen en de manier waarop lichaam en geest op deze patronen reageren. Het centrale uitgangspunt van CGT is dat onze gedachten over een situatie invloed kunnen hebben op hoe we ons daarbij voelen en hoe we erop reageren.
Als mensen geven we voortdurend betekenis aan bepaalde situaties. Zo kunnen we denken dat tintelingen in armen en benen altijd betekenen dat we multiple sclerose hebben. Juist deze onjuiste interpretaties roepen extreme angst op. Die angst versterkt vervolgens de overtuiging dat de oorspronkelijke gedachten — over het hebben van multiple sclerose — kloppen, waardoor deze gedachten de overhand krijgen.
Cognitieve gedragstherapie helpt u om in zulke situaties uw angsten te overwinnen. De therapie is erop gericht alle onjuiste en irrationele gedachten die u aan bepaalde situaties heeft gekoppeld te corrigeren. U leert een andere manier van denken, die u vervolgens helpt om anders met angstige situaties om te gaan. CGT helpt ook om onzekere en ongemakkelijke situaties te verdragen zonder in paniek te raken. Deze therapie wordt in vrijwel alle instellingen voor geestelijke gezondheidszorg aangeboden en bestaat uit meerdere sessies met erkende therapeuten, die doorgaan totdat de doelen zijn bereikt.
Medicatie bij gezondheidsangst
Als uw gezondheidsangst goed reageert op uitsluitend psychotherapie, wordt deze doorgaans voortgezet totdat de vastgestelde behandeldoelen zijn bereikt. Sommige mensen reageren echter onvoldoende op psychotherapie en hebben een aanvullende behandeling nodig om hun symptomen onder controle te krijgen. Als dit voor u geldt en u zich afvraagt hoe u van gezondheidsangst afkomt, is het voorschrijven van medicatie de aangewezen volgende stap.
Veelgebruikte geneesmiddelen om symptomen van gezondheidsangst te beheersen zijn selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI’s), serotonine-noradrenalineheropnameremmers en bètablokkers. Als u naast gezondheidsangst een stemmingsstoornis heeft, kan ook daarvoor medicatie worden voorgeschreven.
Het is belangrijk om te onthouden dat de geneesmiddelen die doorgaans bij gezondheidsangst worden voorgeschreven ernstige bijwerkingen en risico’s kunnen hebben. Daarom is het essentieel om de behandelmogelijkheden met uw artsen te bespreken en al uw vragen te stellen voordat u ermee begint.
Gezondheidsangst is een specifieke, langdurige psychiatrische aandoening die in ernst varieert en zich in de loop van de tijd op verschillende manieren kan uiten. Bij veel mensen verergert de aandoening door stress of met het ouder worden. Tijdig behandeling zoeken en die blijven volgen kan echter mogelijk helpen om de symptomen te verminderen en de algehele kwaliteit van leven te verbeteren. Leren hoe u de vicieuze cirkel van gezondheidsangst doorbreekt, kan tijd kosten, maar is zeker haalbaar en kan de broodnodige levensvreugde brengen.
