Psychisch leed, een ernstige en extreme vorm van emotionele pijn, kan ingrijpende en verstrekkende gevolgen hebben voor iemands leven. Traumatische ervaringen kunnen het risico op aandoeningen zoals depressie, angststoornissen en PTSS verhogen, maar niet iedereen die een trauma meemaakt, ontwikkelt een psychische stoornis. Stress kan ook gepaard gaan met hoofdpijn, spijsverteringsklachten en slaapproblemen.
Langdurige stress kan bijdragen aan gezondheidsproblemen, waaronder hoge bloeddruk en hartaandoeningen. Dit betekent niet dat het uitblijven van behandeling voor psychisch leed hart- en vaatziekten veroorzaakt. Bovendien blijven de gevolgen van psychisch lijden niet beperkt tot de lichamelijke gezondheid: relaties kunnen stuklopen, de productiviteit kan afnemen en de kwaliteit van leven kan verminderen. Inzicht in en behandeling van psychisch lijden zijn belangrijk om de mentale gezondheid van de bevolking te verbeteren.
Psychisch leed is een beschrijvende term voor intens emotioneel lijden, geen diagnose op zichzelf. Het kan kortdurend of aanhoudend zijn en het dagelijks functioneren belemmeren. De aanwezigheid ervan alleen betekent niet dat er sprake is van een psychische stoornis.
Wat betekent psychisch leed?
Psychisch leed beschrijft ernstig emotioneel lijden. Zowel emotionele als lichamelijke pijn zijn persoonlijke ervaringen, en lichamelijke pijn is niet altijd zichtbaar. Psychisch leed kan samengaan met stress, die invloed kan hebben op gedachten, emoties, lichamelijke gezondheid en het dagelijks leven [1].
Emotioneel lijden is niet beperkt tot een bepaald soort ervaring; het kan samenhangen met elke gebeurtenis in iemands leven. Het kan worden veroorzaakt door stress, trauma, ingrijpende veranderingen in het leven of langdurige persoonlijke problemen. Psychisch lijden verschilt van persoon tot persoon, afhankelijk van de omstandigheden en het vermogen ermee om te gaan.
De kern van verdriet, rouw en psychisch leed
Rouw, verdriet en psychisch leed hangen vaak met elkaar samen, maar zijn verschillende ervaringen:
Rouw: Rouw wordt doorgaans gezien als een complexe emotionele ervaring bij het verlies van iemand of iets wat waardevol is. Rouw kan verdriet, boosheid, schuldgevoelens of gevoelloosheid omvatten, en het verloop verschilt per persoon. Rouw op zichzelf betekent niet dat er sprake is van een depressie.
Verdriet: Verdriet is een gevoel van droefheid dat ontstaat door verlies of mislukking. Het maakt doorgaans deel uit van rouw, maar kan ook op zichzelf voorkomen door uiteenlopende gebeurtenissen in het leven.
Psychisch leed: Dit beschrijft intense emotionele pijn, die kan optreden tijdens rouw of andere ingrijpende omstandigheden. Het hoeft niet voortdurend of chronisch te zijn; de bijbehorende stress kan het dagelijks leven beïnvloeden [1].
Onderdelen van psychisch leed
Om psychisch leed beter te begrijpen, bekijken we de belangrijkste onderdelen:
Emotionele pijn: Emotioneel lijden kan gepaard gaan met verdriet, hopeloosheid of leegte. Deze gevoelens alleen betekenen niet dat er sprake is van een depressie. Bij een depressie gaat het om een patroon van symptomen die de stemming, het denken of het dagelijks functioneren beïnvloeden.
Cognitieve gevolgen: Emotionele spanning kan concentreren en beslissingen nemen moeilijker maken. Sommige mensen hebben last van terugkerende zorgen of piekeren, maar deze problemen verschillen per persoon en betekenen niet dat iemand het vermogen om te redeneren heeft verloren.
Gedragsveranderingen: Mensen met psychische klachten kunnen ook gedragsveranderingen vertonen, zoals zich afzonderen, ongezonde slaap- en eetgewoonten en verwaarlozing van de persoonlijke hygiëne.
Lichamelijke symptomen: Hoewel psychisch leed vooral een psychische belasting is, kan het ook lichamelijk merkbaar zijn. Hoofdpijn, buikpijn en vermoeidheid zijn enkele symptomen die voorkomen bij patiënten met ernstige emotionele klachten [1].
Psychisch leed kan zich op verschillende manieren uiten: psychisch, sociaal of lichamelijk. Het herkennen van deze signalen kan belangrijk zijn om ondersteuning te bieden en hulp te zoeken.
Emotionele symptomen
Psychisch leed is een van de meest intense en allesoverheersende ervaringen. Belangrijke emotionele symptomen zijn:
Intens verdriet: Een aanhoudend sombere stemming of minder plezier in activiteiten die normaal plezierig zijn, kan voorkomen, vooral bij depressie. Geen van beide hoeft echter bij elke ervaring van psychisch leed aanwezig te zijn [5].
Wanhoop: Hopeloosheid en het idee dat het leven nooit beter zal worden.
Schuldgevoelens: Gevoelens van schuld, die soms buitensporig kunnen zijn of niet in verhouding staan tot de omstandigheden. Schuldgevoelens alleen betekenen niet dat er sprake is van een psychische stoornis.
Angst: Gevoelens van bezorgdheid, angst of spanning die moeilijk te hanteren kunnen zijn. Angst alleen betekent niet dat er sprake is van een angststoornis.
Boosheid: Boosheid of frustratie die uit het niets lijkt te komen of niet in verhouding staat tot de situatie.
Cognitieve symptomen
Psychisch leed kan iemands cognitieve functies aanzienlijk beïnvloeden, met als mogelijke gevolgen:
Concentratieproblemen: Moeite om de aandacht op taken te richten of vast te houden.
Piekeren: Terugkerende gedachten over onaangename gebeurtenissen of omstandigheden.
Besluiteloosheid: Moeite met het nemen van beslissingen, ook bij kleine keuzes.
Opdringende gedachten: Opdringende, negatieve gedachten die iemand niet gemakkelijk van zich af kan zetten.
Geheugenproblemen: Moeite om dingen te onthouden of snel dingen vergeten.
Gedragssymptomen
Er kunnen gedragsveranderingen optreden, al is emotioneel lijden niet altijd zichtbaar voor anderen. Mogelijke veranderingen zijn:
Sociaal terugtrekken: Mensen uit de weg gaan en afstand houden van vrienden en familieleden.
Verwaarlozing van verantwoordelijkheden: Persoonlijke verplichtingen of verplichtingen op het werk of tijdens de studie niet nakomen.
Veranderingen in het slaappatroon: Slapeloosheid of overmatig slapen
Veranderingen in eetlust: Minder of meer eten dan gewoonlijk, of veranderingen in eetlust of gewicht. Deze veranderingen alleen betekenen niet dat er sprake is van anorexia nervosa, boulimia nervosa of een eetbuistoornis; aanhoudende of zorgwekkende veranderingen in het eetgedrag vragen om beoordeling.
Verwaarlozing van de persoonlijke verzorging: Niet wassen of baden, of gezichts- en lichaamsbeharing niet verzorgen.
Lichamelijke symptomen
Emotionele spanning kan gepaard gaan met lichamelijke symptomen, maar deze kunnen ook een medische oorzaak hebben. Laat nieuwe, aanhoudende, verergerende of zorgwekkende beklemming op de borst, hartkloppingen, hoofdpijn, buikpijn of braken medisch beoordelen in plaats van aan te nemen dat ze door emotionele spanning komen. Schakel spoedeisende hulp in bij pijn op de borst die niet overgaat, vooral met benauwdheid, zweten of een gevoel van flauwvallen; hartkloppingen die niet overgaan of samengaan met pijn op de borst, benauwdheid of flauwvallen; plotselinge, extreem hevige hoofdpijn; plotselinge hevige buikpijn; of bloed braken. Vraag met spoed medisch advies als u door braken geen vocht kunt binnenhouden. Mogelijke lichamelijke symptomen zijn:
Vermoeidheid: Moeheid of gebrek aan energie, met of zonder slaapproblemen.
Hoofdpijn: Hoofdpijn, die tijdens stress kan optreden maar daar niet automatisch aan moet worden toegeschreven.
Buikpijn: Maag-darmklachten, waaronder braken of buikpijn.
Spierspanning: Gespannen, pijnlijke of stijve spieren, zonder dat hiervoor een specifieke minimale duur geldt.
Hartkloppingen: Hartkloppingen of het gevoel dat het hart snel of bonzend klopt [2].
Psychisch leed betekent ernstig emotioneel lijden of ernstige emotionele pijn. Het kan voortkomen uit allerlei ervaringen en zich op verschillende manieren uiten. Enkele voorbeelden om het begrip te verduidelijken:
Overlijden van een familielid
Het verlies van een dierbare kan intense emotionele pijn veroorzaken. Denk bijvoorbeeld aan iemand die al vele jaren getrouwd is en plotseling de partner verliest. Het gemis kan bijzonder pijnlijk zijn. Die persoon kan verdrietig zijn, voortdurend huilen en zelfs lichamelijke klachten hebben, zoals beklemming op de borst of hoofdpijn. Het dagelijks ritme en de verwachtingen voor de toekomst veranderen, en er kan een gevoel van leegte en hopeloosheid achterblijven.
Slachtoffers van mishandeling
Een slachtoffer van mishandeling kan ernstig psychisch lijden. Een vrouw die door haar echtgenoot is mishandeld, kan bijvoorbeeld een angststoornis, depressie en PTSS hebben. Zij kan last hebben van opdringende herinneringen of flashbacks aan de mishandeling, nachtmerries, angst en gevoelens van machteloosheid. De psychische gevolgen kunnen blijven bestaan nadat de lichamelijke verwondingen zijn genezen, met gebrek aan vertrouwen in anderen en in onderlinge contacten als gevolg.
Chronische ziekte
Een chronische ziekte kan ook emotioneel lijden veroorzaken door de lange duur en de gevolgen voor het dagelijks leven; chronisch betekent niet noodzakelijk levenslang. Denk bijvoorbeeld aan iemand bij wie multiple sclerose (MS) is vastgesteld, een levenslange aandoening die doorgaans niet terminaal is. Het verloop verschilt; behandeling en ondersteuning kunnen helpen, en de meeste mensen bereiken een hoge leeftijd. Door het onvoorspelbare karakter van de ziekte, lichamelijke beperkingen en de vele medische afspraken kan een patiënt frustratie, hopeloosheid en verdriet ervaren. Er kunnen zorgen ontstaan over de toekomst en verlies van zelfstandigheid, met een lagere kwaliteit van leven als mogelijk gevolg.
Financiële problemen
Financiële problemen kunnen veel spanning veroorzaken en het risico op psychische klachten verhogen, maar leiden niet onvermijdelijk tot een psychiatrische stoornis. Denk aan een gezin dat zijn inkomstenbron is kwijtgeraakt of hoge ziekenhuisrekeningen heeft opgebouwd. Moeite om rekeningen te betalen, angst om de woning te verliezen en de druk om een nieuwe baan te vinden kunnen bijdragen aan zorgen, somberheid en slapeloze nachten. Deze gevoelens kunnen de mentale gezondheid negatief beïnvloeden, doordat er onzekerheid is over de toekomst en schaamte over de financiële tegenslag.
Werkstress
Stressvolle werkomstandigheden kunnen tot psychisch leed leiden. Een werknemer in een ongezonde werkomgeving, die onder druk werkt met krappe deadlines en zonder aanmoediging, kan bijvoorbeeld een burn-out ontwikkelen. Signalen zijn onder meer veel stress, vermoeidheid, prikkelbaarheid en hopeloosheid. Baanonzekerheid en niet aan de eisen kunnen voldoen, kunnen veel psychische en emotionele spanning veroorzaken.
Sociaal isolement
Sociaal isolement en eenzaamheid kunnen bijdragen aan emotioneel lijden en hangen samen met een hoger risico op depressie. Een oudere die weinig sociale contacten heeft, kan zich bijvoorbeeld eenzaam of onvoldoende gesteund voelen. Alleen wonen betekent niet noodzakelijk eenzaam zijn, en eenzaamheid leidt niet onvermijdelijk tot een psychische stoornis. Ondersteuning moet aansluiten bij de voorkeuren en omstandigheden van de persoon.
Psychisch leed kan uiteenlopende lichamelijke, sociale, werkgerelateerde en psychische gevolgen hebben. Inzicht hierin maakt duidelijk hoe ingrijpend de schade door psychisch lijden kan zijn.
Lichamelijke gezondheid
Stress en angst kunnen gepaard gaan met hoofdpijn, spierspanning en maagklachten. Langdurige stress kan bijdragen aan gezondheidsproblemen, waaronder hoge bloeddruk en hartaandoeningen, maar deze symptomen ontwikkelen zich niet onvermijdelijk tot hart- en vaatziekten of problemen met het afweersysteem. Lichamelijke symptomen verdienen een passende medische beoordeling en betekenen op zichzelf niet dat er sprake is van een somatisch-symptoomstoornis [1].
Emotioneel en psychisch welzijn
Psychisch leed kan het welzijn en het gevoel van eigenwaarde beïnvloeden. Aanhoudend verdriet, hopeloosheid, gevoelens van waardeloosheid of verlies van interesse kunnen voorkomen bij depressie, maar voor een diagnose is beoordeling nodig; één gevoel alleen volstaat niet. Sommige mensen ontwikkelen PTSS na een traumatische gebeurtenis. Symptomen kunnen bestaan uit opdringende herinneringen of nachtmerries, vermijding, veranderingen in stemming of denken en verhoogde waakzaamheid. Flashbacks hoeven niet voortdurend op te treden, en niet iedereen die een trauma meemaakt, ontwikkelt PTSS. Emotionele klachten kunnen er ook toe leiden dat mensen zich terugtrekken uit sociale activiteiten.
Gevolgen voor relaties
Het is bekend dat stress relaties met anderen negatief kan beïnvloeden. Mensen met ernstige emotionele problemen kunnen het moeilijk vinden om zichzelf en hun emoties te uiten, wat tot conflicten met dierbaren kan leiden. Een patiënt met een depressie kan bijvoorbeeld snel boos worden of met rust gelaten willen worden, waardoor familieleden zich gekwetst kunnen voelen. Dergelijke moeizame contacten kunnen relaties beschadigen en tot sociale uitsluiting leiden, wat het lijden verder vergroot.
Functioneren op het werk
De gevolgen van psychisch leed kunnen ook merkbaar zijn op het werk. Cognitieve functies zoals concentratie en aandacht kunnen ernstig worden beïnvloed, met een lagere productiviteit en efficiëntie als gevolg. Een werknemer met een angststoornis kan bijvoorbeeld moeite hebben met tijdsbeheer en productiviteit. Psychische klachten kunnen ook invloed hebben op aanwezigheid of het vermogen om aan het werk te blijven. Passende ondersteuning en aanpassingen op de werkplek kunnen mensen helpen om te blijven deelnemen aan het arbeidsproces [3].
Kwaliteit van leven
Psychisch leed kan de algemene kwaliteit van leven aanzienlijk verminderen. Dagelijkse taken kunnen te moeilijk of onmogelijk worden. Iemand met chronische stress kan bijvoorbeeld moeite hebben met boodschappen doen of naar een feest gaan. Deze beperkingen kunnen gevoelens van hopeloosheid en boosheid oproepen, die de kwaliteit van leven verder kunnen verminderen. Andere vormen van immateriële schade kunnen bestaan uit psychisch lijden dat het vermogen om een bevredigend leven te leiden aantast, verlies van levensplezier, hopeloosheid en verlies van waardigheid.
Gevolgen op lange termijn
Aanhoudend emotioneel lijden kan de gezondheid en het dagelijks functioneren beïnvloeden, maar het verloop verschilt en een levenslange aandoening is niet onvermijdelijk. Sommige mensen gebruiken alcohol of andere middelen om ermee om te gaan, wat extra problemen kan veroorzaken. Langdurige stress kan bijdragen aan gezondheidsrisico’s, maar dit betekent niet dat psychisch leed op zichzelf noodzakelijkerwijs iemands leven verkort. Een professionele beoordeling kan behandelbare aandoeningen en passende ondersteuning in kaart brengen.
Emotionele pijn kan niet altijd worden voorkomen, en het ervaren ervan is geen persoonlijk falen. De volgende strategieën kunnen het welzijn ondersteunen en helpen bij het omgaan met stress, maar vervangen geen beoordeling of behandeling wanneer die nodig is:
Zelfzorg
Zelfzorg kan de mentale en lichamelijke gezondheid ondersteunen, al kan het niet alle emotionele klachten voorkomen. Regelmatige maaltijden, voldoende slaap en lichaamsbeweging die past bij uw gezondheid en mogelijkheden kunnen helpen. Bewegen kan de stemming en het omgaan met stress ondersteunen, maar is geen gegarandeerde manier om emotioneel lijden te overwinnen.
Omgaan met stress
Omgaan met stress kan emotionele klachten helpen verminderen, al kan het niet elke pijnlijke ervaring voorkomen. Diep ademhalen, meditatie en yoga zijn enkele manieren om stress te verminderen. Plezierige vrijetijdsactiviteiten kunnen sommige mensen helpen om met dagelijkse stress om te gaan, al verschilt het effect [4]. Leren om nee te zeggen en grenzen te stellen is belangrijk, omdat te veel werk aannemen tot overbelasting kan leiden.
Sociale steun
Het is erg belangrijk om iemand te hebben bij wie u terechtkunt wanneer u het moeilijk heeft. Een goede relatie met familie, vrienden en collega’s kan in moeilijke tijden een belangrijke bron van troost zijn. Met anderen delen wat u voelt en wat u heeft meegemaakt, kan helpen om emotionele overbelasting te voorkomen.
Professionele hulp zoeken
Zoek hulp bij een eerstelijnszorgverlener of een gekwalificeerde professional in de geestelijke gezondheidszorg als emotionele klachten aanhouden, ernstig zijn, verergeren of het dagelijks leven belemmeren. Bij een beoordeling kunnen lichamelijke gezondheid, mentale gezondheid en passende behandeling worden meegenomen; emotionele klachten ontwikkelen zich niet onvermijdelijk tot een psychische stoornis. Zoek onmiddellijk ondersteuning als u gedachten aan zelfdoding of zelfbeschadiging heeft. Bel of sms in de Verenigde Staten naar 988 voor crisisondersteuning; bel bij direct gevaar of als u niet veilig kunt blijven 911, of ga naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp. Gebruik elders de plaatselijke crisis- en hulpdiensten.
Deze strategieën kunnen sommige mensen helpen om met emotionele pijn om te gaan. Het effect verschilt, en bij ernstige of aanhoudende klachten kunnen professionele beoordeling en behandeling nodig zijn.
Emoties erkennen
Uw gevoelens herkennen zonder uzelf te veroordelen, kan helpen om te bepalen welke ondersteuning u nodig heeft. U hoeft uzelf niet te dwingen om emoties op een bepaalde manier te uiten. Overweeg om te praten met iemand die u vertrouwt of met een gekwalificeerde professional [4].
Mindfulness en ontspanningstechnieken
Mindfulness betekent aandacht geven aan het huidige moment zonder te oordelen. Sommige mensen vinden mindfulness, rustig ademhalen of progressieve spierontspanning behulpzaam bij stress of angst, maar de voordelen verschillen. Meditatie kan emotionele klachten soms verergeren; stop of pas de oefening aan en vraag professioneel advies als de symptomen erger worden. Deze benaderingen mogen noodzakelijke klinische zorg niet vervangen.
Contact zoeken met anderen
Andere mensen kunnen hulp bieden; daarom is het niet verstandig om uzelf te isoleren. Soms kan het helpen om uw gevoelens te delen met een vriend, familielid of therapeut, zodat u een manier kunt vinden om ermee om te gaan. Zij kunnen ook het gevoel geven dat u deel uitmaakt van een groep mensen die zich in uw situatie kunnen verplaatsen.
Gezonde activiteiten ondernemen
Activiteiten die voldoening geven, kunnen het welzijn ondersteunen en sommige mensen helpen om met emotioneel lijden om te gaan. Denk aan ontspanning, lichaamsbeweging of iets bijdragen aan de samenleving. Zulke activiteiten kunnen de tijd invullen en helpen de aandacht op iets anders dan de eigen gedachten te richten.
Realistische doelen stellen
Het is aan te raden om kleine, realistische doelen te stellen om weer het gevoel te krijgen iets te bereiken. Een taak in kleinere stappen verdelen kan helpen om stress te voorkomen en te ervaren dat er vooruitgang wordt geboekt.
