Van een dubbele diagnose is sprake wanneer bij iemand, of het nu een kind, jongere of volwassene is, tegelijkertijd een psychisch probleem en een stoornis in het gebruik van drugs of alcohol (SUD/AUD) worden vastgesteld. Gelijktijdig voorkomende aandoeningen zijn wat professionals in de geestelijke gezondheidszorg bedoelen wanneer iemand een dubbele diagnose heeft. Bij jongeren zijn psychische aandoeningen die vaak samengaan met stoornissen in het gebruik van drugs en alcohol onder meer:
- Depressie
- Angststoornissen
- Posttraumatische stressstoornis (PTSS)
- Bipolaire stoornis
- Gedragsproblemen
- Oppositioneel-opstandige stoornis (ODD)
- Anorexia nervosa en boulimia nervosa
Psychische stoornissen en stoornissen in het gebruik van middelen kunnen samen voorkomen, maar hoe vaak dat gebeurt, verschilt per diagnose en bevolkingsgroep. Eén schatting kan niet worden toegepast op alle jongeren met psychische problemen. Bij overlappende symptomen moeten beide problemen worden onderzocht.
Diagnostiek en behandeling bij jongeren met gelijktijdig voorkomende aandoeningen
Ten eerste kan het moeilijk zijn om symptomen van problemen met alcohol- of middelengebruik te onderscheiden van symptomen van psychische problemen, en omgekeerd. Ten tweede beginnen mensen met gelijktijdig voorkomende aandoeningen vaak zichzelf te behandelen met drugs en/of alcohol om de gevolgen van hun psychische aandoening te verlichten: dit wordt zelfmedicatie genoemd. Ten slotte kunnen alcohol- en drugsgebruik de symptomen van een psychische aandoening verergeren. Dit kan leiden tot meer alcohol- en drugsgebruik, waardoor de symptomen van de psychische stoornis nog verder kunnen toenemen.
Elkaar versterkende vicieuze cirkels. Hierdoor ontstaat een moeilijk te doorbreken cyclus van symptomen, zelfmedicatie, symptomen en opnieuw zelfmedicatie. De hele situatie is ingewikkeld, omdat de diagnostiek van gelijktijdig voorkomende stoornissen wordt bemoeilijkt doordat verschijnselen van een bijkomende stoornis vaak de symptomen van een psychische stoornis kunnen verhullen, en omgekeerd. Dat lijkt misschien hetzelfde als wat we eerder beschreven, maar dat is het niet. De symptomen van stoornissen in het gebruik van drugs of alcohol en psychische aandoeningen lijken niet alleen op elkaar, zoals eerder genoemd, maar kunnen elkaar ook aan het zicht onttrekken. Daardoor kunnen professionals de ene aandoening over het hoofd zien terwijl zij zich op de andere richten.
Deze situatie roept voor artsen en patiënten met gelijktijdig voorkomende stoornissen een belangrijke vraag op: wat ontstond eerst, de psychische stoornis of de stoornis in het gebruik van drugs of alcohol ?
De volgorde waarin de aandoeningen zijn ontstaan, is niet altijd duidelijk. Bij de diagnostiek wordt gekeken naar het tijdsverloop, de effecten van middelen, symptomen tijdens perioden zonder gebruik en andere mogelijke oorzaken. Geïntegreerde zorg kan beide aandoeningen behandelen zonder te wachten op zekerheid over welke het eerst ontstond.
De onderstaande cijfers hebben betrekking op een eerder uitgevoerd onderzoek in de Verenigde Staten. Het zijn geen actuele prevalentieschattingen of voorspellingen voor een individuele jongere.
De National Survey on Drug Use and Health uit 2019 rapporteerde de volgende schattingen voor Amerikaanse jongeren van 12 tot en met 17 jaar. Deze historische bevindingen gebruiken de onderzoeksdefinities van een depressieve episode (MDE) en een stoornis in het gebruik van middelen (SUD):
Depressieve episode (MDE) en stoornis in het gebruik van middelen (SUD)
- 18,7% had in het afgelopen jaar een MDE of SUD (ongeveer 4,5 miljoen).
- 14,1% had een MDE zonder SUD (ongeveer 3,4 miljoen).
- Bij 2,7 procent van de onderzochte populatie was sprake van SUD, maar niet van MDE. Dat zijn 682.000 jongeren.
- Bij 1,7 procent van de jongeren was sprake van zowel SUD als MDE. Dat zijn in totaal 397.000 jongeren.
Laten we kijken naar het aantal jongeren dat behandeling kreeg.
Behandeling van SUD en MDE:
- 66,3% van degenen met zowel SUD als MDE ontving geestelijke gezondheidszorg of gespecialiseerde behandeling voor middelengebruik, met inbegrip van degenen die beide kregen (ongeveer 263.000).
- 2,4% kreeg uitsluitend gespecialiseerde behandeling voor middelengebruik (ongeveer 10.000).
- 62,5% ontving uitsluitend geestelijke gezondheidszorg (ongeveer 249.000).
- 1,3% ontving beide vormen van zorg (ongeveer 5.000).
- 33,7% van degenen met beide aandoeningen ontving geen van beide vormen van zorg (ongeveer 134.000).
Deze schattingen beschrijven groepen en zorgcategorieën. Ze kunnen niet vaststellen welke behandeling een individuele jongere nodig heeft of of de ontvangen zorg toereikend was.
De naar schatting 397.000 jongeren met beide aandoeningen zijn ongeveer vierhonderdduizend jongeren, geen half miljoen. Iedere jongere heeft een individuele beoordeling nodig.
Hetzelfde onderzoek uit 2019 vergeleek jongeren die in het afgelopen jaar wel en geen MDE hadden gehad. De cijfers over drugsgebruik betreffen het afgelopen jaar; de cijfers over bingedrinken betreffen de afgelopen maand:
- Gebruik van illegale drugs met MDE: 31,9%.
- Gebruik van illegale drugs zonder MDE: 14,4%.
- Cannabisgebruik met MDE: 24,6%.
- Cannabisgebruik zonder MDE: 11,1%.
- Bingedrinken met MDE: 8,9%.
- Bingedrinken zonder MDE: 4,1%.
- Misbruik van opioïden met MDE: 4,2%.
- Misbruik van opioïden zonder MDE: 1,8%.
Deze verbanden bewijzen niet dat depressie middelengebruik veroorzaakte of dat middelengebruik depressie veroorzaakte. Onder misbruik van opioïden verstaat dit onderzoek heroïnegebruik of misbruik van voorgeschreven pijnstillers, niet al het medisch voorgeschreven gebruik van opioïden.
Er was duidelijk sprake van een behandelkloof, maar één vorm van zorg ontvangen is niet hetzelfde als geïntegreerde zorg ontvangen. Deze historische cijfers onderstrepen het belang van vragen naar zowel de psychische gezondheid als het middelengebruik, in plaats van een screeningsuitslag als diagnose te beschouwen.
Ondanks deze bevindingen is het voor gezinnen van jongeren met gelijktijdig voorkomende psychische stoornissen en stoornissen in het gebruik van drugs of alcohol essentieel om te beseffen dat therapie effectief is. De gegevens wijzen er echter op dat zowel de stoornis in het gebruik van drugs of alcohol als de psychische aandoening moet worden behandeld.
De zorg moet beide aandoeningen binnen een afgestemd behandelplan aanpakken. De respons hangt af van de diagnose, de ernst, de betrokkenheid bij de behandeling, de gezinssituatie en de beschikbare behandelingen. Verbetering is mogelijk, maar resultaten kunnen niet worden gegarandeerd.
Als u vermoedt dat uw tiener zowel een psychisch probleem als een verslavingsprobleem heeft, moet u uw kind laten beoordelen door een psychiater, psycholoog of andere specialist in de geestelijke gezondheidszorg, bij voorkeur iemand die uitsluitend werkt met of medische ervaring heeft met verslaving en psychische aandoeningen bij jongeren. Maak een afspraak voor een zorgvuldig onderzoek, ook wel een biopsychosociale beoordeling genoemd. Dit geeft de behandelaar een volledig beeld van alle factoren die de problemen van uw tiener mogelijk beïnvloeden.
Na de beoordeling adviseren behandelaren een zorgniveau op basis van veiligheid, de ernst van de symptomen, het risico op onthoudingsverschijnselen, het functioneren en de ondersteuning thuis. Een dubbele diagnose op zichzelf betekent niet dat ambulante zorg ontoereikend is.
De professional die uw kind beoordeelt, kan een intensievere vorm van behandeling adviseren. Intensieve behandelingen kunnen onder meer bestaan uit:
- Intensieve ambulante behandelprogramma’s (IOP’s)
- Programma’s voor deeltijdbehandeling (PHP)
- Residentiële behandelvoorzieningen (RTF)
- Ziekenhuisopname
Deze zorgniveaus worden als volgt beschreven:
Intensieve ambulante behandelprogramma’s (IOP). Dit is duidelijk intensiever dan wekelijkse therapie of begeleiding bij alcohol- en drugsproblemen. De duur en frequentie van de behandeling worden door het programma bepaald. Jongeren in een intensief ambulant programma volgen vaak drie keer per week behandeling, gedurende drie uur per sessie. De voordelen zijn dat patiënten kunnen blijven wonen bij hun ouders en kunnen blijven deelnemen aan het onderwijs.
Deeltijd- of dagbehandeling biedt overdag intensievere ondersteuning, terwijl de jongere doorgaans thuis overnacht. De behandeluren, afspraken over school en toelatingscriteria verschillen per programma.
Residentiële behandeling biedt verblijf en gestructureerde zorg buiten een ziekenhuis. Dit is iets anders dan een medische of psychiatrische ziekenhuisopname. De duur wordt individueel bepaald. De voorziening moet beschikken over passende deskundigheid op het gebied van jongeren, maatregelen voor hun veiligheid en bescherming, onderwijsondersteuning en een plan voor spoedoverplaatsing.
Jongeren bij wie een dubbele diagnose wordt gesteld vanwege gelijktijdig voorkomende stoornissen, kunnen baat hebben bij IOP-, PHP- en RTC-behandelingen.
Een beoordeling in het ziekenhuis kan nodig zijn bij acuut suïciderisico, ernstige intoxicatie, gevaarlijke onthoudingsverschijnselen, het onvermogen om in basisbehoeften te voorzien of andere acute medische of psychiatrische symptomen. Een psychose betekent niet automatisch dat iemand gevaarlijk is. Schakel de hulpdiensten in bij een overdosis, epileptische aanvallen, ademhalingsproblemen of een onmiddellijk risico op ernstig letsel.
Met uitzondering van een psychiatrische opname, die vooral gericht is op acute veiligheid en psychische stabiliteit, omvatten deze zorgniveaus vaak een combinatie van verschillende therapeutische benaderingen:
- Individuele begeleiding en behandeling
- Groepsbegeleiding en groepsbehandeling
- Psychotherapie en gezinstherapie
- Fitness en meditatie zijn beide ervaringsgerichte activiteiten.
- Ondersteuning vanuit de gemeenschap (Anonieme Alcoholisten of SMART Recovery)
- Het specifieke behandelprogramma verschilt per behandelcentrum en is afhankelijk van het zorgniveau dat uw kind nodig heeft.
- Uw kind ondersteunen en aanmoedigen
Als bij uw tiener twee stoornissen worden vastgesteld en intensieve therapie nodig is, is oprechte, aanhoudende steun en aanmoediging het belangrijkste wat u kunt bieden. Het hersteltraject kan zwaar zijn en uw relatie met uw kind onder druk zetten. U kunt het volgende doen om uw tiener te helpen en de moeilijkheden rond het herstel te verminderen:
- Blijf open met elkaar communiceren.
- Verdiep u in de specifieke diagnoses van uw kind.
- Leer het verschil kennen tussen een psychisch probleem en een stoornis in het gebruik van middelen.
- Neem actief deel aan de behandeling en het hersteltraject.
- Wees beschikbaar en bereid om echt te luisteren.
- Blijf er zijn, blijf oprecht, invoelend en liefdevol, dan zal uw kind zich uiteindelijk openstellen.
- Creëer thuis een omgeving die herstel ondersteunt. Als u thuis drugs of alcohol bewaart, probeer deze dan volledig te verwijderen.
- Als uw tiener problemen heeft met alcoholmisbruik , denk dan na over de invloed die het alcoholgebruik van gezinsleden, familieleden en vrienden op uw kind kan hebben.
- Geef uw tiener het goede voorbeeld door zelf te doen wat u uw kind voorhoudt.
- Wees begripvol en ondersteunend als uw tiener terugvalt. Vermijd oordelen, spot of agressie.
- Besef dat omgaan met een bijkomende stoornis bijzonder moeilijk kan zijn. Als uw tiener het moeilijk heeft, betekent dit niet dat er iets fundamenteel mis is met uw kind. Het betekent dat uw kind niet één, maar twee aanhoudende, terugkerende medische aandoeningen probeert te overwinnen.
- Wees bereid persoonlijke problemen onder ogen te zien die wrijving of spanning in de relatie met uw tiener kunnen veroorzaken of de gezinsdynamiek negatief kunnen beïnvloeden.
Liefde en medeleven vormen de basis om uw kind tijdens de behandeling te helpen. Daarop volgen betrokkenheid en begrip, samen met eerlijke, oprechte en directe communicatie. Als bij uw tiener een dubbele diagnose wordt gesteld, betekent dit dat uw kind uw hulp nodig heeft. Uw kind heeft uw begeleiding, inzicht en steun nodig. Maar bovenal zijn uw liefde en genegenheid nodig: de geruststelling dat u aan de kant van uw kind staat en het door de hoogte- en dieptepunten van het herstel heen zult begeleiden. Een jongere die weet dat het gezin aan diens kant staat en steun biedt, heeft meer kans op volledig herstel dan een jongere die die basale mate van gezinssteun heeft.
Tijdens de behandeling en het herstelproces moet u ook voor uzelf zorgen. Het traject zal moeilijk zijn. Dat is vrijwel zeker. Natuurlijk staat het helpen van uw kind voorop, maar om dat goed te kunnen doen, moet u ervoor zorgen dat u emotioneel, psychisch en lichamelijk in staat bent die steun te bieden. Vergeet daarom onderweg niet voor uzelf te zorgen. Als u tijdens de behandeling van uw tiener emotioneel in balans blijft, bent u beter benaderbaar en kunt u meer steun bieden.
Zelfzorg komt u ten goede. Door beter voor uzelf te zorgen, geeft u uw tiener bovendien een voorbeeld van gezonde zelfzorg. En zoals alle ouders weten, volgen tieners eerder uw daden dan uw woorden.
U kunt op verschillende manieren het goede voorbeeld geven in gezonde zelfzorg terwijl uw tiener in behandeling is:
- Bouw een steunnetwerk op door deel te nemen aan een lokale of online steungroep, een hulpverlener te raadplegen en contact te zoeken met vrienden en familie. U staat er niet alleen voor.
- Zorg voor drie voedzame maaltijden per dag en voldoende slaap en rust.
- Gebruik gezonde manieren om met stress om te gaan, zoals meditatie, yoga en lichaamsbeweging.
- Maak meer tijd voor uzelf om te ontspannen, nieuwe energie op te doen en uw leven weer in balans te brengen.
Herstel verloopt zelden in een eenvoudige rechte lijn. Er zullen successen en tegenslagen zijn. Er zullen moeilijke en fantastische dagen zijn, maar verlies nooit de hoop. Jongeren herstellen wel degelijk van problemen met middelenmisbruik. Daarnaast ontwikkelen ze vaardigheden om met de gevolgen van bijkomende psychische problemen om te gaan.
Herstel en beter functioneren zijn mogelijk met passende zorg en ondersteuning. De vooruitgang kan wisselend zijn. Aanhoudende symptomen of hervat gebruik moeten aanleiding zijn om het behandelplan opnieuw te beoordelen, niet om iemand verwijten te maken.
Het doel is een veilig, effectief en bij de ontwikkeling passend plan dat meebeweegt met de veranderende behoeften van de jongere.
De belangrijkste hindernis voor de meeste jongeren met een gelijktijdig voorkomende verslaving en een psychisch probleem is het krijgen van een juiste diagnose. Het nauwkeurig vaststellen van verslaving en bijkomende psychische problemen kost vaak tijd. Dit zijn de redenen:
- Wanneer een patiënt een stoornis in het gebruik van middelen (SUD) of een stoornis in het gebruik van alcohol (AUD) heeft, kan het enige tijd duren voordat de verschijnselen van het psychische probleem zichtbaar worden.
- Wanneer verschijnselen van het bij de tiener aanwezige psychische probleem zichtbaar worden, moeten artsen, de patiënt en gezinsleden het behandelplan aanpassen.
- Professionals in een behandelcentrum, of andere behandelaanbieders, moeten over de deskundigheid, bekwaamheid en mogelijkheden beschikken om beide aandoeningen gelijktijdig te behandelen.
Ouders van jongeren bij wie een dubbele diagnose is gesteld, moeten beseffen dat behandeling effectief is. Het wetenschappelijke bewijs wijst erop dat de succesvolste behandeling bij een dubbele diagnose een geïntegreerde zorgaanpak is die zich richt op de patiënt als geheel, in plaats van op afzonderlijke symptoomverlichting van de ene of de andere stoornis.
Ouders en familie zijn essentieel bij het ondersteunen van een kind met gelijktijdig voorkomende stoornissen tijdens de behandeling. U kunt een belangrijke rol spelen bij de zorg voor de psychische gezondheid van uw tiener door de klinische symptomen van psychische stoornissen en verslavingsstoornissen te kennen, te erkennen dat er een probleem is, uw kind aan te moedigen hulp te zoeken, steun te bieden tijdens de therapie en te helpen bereikte verbeteringen vast te houden. Onderzoek heeft aangetoond dat positieve betrokkenheid van het gezin de effectiviteit van de behandeling vergroot.
U kunt een kind met gelijktijdig voorkomende stoornissen op verschillende manieren helpen, onder meer door:
- Deel te nemen aan voorlichting voor gezinnen om meer te leren over symptomen van psychische aandoeningen, signalen van middelenmisbruik, behandelkeuzes, voorgeschreven medicatie en waarschuwingssignalen en oorzaken van terugval.
- Individuele begeleiding of gezinsbegeleiding te volgen om problemen aan te pakken, de onderlinge omgang te verbeteren, passend op uw kind te leren reageren en oplossingen te vinden.
- Het medicatiegebruik van uw kind te volgen: zorg dat voorgeschreven medicatie wordt opgehaald en juist wordt gebruikt, houd bijwerkingen en vermindering van symptomen bij en bespreek hoe het middel werkt.
- Gezonde activiteiten en structuur te ondersteunen, zoals terugkeer naar school, werk, vrijwilligerswerk, interesses, hobby’s en andere activiteiten. Dit kan uw kind helpen de psychische gezondheid te reguleren, nuchter te blijven en een vaste basis te hebben.
- Deel te nemen aan een organisatie voor gezinsondersteuning. Dit kan u helpen te leren van andere ouders in vergelijkbare omstandigheden, nieuwe voorzieningen te ontdekken en steun te vinden bij anderen in uw omgeving.
- Signalen van terugval te herkennen, zodat u direct behandeling kunt zoeken en uw kind weer op weg kunt helpen naar herstel.
U en andere familieleden kunnen uw kind helpen de benodigde steun te krijgen, het tijdens de behandeling en het herstel aanmoedigen en het vertrouwen geven dat verandering mogelijk is en dat een gelukkig leven mogelijk is.
