Er zijn verschillende vormen van depressie waar mensen tegenwoordig mee te maken krijgen. Een daarvan is existentiële depressie, waarover dit artikel gaat. We beginnen met de vraag wat deze depressie precies inhoudt en welke symptomen erbij horen. Misschien wilt u weten hoe deze aandoening kan worden onderzocht; ook dat komt in dit artikel aan bod, evenals hoe u met existentiële depressie kunt omgaan en hoe deze kan worden behandeld.
Er zijn verschillende vormen van depressie, en iedereen kan met elk van deze vormen te maken krijgen. Wanneer iemands depressie wordt uitgelokt door vragen over de zin van het leven, het leven zelf of de dood, wordt dit existentiële depressie genoemd.
Volgens de existentiële filosofie worden mensen gedreven door de behoefte aan innerlijke betekenis in hun leven. Daarmee wordt bedoeld dat we keuzes willen maken en dingen willen doen die voor ons betekenis hebben. Als volledig vrije wezens dragen we de volledige verantwoordelijkheid voor ons geluk of verdriet. Daarom streven we ernaar betekenis te geven aan ons leven via familie, relaties, liefdadigheid, hobby’s, religie, werk en meer.
Wanneer u worstelt met vrijheid, de dood of het leven, kunt u met existentiële depressie te maken krijgen. Als u zichzelf vragen gaat stellen zoals ‘Bestaat mijn leven alleen uit werken, een eigen gezin stichten en sterven?’, zou u aan existentiële depressie kunnen lijden. Andere vragen die mensen met deze klachten vaak stellen, zijn:
- Geeft er echt iemand om mij?
- Zal ik ooit iemand vinden die mij echt begrijpt en in mij gelooft?
- Bestaat er een God, en waar is het bewijs dat hij werkelijk om ons geeft?
U kunt ook allerlei andere vragen stellen die voortkomen uit een gevoel van hopeloosheid of het gevoel dat uw leven geen betekenis heeft.
Mensen met een klinische depressie kunnen ook problemen ervaren rond existentiële vragen en ervaringen. Veel behandelaren bieden therapie die niet alleen gericht is op de depressie, maar waarin zij ook samen met de cliënt de betekenis van het leven onderzoeken. Dit kan de cliënt helpen de betekenis te vinden waarnaar die in het leven op zoek is.
Het is heel gebruikelijk om uw bestaan en uw plaats in de wereld ter discussie te stellen na een trauma, religieus trauma, verlies, een geloofscrisis of een andere ingrijpende levensgebeurtenis.
Existentiële vragen draaien doorgaans om vier hoofdthema’s:
- De dood, met inbegrip van het besef dat die onvermijdelijk is en de vraag wat er daarna komt;
- Vrijheid, oftewel de enorme hoeveelheid keuzes die u in het leven kunt maken en de gevolgen daarvan;
- Isolement, oftewel het ontbreken van verbondenheid met anderen en het uiteindelijke verlies van dierbaren;
- Zinloosheid, oftewel de vraag wat de zin van uw leven is
Deze situaties en de psychische nood die ermee gepaard gaat, worden doorgaans omschreven als een existentiële crisis.
Wanneer u deze vragen niet kunt beantwoorden of de onzekerheid van het leven niet kunt aanvaarden, kunt u zich overweldigd voelen door de gedachte aan een leven zonder doel, diepere betekenis of verbondenheid.
Zo’n crisis leidt meestal tot positieve groei, maar kan ook gevoelens van wanhoop oproepen. Ouder onderzoek suggereert zelfs dat existentiële zorgen behoren tot de acht belangrijkste redenen die mensen noemen als factoren die bijdragen aan hun depressie.
Bij existentiële depressie komen doorgaans enkele van de volgende symptomen voor:
- Een fixatie op een diepere betekenis van het leven of op het ontdekken van uw levensdoel;
- Verdriet en hopeloosheid doordat u existentiële vragen niet kunt beantwoorden;
- Geen hoop hebben voor de toekomst van de samenleving of de wereld in het algemeen;
- Vaak denken aan de dood, sterven of zelfdoding;
- Overmatige angst om te sterven;
- Een gevoel van zinloosheid of hulpeloosheid wanneer u iets betekenisvols wilt doen of iets in uw leven wilt veranderen;
- Het besef dat de wereld oneerlijk of onrechtvaardig is;
- Het gevoel meer uit het leven te willen halen dan de dagelijkse routines die alledaags en onbelangrijk lijken;
- Een gebrek aan verbondenheid of afstandelijkheid in uw persoonlijke relaties, vooral vanuit de overtuiging dat ze uiteindelijk toch zullen eindigen;
- De overtuiging dat niets wat u doet verschil zal maken, waardoor u zich afvraagt waarom u überhaupt moeite zou doen;
- Verlies van belangstelling voor activiteiten en hobby’s waar u gewoonlijk plezier aan beleeft, vaak omdat ze zinloos lijken;
- Moeite met de omgang met mensen die zich niet met existentiële vraagstukken lijken bezig te houden;
- Verlies van motivatie of moeite met het maken van keuzes, vooral doordat u zich overweldigd voelt door alle mogelijkheden.
Het gevoel vast te zitten in een zoektocht naar diepere betekenis, zonder de crisis achter u te kunnen laten, kan leiden tot wat de Poolse psycholoog Kazimierz Dabrowski omschreef als een ‘desintegratie’ van het zelf.
U kunt uiteindelijk blijven hangen in fouten of keuzes uit het verleden en u naar voelen omdat u geen verschil kunt maken in het leven van anderen.
Existentiële depressie kan er ook toe leiden dat u het contact met uw persoonlijke waarden en levensdoelen verliest. Daarnaast kunt u merken dat uw zelfbesef begint te vervagen en aan betekenis verliest.
Deze combinatie van hulpeloosheid, schuldgevoel en afstandelijkheid kan het moeilijk maken om uw relaties te onderhouden of dingen te doen waar u ooit veel plezier aan beleefde. Dit kan bijdragen aan gevoelens van isolement en verlies van betekenis.
Onderzoekers hebben in het verleden herhaaldelijk gesuggereerd dat existentiële depressie vaak voorkomt bij ‘begaafde’ mensen. Daaronder vallen kunstenaars, intellectuelen, wetenschappers en mensen die bijzonder gevoelig zijn. De klachten zijn echter niet tot deze mensen beperkt en kunnen ook bij ieder ander voorkomen. Maar hoe weet iemand eigenlijk of die existentiële depressie heeft? Hoewel er geen specifieke psychometrische test bestaat om dit vast te stellen, zijn er wel symptomen en signalen die wijzen op een sterke waarschijnlijkheid van existentiële depressie. Er bestaan wel tests die existentieel denken en existentiële intelligentie meten, een begrip dat door Howard Gardner werd geïntroduceerd. Deze kunnen een aanwijzing vormen voor existentiële depressie. De Scale of Existential Thinking (SET) is een schaal met elf items die iemands existentiële denken meet in relatie tot de betekenis van het leven, de tevredenheid met het eigen leven en het welzijn.
Voordat we verdergaan, vatten we de symptomen van existentiële depressie nog eens samen om de inhoud beter te kunnen begrijpen:
- Gevoelens van leegte en zinloosheid
- Zich terugtrekken uit activiteiten
- De eigen doelen minder waardevol vinden
- Overmatige zorgen over de dood en/of het lot
- Gedachten aan zelfdoding
- Hopeloosheid
- Weinig eigenwaarde
- Alcohol- of middelenmisbruik vanwege gedachten van leegte
- Angst rond schuldgevoelens
- Zich eenzaam en geïsoleerd voelen
- Narcistisch gedrag
- Perfectionistisch gedrag
- Anderen de schuld geven van situaties in het eigen leven
Existentiële depressie geeft iemand het gevoel weinig tot geen zelfbesef te hebben. Al deze symptomen, en nog diverse andere, dragen bij aan een gevoel van isolement en het ontbreken van enig besef van betekenis in het leven. Er is weinig onderzoek gedaan naar existentiële depressie op zichzelf. Door conclusies af te leiden uit andere onderzoeken, zoals het hierboven beschreven onderzoek naar existentieel denken, kunnen we echter meer inzicht krijgen in het onderwerp. Hierna bespreken we manieren om met existentiële depressie om te gaan.
Omgaan met existentiële depressie houdt in dat u steeds beter leert leven met het ontbreken van sluitende antwoorden en betekenis. Dat is een moeilijk, maar mogelijk proces.
De eerste stap is zelf betekenis te creëren en het leven te aanvaarden zoals het komt. Als u bijvoorbeeld bang bent iemand te verliezen van wie u houdt, breng dan bewust tijd met diegene door en laat weten hoeveel die voor u betekent. Als u betekenis mist in het leven, besteed dan op een zinvolle manier tijd aan uzelf en ontdek uw persoonlijke waarden, zoals nieuwsgierigheid, dankbaarheid, empathie, creativiteit en eerlijkheid, en maak daar verbinding mee. Zelfbewustzijn en zelfacceptatie zijn ook heel belangrijk om goed met existentiële depressie om te gaan. Richt u op wat u wel kunt doen in plaats van op wat u niet kunt doen, wat vaak helemaal buiten uw invloed ligt. Verzamel uw herinneringen en prestaties. Dit helpt u negatieve, depressieve gedachten op afstand te houden en u te richten op wat maakt dat u uzelf waardeert en liefheeft en door anderen om u heen wordt gewaardeerd en geliefd bent.
Probeer daarnaast uw emoties en gevoelens met dierbaren te delen, ook als het om een negatieve emotie gaat. Zo kunt u emotionele steun ontvangen van iemand die u vertrouwt, wat mogelijk betekenis aan uw leven kan toevoegen. Het is ook belangrijk om mindfulness te beoefenen: technieken die helpen om bij het huidige moment, het hier en nu, te blijven. Uw aandacht naar het heden verleggen kan veel betekenis aan het leven toevoegen en het gemakkelijker maken om geluk te vinden in kleine dingen. Onwetendheid is niet hetzelfde als mindfulness: het doel is niet om existentieel-depressieve gedachten te blokkeren, maar alleen om de aandacht te verleggen naar meer opbouwende gebeurtenissen. Existentiële depressie kan leiden tot een voortdurende toestand van verdriet, leegte en pijn. Deze gedachten erkennen en tegelijkertijd oog houden voor vreugde helpt daadwerkelijk om negatieve emoties te verdrijven.
Professionele begeleiding is meestal essentieel bij de behandeling van existentiële depressie. Therapeuten die hiervoor zijn opgeleid helpen om met depressieve gevoelens om te gaan en tegelijkertijd de diepgaande, moeilijke levensvragen te onderzoeken, zodat er ruimte ontstaat voor betekenis. Twee vormen van therapie kunnen hierbij helpen:
a. Humanistische therapie – hierbij leert iemand zichzelf te accepteren zoals die is en een weg te vinden die aansluit bij de eigen mogelijkheden
b. Existentiële therapie – de dood, vrijheid, isolement en zinloosheid worden zorgvuldig aanvaard en geïntegreerd in het zelfbesef
Andere behandelmethoden zijn:
1. Een dagboek bijhouden – het schriftelijk vastleggen van gedachten en gevoelens is bewezen behulpzaam bij de aanpak van verschillende psychische problemen, waaronder existentiële depressie. Dit helpt niet alleen om wat er in ons hoofd omgaat in perspectief te plaatsen, maar ook om patronen te herkennen, te ontdekken wat een depressief symptoom uitlokt en het probleem beter te begrijpen, om uiteindelijk tot een passende oplossing te komen.
2. Met iemand praten en contact maken met anderen – zoals gezegd is therapie altijd een goede keuze, maar ook praten met vrienden en/of familie kan iemand helpen verschillende problemen op te lossen die bijdragen aan existentiële depressie. Onze relaties met anderen hebben veel invloed op onze stemming, dus een gesprek met iemand anders zal onze stemming zeer waarschijnlijk verbeteren.
3. Gedachten herkaderen en perspectieven aanpassen – uw gedachten in een ander kader plaatsen en uw perspectief veranderen, dus anders naar dingen kijken, kan lastig zijn om onder de knie te krijgen. Uiteindelijk is het echter zeer zinvol, constructief en goed voor de geestelijke gezondheid. Dit proces kan een destructieve manier van denken ombuigen naar een positieve.
4. Het verleden loslaten – probeer het verleden te laten rusten en verder te gaan. Richt u, zoals eerder genoemd, op het heden. Houd niet vast aan ervaringen, problemen, trauma’s en moeilijke gebeurtenissen uit het verleden. Laat het achter u en vind geluk in elk klein of groot ding. Kijk vooruit om verder te komen in het leven.
5. TMS – dit staat voor transcraniële magnetische stimulatie en is een door de FDA goedgekeurde therapie waarbij geen chirurgische ingreep of sedatie nodig is. De persoon blijft wakker. De behandeling gebruikt technologie die vergelijkbaar is met MRI om delen van de hersenen te stimuleren die de stemming reguleren. De werking bestaat uit het verlichten van depressieve symptomen. Een volledige behandelreeks duurt meerdere weken en verbeteringen zijn al na vier weken zichtbaar.
