Schizofrenie, stemmingsstoornissen en middelengeïnduceerde psychose

Schizofrenie, stemmingsstoornissen en middelengeïnduceerde psychose kunnen symptomen gemeen hebben, maar zijn geen onderling uitwisselbare diagnoses. Om de oorzaak te begrijpen, moet vaak worden gekeken naar wat er vóór, tijdens en na een episode gebeurde. Deze gids voor volwassenen legt uit hoe diagnostiek zich in de loop van de tijd ontwikkelt, waarom een eerste diagnose kan veranderen en hoe patiënten en families kunnen bijdragen aan veilige, afgestemde zorg. ^{[1], [3]}

Psychose beschrijft symptomen, niet één oorzaak

Bij een psychose kunnen hallucinaties, sterke overtuigingen die niet overeenkomen met de gedeelde werkelijkheid, of onsamenhangend denken en spreken optreden. Deze ervaringen kunnen echt en overtuigend aanvoelen. Ze kunnen voorkomen bij schizofrenie, een bipolaire stoornis, ernstige depressie, middelengebruik, medicatie-effecten of een lichamelijke aandoening. Een psychose op zichzelf betekent niet dat er sprake is van schizofrenie. ^[1]

De inhoud van een ervaring is niet voldoende om deze oorzaken te onderscheiden. Het gevoel bekeken te worden, bijvoorbeeld, zegt niet welke diagnose eraan ten grondslag ligt. Onze gids over achtervolgingswanen behandelt dit specifieke symptoom, terwijl dit artikel zich richt op het bredere patroon door de tijd heen.

Bij de beoordeling moet ook rekening worden gehouden met cultuur, spirituele overtuigingen, taal en omstandigheden. Een onbekende overtuiging mag niet automatisch als een waan worden bestempeld. Behandelaren moeten zicht krijgen op iemands context, de sterkte van de overtuiging, bijkomende symptomen, de ervaren last en veranderingen in het functioneren. ^[7]

De kernvraag is hoe symptomen in de tijd samenhangen

Longitudinale diagnostiek betekent kijken naar het gehele ziektebeloop in plaats van afgaan op één afspraak. Behandelaren vragen of de psychose vóór het middelengebruik begon, tijdens een uitgesproken stemmingsepisode optrad of bleef bestaan toen de stemmingssymptomen afnamen. Ook onderzoeken zij eerdere episodes en perioden van herstel. Het doornemen van de levensloop is bijzonder belangrijk wanneer een bipolaire stoornis mogelijk is. ^[4]

U kunt helpen door een eenvoudig overzicht met datums te maken van wat er veranderde. Noteer wanneer uw slaap verstoord raakte, ongewone ervaringen begonnen, uw stemming veranderde, u middelen gebruikte of uw medicatie veranderde. Vermeld ook de gevolgen voor relaties, werk, eten en zelfzorg. Dit is informatie voor een behandelaar, geen oefening in zelfdiagnose.

Maak onderscheid tussen waarnemingen en interpretaties. ‘Ik sliep twee uur en voelde me ongewoon energiek’ geeft meer informatie dan ‘Ik was zeker manisch’. Geef aan of gegevens uit uw eigen herinnering, van een familielid of uit een medisch dossier komen. Zeg het als de voorgeschiedenis onduidelijk is, in plaats van ontbrekende informatie zelf in te vullen. Vraag het team welke ontbrekende informatie het nuttigst zou zijn.

Schizofrenie en schizoaffectieve stoornis

Bij schizofrenie is sprake van een aanhoudend patroon van symptomen en beperkingen, niet alleen van één beangstigende ervaring. In de Amerikaanse diagnostische praktijk moeten er gedurende ten minste zes maanden ononderbroken tekenen van een stoornis aanwezig zijn, al hoeft er niet die hele periode sprake te zijn van een actieve psychose. Mogelijke verklaringen door middelengebruik en lichamelijke aandoeningen moeten worden onderzocht. ^[2]

Naast hallucinaties en wanen kunnen symptomen bestaan uit verminderde motivatie, beperkte emotionele expressie en problemen met aandacht of geheugen. Deze moeilijkheden mogen niet worden aangezien voor luiheid of een gebrek aan inzet. De invloed ervan op het dagelijks leven is belangrijk bij het plannen van ondersteuning. ^[10]

Een schizoaffectieve stoornis vereist een specifieke samenhang tussen symptomen die kenmerkend zijn voor schizofrenie en uitgesproken stemmingsepisodes. Een uitgesproken stemmingsepisode en symptomen die kenmerkend zijn voor schizofrenie treden in dezelfde periode op; stemmingsepisodes beslaan het grootste deel van het totale ziektebeloop; en er moet ook gedurende ten minste twee weken sprake zijn van hallucinaties of wanen zonder een uitgesproken stemmingsepisode. Depressie naast een psychose voldoet niet automatisch aan deze voorwaarden. Onze gids over de diagnostiek van schizoaffectieve stoornis gaat verder op dit onderscheid in. ^[2]

Vraag uw behandelaar uit te leggen welke onderdelen van uw voorgeschiedenis de huidige diagnose ondersteunen. Een diagnostisch label moet helpen de zorg vorm te geven, niet in de plaats komen van een beschrijving van uw symptomen, sterke kanten en behoeften.

Bipolaire stoornis en depressie met psychotische symptomen

Bij een bipolaire stoornis kan tijdens ernstige manische of depressieve episodes een psychose optreden. Manie kan gepaard gaan met een ongewoon uitgelaten of prikkelbare stemming, verhoogde activiteit, snel opeenvolgende gedachten en een verminderde slaapbehoefte. Depressie kan gepaard gaan met een aanhoudend sombere stemming, verlies van interesse, hopeloosheid en ingrijpende veranderingen in het functioneren. Het gaat om episodes, niet om gewone dagelijkse stemmingswisselingen. ^[3]

Wanneer een psychose wordt toegeschreven aan een bipolaire stoornis of een depressieve stoornis met psychotische kenmerken, treedt deze op tijdens de uitgesproken stemmingsepisode. Een psychose die buiten uitgesproken stemmingsepisodes voortduurt, is aanleiding om de werkdiagnose opnieuw te beoordelen; dit betekent op zichzelf niet dat er sprake is van schizofrenie. Behandelaren bekijken daarom het beloop door de tijd heen, met inbegrip van eerdere perioden van overactiviteit én depressie, in plaats van dit onderscheid als regel voor zelfdiagnose toe te passen. Vertel over perioden die productief of prettig aanvoelden, maar gepaard gingen met opvallende veranderingen in slaap, oordeelsvermogen, uitgaven of gedrag. ^{[3], [13]}

Depressie met psychotische symptomen vereist specialistische beoordeling. De behandeling kan bestaan uit een combinatie van een antidepressivum en een antipsychoticum, waarbij psychologische behandeling wordt gestart naarmate de acute psychotische symptomen afnemen. Bipolaire depressie vereist een andere aanpak bij het voorschrijven: antidepressiva zonder aanvullende medicatie kunnen bij sommige mensen manie of rapid cycling uitlokken. Verander uw behandeling niet op basis van deze vergelijking zonder overleg met uw voorschrijver. ^{[6], [3]}

Middelengeïnduceerde psychose en gelijktijdige verslaving

Middelen kunnen psychotische symptomen veroorzaken, een bestaande stoornis verergeren of de interpretatie van een eerste episode bemoeilijken. Bij de diagnostiek wordt gevraagd wat er is gebruikt, hoe vaak, wanneer de symptomen ontstonden en wat er gebeurde tijdens perioden zonder gebruik. Zowel voorgeschreven medicatie als niet-voorgeschreven middelen zijn van belang. Een voorgeschiedenis van middelengebruik mag onderzoek naar andere psychiatrische of lichamelijke oorzaken niet in de weg staan. ^{[1], [5]}

Een psychotische stoornis door een middel of medicatie wordt overwogen wanneer duidelijke hallucinaties of wanen ontstaan tijdens of kort na een relevante intoxicatie, onttrekking of blootstelling aan medicatie, en klinisch onderzoek geen betere, onafhankelijke verklaring oplevert. Symptomen die uitsluitend tijdens een delier optreden, worden niet op deze manier geclassificeerd. Middelengebruik naast een psychose is op zichzelf dus niet voldoende om een middelengeïnduceerde stoornis vast te stellen. ^[12]

Wees zo specifiek mogelijk over producten, geschatte hoeveelheden, het laatste gebruik en combinaties. Als u niet weet wat een product bevatte, geef die onzekerheid dan aan. Neem indien beschikbaar de verpakking of een bestaande medicatielijst mee. Het doel is een veiligere behandeling, niet een oordeel over uw karakter.

Een psychose en een stoornis in het gebruik van middelen kunnen samen een afgestemde behandeling vereisen. De zorg moet aandacht besteden aan symptomen, middelengebruik, lichamelijke risico’s, huisvesting en bereidheid tot verandering, in plaats van eerst de ene aandoening te laten verdwijnen voordat de andere wordt behandeld. Onze informatie over verslaving biedt aanvullende achtergrond. ^[5]

Vervolgcontact blijft belangrijk na een episode die verband lijkt te houden met middelen. Verbetering moet aanleiding zijn om de werkdiagnose en de resterende zorgbehoeften opnieuw te bekijken, niet om aan te nemen dat alle zorgen voorbij zijn. Alcohol- of medicatieonttrekking kan ook gevaarlijke verwardheid veroorzaken en vereist medische beoordeling in plaats van een geïmproviseerd plan om thuis te ontgiften. ^{[5], [11]}

Wat een grondige beoordeling moet omvatten

De beoordeling moet de psychiatrische voorgeschiedenis, lichamelijke gezondheid, huidige medicatie, middelengebruik, eerdere behandelrespons, familieanamnese en het dagelijks functioneren omvatten. Trauma, actuele stress, huisvesting en verantwoordelijkheden voor mensen die van u afhankelijk zijn, kunnen de zorgbehoefte beïnvloeden. Met uw toestemming kan iemand die dicht bij u staat een aanvullend beeld van de veranderingen geven. ^{[4], [5]}

Medisch onderzoek is essentieel wanneer symptomen nieuw of atypisch zijn. Plotselinge verwardheid, wisselende alertheid en moeite om te weten waar u bent, kunnen wijzen op een delier. Mogelijke oorzaken zijn infecties, stofwisselingsstoornissen, medicatie-effecten, overdosering en onttrekking. Een eerdere psychiatrische diagnose sluit een nieuw lichamelijk probleem niet uit. ^[11]

Vraag wat met elk voorgesteld onderzoek wordt onderzocht en hoe de uitslag de zorg zou beïnvloeden. Vraag ook of de diagnose vaststaat of voorlopig is. Vraag vóór vertrek om een duidelijke uitleg van het directe plan: wie verantwoordelijk is, wanneer herbeoordeling plaatsvindt en hoe u verslechtering kunt melden.

Bij een eerste presentatie legt onze gids over een eerste psychose uit hoe het eerste diagnostische traject verloopt. U hoeft niet op herhaalde episodes te wachten voordat u hulp vraagt.

Zorgkeuzes terwijl de diagnose duidelijker wordt

Behandeling kan zich richten op de ervaren last, veiligheid en het functioneren terwijl het diagnostisch onderzoek doorgaat. Afhankelijk van de oorzaak kan de zorg bestaan uit antipsychotische medicatie, stemmingsgerichte behandeling, behandeling van middelengebruik, psychologische ondersteuning en praktische hulp. Bij de medicatiekeuze moet rekening worden gehouden met eerdere behandelrespons, lichamelijke gezondheid, voorkeuren en mogelijke bijwerkingen. ^{[7], [8]}

Bij een vroege psychose binnen het schizofreniespectrum combineert gecoördineerde specialistische zorg verschillende vormen van ondersteuning. In het Amerikaanse RAISE-onderzoek verbeterde teamgerichte zorg de kwaliteit van leven, symptomen en deelname aan werk of onderwijs ten opzichte van de gebruikelijke ambulante zorg. De frequentie van ziekenhuisopnamen verschilde niet significant. Stemmingsgerelateerde en middelengeïnduceerde psychosen waren uitgesloten van het onderzoek; daarom mag niet worden aangenomen dat de bevindingen voor elke oorzaak evenzeer gelden. ^[9]

Onze gids voor het kiezen van een zorgniveau kan ondersteunen bij geplande behandelbeslissingen voor volwassenen. Vraag een mogelijke zorgaanbieder of deze kan omgaan met actieve psychose, medische instabiliteit, onttrekking en de vereiste controles. Residentiële zorg is niet uitwisselbaar met ziekenhuiszorg, en comfortvoorzieningen tonen op zichzelf niet aan welke klinische zorg een aanbieder kan bieden.

THE BALANCE is geen spoeddienst of gesloten psychiatrische afdeling. Deze informatie stelt niet vast of opname passend is en houdt niet in dat elke besproken specialistische interventie beschikbaar is.

Therapie, medicatiecontrole en lichamelijke gezondheid

Cognitieve gedragstherapie (CGT) aangepast aan psychose richt zich op de ervaren last, het omgaan met ongewone ervaringen en betekenisvolle doelen. Het is geen controle op gedachten en ook geen discussie die bedoeld is om instemming af te dwingen. Onze pagina over cognitieve gedragstherapie licht deze algemene therapievorm toe; psychosegerichte behandeling vereist passende klinische scholing. NICE beveelt bij een eerste psychose individuele CGT en gezinsinterventie aan naast medicatie. ^{[8], [7]}

Bij controle van antipsychoticagebruik moet aandacht worden besteed aan gewicht, bloeddruk, glucose, bloedvetten, bewegingssymptomen en andere relevante risico’s. Vertel de voorschrijver over rusteloosheid, sufheid, seksuele bijwerkingen of andere moeilijkheden in plaats van deze stilzwijgend te verdragen. Vraag welke controles nodig zijn en wie deze regelt. Stop niet met voorgeschreven medicatie zonder medisch advies. ^{[7], [8]}

Praktische rehabilitatie kan ondersteuning omvatten bij dagelijkse taken, sociale contacten, onderwijs en werk. Cognitieve problemen verdienen onderzoek en hulp op maat, maar niet iedereen heeft dezelfde interventie nodig. Vraag om concrete doelen, zoals een afsprakenplan volgen of een haalbare activiteit hervatten, in plaats van vage beloften over cognitief herstel. ^[10]

Veiligheid en ondersteunende communicatie binnen de familie

Bel in de Verenigde Staten bij direct gevaar of een medisch spoedgeval 911 of ga naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp. Bel of sms bij suïcidale gedachten of een psychische crisis 988. Neem bij snel verergerende symptomen direct contact op met een zorgprofessional; wacht niet op een particuliere opname of een internationale reis wanneer dringend lokale hulp nodig is. ^[1]

Laat u met spoed medisch beoordelen bij plotselinge ernstige verwardheid, wisselend bewustzijn of een vermoeden van overdosering of ernstige onttrekking. Hierbij kan sprake zijn van lichamelijke aandoeningen die ziekenhuisbehandeling vereisen, niet alleen geruststelling thuis. ^[11]

Families moeten het behandelteam vragen hoe zij kunnen reageren op belastende overtuigingen, agitatie en het weigeren van hulp. Maak waar mogelijk afspraken over communicatievoorkeuren, betrokkenheid en het delen van informatie. Gezinsinterventie kan aandacht besteden aan inzicht in de aandoening, praktische problemen en plannen voor toekomstige episodes. ^[8]

Een behulpzaam uitgangspunt is de ervaren last te erkennen zonder de overtuiging te bevestigen: ‘Dat klinkt beangstigend. Wat zou je helpen om je op je gemak te voelen bij een gesprek met iemand?’ Voorkom dat het gesprek een verhoor wordt. Vraag de behandelaar om advies dat past bij de situatie en stel uw eigen veiligheid voorop als het contact bedreigend wordt.

Herstel, voortdurende evaluatie en grenzen van het bewijs

Herstel kan bestaan uit meer zelfstandigheid, bevredigende relaties en betekenisvolle activiteiten, ook wanneer symptomen aanhouden of terugkeren. Behandeldoelen moeten aansluiten bij wat voor u belangrijk is. Ondersteuning bij het dagelijks leven, onderwijs, werk en stress kan belangrijk blijven nadat acute symptomen zijn afgenomen. ^[10]

Spreek met uw team af wat waarschuwingssignalen zijn en maak een actieplan. Leg vast met wie u contact opneemt, hoe snel zorgen moeten worden beoordeeld en wat er buiten kantooruren gebeurt. Vraag voordat u van zorgaanbieder wisselt of dossiers, voorschriften, verantwoordelijkheden voor controles en vervolgafspraken zijn overgedragen. Onze gids over terugvalpreventie bij psychose behandelt vroege veranderingen en voortgezette ondersteuning. ^[7]

Dit artikel is gebaseerd op Amerikaanse bronnen en NICE-richtlijnen uit het Verenigd Koninkrijk. NICE biedt nationale richtlijnen voor Engeland; besluiten over toepassing elders in het Verenigd Koninkrijk worden afzonderlijk genomen. Er mag niet worden aangenomen dat de beschreven zorgtrajecten, terminologie en voorschrijfregels rechtstreeks van toepassing zijn in de Verenigde Staten. Onderzoeksbevindingen beschrijven groepen, geen zekere uitkomst voor een individu.

Vraag bij vervolgafspraken of het waargenomen beloop de diagnose nog steeds ondersteunt en of de behandeling bijdraagt aan de afgesproken doelen. Het bijstellen van een werkdiagnose betekent niet noodzakelijk dat er een fout is gemaakt. Een zinvolle uitkomst is een betere verklaring van de aandoening en een behandelplan dat aansluit bij de huidige bevindingen.