Detox bij drugsgebruik betekent doorgaans het beoordelen en behandelen van ontwenningsverschijnselen na het minderen of stoppen met een middel. Het is geen behandeling die elk spoor van een drug uit het lichaam ‘reinigt’. De risico’s en de noodzaak van medicatie of controle hangen af van het middel, het gebruikspatroon en de gezondheid van de persoon.
Ontwenningszorg kan onderdeel zijn van de behandeling, maar niet iedereen heeft vóór de therapie een apart detoxprogramma nodig. Behandeling van een stoornis in het gebruik van middelen, praktische ondersteuning en geestelijke gezondheidszorg kunnen tegelijk met de medische beoordeling beginnen. Bij een stoornis in het gebruik van opioïden is een voortgezette medicamenteuze behandeling vaak veiliger en effectiever dan alleen detoxificatie.
Ontwenningszorg heeft als doel de veiligheid te bewaken en klachten te verlichten wanneer daar een klinische indicatie voor is. Lichamelijke afhankelijkheid kan ook ontstaan tijdens een voorgeschreven behandeling, zonder dat er sprake is van verslaving. Dat een drug nog aantoonbaar is in een test, betekent niet noodzakelijk dat iemand onder invloed is of nog ontwenningsverschijnselen heeft.
Bij herhaalde blootstelling kan het zenuwstelsel zich aan een middel aanpassen. Minderen of stoppen kan ontwenningsverschijnselen veroorzaken, maar het klachtenpatroon en de risico’s verschillen aanzienlijk tussen alcohol, opioïden, kalmerende middelen, stimulerende middelen en andere drugs.
Sommige mensen kunnen geplande ambulante ondersteuning krijgen; anderen hebben intensieve controle of ziekenhuiszorg nodig. Stop bij mogelijke lichamelijke afhankelijkheid niet abrupt met alcohol of kalmerende middelen zoals benzodiazepinen zonder medisch advies. Zwangerschap, gecombineerd middelengebruik, eerdere epileptische aanvallen, ernstige psychische klachten en andere medische problemen kunnen van invloed zijn op het benodigde zorgniveau.
De volgende middelen kunnen elk een andere aanpak van ontwenning of voortgezette behandeling vereisen. Deze lijst betekent niet dat iedereen vóór de therapie een detox met opname nodig heeft:
- Benzodiazepinen
- Heroïne
- Cocaïne
- Methamfetamine
- Opioïden
- Crackcocaïne
- MDMA
Net zoals een behandelplan voor verslaving altijd op de persoon moet worden afgestemd, moet ook een detoxprogramma individueel worden aangepast om de kans op herstel te vergroten. Het gebruikte middel en de mate van afhankelijkheid bepalen in belangrijke mate hoe en in welke setting een detox moet plaatsvinden.
Een plan kan de volgende onderdelen omvatten, afgestemd op de persoon en niet als verplichte volgorde voor iedereen:
Medische beoordeling
De eerste stap in een medisch detoxproces is een uitgebreide medische beoordeling bij alle patiënten. Deze beoordelingen helpen deskundigen een nauwkeurig beeld te krijgen van de individuele behoeften. Als onderdeel hiervan verzamelt de deskundige informatie over de medische voorgeschiedenis van de patiënt en andere gegevens over de verslaving. Deze informatie wordt gebruikt om een persoonlijk detoxplan op te stellen.
Ontwenning
Wanneer de hoeveelheid drugs of alcohol in het lichaam van een patiënt daalt, ontstaan klachten die ontwenningsverschijnselen worden genoemd. Welke ontwenningsverschijnselen iemand ontwikkelt, hangt af van verschillende factoren, zoals de duur en frequentie van het drugs- of alcoholgebruik, de dosis en het gebruikte middel. Ook de huidige psychische en lichamelijke gezondheid speelt een rol bij de ernst van deze ontwenningsverschijnselen.
Welke klachten mogelijk zijn, hangt af van het middel. De onderstaande voorbeelden zijn geen diagnostische checklist; medische problemen of intoxicatie kunnen vergelijkbare klachten veroorzaken:
- Misselijkheid, braken en diarree
- Loopneus
- Rillen en beven
- Verhoogde bloeddruk
- Zweten
- Koude rillingen; hoge koorts of oververhitting vereist een medische beoordeling en mag niet als een gebruikelijk ontwenningsverschijnsel worden beschouwd.
- Hoofdpijn
- Verhoogde hartslag
- Uitputting
- Spier- en botpijn
- Onaangename en levendige dromen
- Buikkrampen
Psychische klachten kunnen onder meer het volgende omvatten. Ernstige verwardheid, hallucinaties of suïcidale gedachten vereisen een snelle beoordeling:
- Angst
- Prikkelbaarheid
- Verwardheid
- Slapeloosheid
- Paranoia
- Agitatie
- Depressie
- Niet kunnen concentreren
- Sterke zucht naar het middel
- Extreme stemmingswisselingen
Epileptische aanvallen, delirium en hallucinaties zijn geen typische verschijnselen van ongecompliceerde opioïdontwenning. Ze kunnen optreden bij gevaarlijke alcoholontwenning of ontwenning van kalmerende middelen, intoxicatie, effecten van gecombineerd middelengebruik of een andere medische aandoening. Schakel spoedhulp in bij:
- Hallucinaties met ernstige agitatie, verwardheid of direct gevaar
- Een epileptische aanval, ineenstorting of afwijkende ademhaling
- Ernstige desoriëntatie of delirium
Medicatie
Geneesmiddelen worden gekozen op basis van het specifieke middel, de klachten en de risico’s. Ze zijn niet onderling uitwisselbaar en sommige brengen risico’s op afhankelijkheid, sedatie of wisselwerkingen met zich mee. De behandeling vereist een bevoegde voorschrijver en passende controle.
Voorbeelden van middelgebonden behandeloverwegingen zijn:
- Alcoholontwenning: benzodiazepinen worden vaak gebruikt bij medisch ondersteunde ontwenning wanneer daarvoor een indicatie bestaat. Ook thiamine kan nodig zijn. Acamprosaat, naltrexon en disulfiram worden bij daarvoor geselecteerde personen gebruikt voor langduriger alcoholbehandeling; ze vervangen de behandeling van acute ontwenning niet.
- Stoornis in het gebruik van opioïden: buprenorfine of methadon kan worden ingezet als voortgezette behandeling. Clonidine of lofexidine kan in bepaalde settings sommige ontwenningsverschijnselen verlichten, maar biedt niet dezelfde behandelvoordelen op lange termijn en vereist aandacht voor de bloeddruk en andere risico’s.
- Slaapproblemen: beoordeling en ondersteunende slaapzorg zijn belangrijk. Zolpidem, kalmerende middelen of supplementen zijn niet bij elke ontwenning een standaardvorm van zelfbehandeling en kunnen aanzienlijke extra risico’s opleveren.
- Naltrexon: deze opioïdantagonist kan geschikt zijn bij bepaalde stoornissen in het gebruik van alcohol of opioïden. Starten tijdens lichamelijke afhankelijkheid van opioïden kan ernstige, acuut uitgelokte ontwenning veroorzaken. Een behandelaar moet het opioïdgebruik en de noodzakelijke opioïdvrije periode beoordelen.
- Epileptische aanvallen: deze vereisen spoedeisende medische zorg. De medicatiekeuze hangt af van de oorzaak; probeer een epileptische aanval niet te behandelen met een detoxschema voor thuis.
- Benzodiazepineafhankelijkheid: elke dosisverlaging moet individueel worden gepland en verloopt doorgaans geleidelijk. Het tempo en de controle hangen af van de dosis, gebruiksduur, klachten en risico’s; een korte detox met een vast schema is niet voor iedereen geschikt.
Ondersteuning dag en nacht
Betrokken zorg en praktische ondersteuning zijn belangrijk naast medische behandeling. De benodigde controle verschilt: sommige mensen hebben 24 uur per dag medische zorg nodig, terwijl anderen kunnen worden begeleid met gestructureerde ambulante vervolgzorg. Vraag welke personele bezetting, controle en voorzieningen voor noodgevallen een zorgaanbieder daadwerkelijk biedt.
Er zijn verschillende vormen van drugsdetox. Deskundigen kiezen de vorm die het best aansluit bij de klinische behoeften van hun patiënten. Veel detoxprogramma’s volgen het medische model van detoxificatie: een proces waarbij behandelmedewerkers en medische professionals, zoals verpleegkundigen en artsen, betrokken zijn om iemand veilig door het proces te begeleiden.
Ontwenningszorg kan op verschillende niveaus worden geboden. De terminologie en de precieze invulling van de zorg verschillen per land en geldend klinisch kader. Het volgende zijn algemene voorbeelden, geen vijf universeel erkende categorieën:
Ambulante detoxificatie zonder langdurige controle ter plaatse
Dit type detoxprogramma vindt ambulant plaats, met vooraf vastgestelde contactmomenten. Een voorbeeld is een detoxtraject onder begeleiding van een thuiszorgorganisatie of in een artsenpraktijk.
Ambulante detoxificatie met langdurige controle ter plaatse
Sommige ambulante zorgaanbieders bieden dagelijks langere perioden van observatie en controle. Of dit passend is, hangt af van de klinische risico’s, betrouwbare ondersteuning en een duidelijk plan voor opschaling van de zorg.
Residentiële detoxificatie onder begeleiding van behandelprofessionals
Een residentiële setting kan doorlopende ondersteuning bieden, maar biedt mogelijk geen medische bewaking op ziekenhuisniveau. Deze setting is niet geschikt voor elke ontwenning, met name wanneer epileptische aanvallen, delirium of medische instabiliteit te verwachten zijn.
Klinische detoxificatie met medische bewaking
Klinische zorg met medische bewaking biedt gestructureerde medische en verpleegkundige beoordeling, passend bij de risico’s van de persoon. De mogelijkheden verschillen per zorgaanbieder; er moeten duidelijke afspraken zijn over opschaling van de zorg.
Intensieve klinische detoxificatie onder medische leiding
Ziekenhuiszorg is nodig wanneer ontwenning of een andere aandoening ernstige instabiliteit veroorzaakt, zoals delirium, epileptische aanvallen of een bedreigde ademhaling. In ernstige gevallen kan intensivecarezorg nodig zijn.
Bij snelle opioïddetoxificatie worden opioïdantagonisten gebruikt om ontwenning uit te lokken. Bij sommige methoden wordt diepe sedatie of algehele anesthesie toegepast. Deze procedures genezen een stoornis in het gebruik van opioïden niet en voorkomen latere klachten of terugval niet op betrouwbare wijze. NICE adviseert dat ultrasnelle detoxificatie onder algehele anesthesie of diepe sedatie waarbij ondersteuning van de luchtweg nodig is, niet mag worden aangeboden vanwege ernstige risico’s, waaronder overlijden. Mogelijke complicaties zijn:
- Hartinfarct
- Hoge lichaamstemperatuur
- Paranoia
- Verstikking
- Infectie
- Braken en misselijkheid
- Overlijden
Voor deze uiteenlopende procedures bestaat geen bruikbaar, algemeen geldend sterftecijfer van ‘één op de 500’. De kern is dat ultrasnelle detox onder anesthesie ernstige risico’s met zich meebrengt, zonder aangetoond voordeel op lange termijn. Bespreek in plaats daarvan wetenschappelijk onderbouwde voortgezette behandeling van opioïdproblematiek, het voorkomen van overdosering en naloxon. Door verlies van tolerantie na het stoppen neemt het risico op overdosering toe als het opioïdgebruik wordt hervat.
Of zorg passend is bij THE BALANCE vereist een individuele beoordeling van de gebruikte middelen, eerdere ontwenning, de lichamelijke en psychische gezondheid en de benodigde ondersteuning. Er mag niet van worden uitgegaan dat een particuliere residentiële setting spoedeisende ziekenhuiszorg biedt.
Verduidelijk vóór opname welke medische controle, mogelijkheden voor het voorschrijven van medicatie, nachtelijke personele bezetting en afspraken over overplaatsing beschikbaar zijn. Een acute overdosering, epileptische aanvallen, delirium, ernstige verwardheid of andere medische instabiliteit vereisen een spoedbeoordeling of beoordeling in het ziekenhuis.
Psychologische ondersteuning kan, naast passende medische zorg, aandacht besteden aan psychisch lijden, zucht en de omstandigheden rond het middelengebruik. De behandeling hoeft niet te worden uitgesteld totdat alle klachten verdwenen zijn of drugstests geen middelen meer aantonen.
Privacy en comfort kunnen het welzijn ondersteunen, maar voorzieningen bewijzen geen klinische veiligheid en garanderen geen herstel. Een plan moet passende voortgezette behandeling, medicatie wanneer geïndiceerd en vervolgzorg na iedere ontwenningsfase omvatten.
