Van jongs af aan leren we dat het volwassen leven ‘stressvol’ is. Volgens deze opvatting vraagt volwassenheid om verantwoordelijkheid en prestaties, die we bereiken door onszelf onder druk te zetten en ons overweldigd te voelen.
Deze traditionele kijk op stress suggereert dat we er niet naar streven het beste uit onszelf te halen wanneer we geen stress ervaren.
Pas in de jaren vijftig werd stress onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. De bloeiperiode van de verzorgingsstaat ging gepaard met meer vrije tijd en toenemende kritiek op werk. De westerse wereld heeft stress daardoor pas relatief recent erkend.
Onderzoek naar stress is essentieel, omdat stress zowel onze gedachten als ons lichaam beïnvloedt. Al eeuwenlang gebruikt de wetenschap het begrip ‘spanning’ om de elasticiteit van een metalen voorwerp en het vermogen om ‘vervorming’ te weerstaan te beschrijven, zoals in de wet van Hooke uit 1958. Hippocrates gebruikte het in het klassieke Griekenland om een ziekte te beschrijven met kenmerken van pathos (pijn) en ponos (onafgebroken en onophoudelijk werk).
Rond de eeuwwisseling waren negatieve opvattingen over stress gangbaar, grotendeels door de druk van verstedelijking en industrialisering, die het collectieve bewustzijn van de westerse cultuur vormden.
Dit artikel wil de mythe dat ‘alle stress slecht voor je is’ doorbreken door stress en onze beleving ervan beter te begrijpen. Stress associëren met negativiteit kan onze stressklachten namelijk verergeren.
Hans Selye, een bekende Hongaarse endocrinoloog, schreef in 1956 The Stress of Life. Daardoor kwamen de begrippen stress en stressor, bedoeld om onderscheid te maken tussen prikkel en reactie, centraal te staan in het toenmalige psychologische onderzoek.
Hans Selye introduceerde de term ruim twintig jaar later, in 1974, opnieuw om onderscheid te maken tussen twee soorten stress: eustress en distress. Het woord eustress ontstond door het Griekse voorvoegsel eu- (dat goed betekent) te combineren met stress, om ‘goede stress’ te beschrijven tegenover ‘slechte stress’.
Dit was belangrijk, omdat het vertalen van de term ‘stress’ naar talen zonder Latijns schrift problematisch bleek.
In het Chinees werd de term bijvoorbeeld vertaald als een combinatie van twee tekens voor ‘gevaar’ en ‘kans’, die samen ‘crisis’ betekenden.
Niet alle vormen van stress zijn hetzelfde. Sommige vormen zijn schadelijker voor onze gezondheid dan andere, terwijl bepaalde soorten stress juist gunstig zijn. Chronische stress is bijvoorbeeld het schadelijkst voor onze gezondheid en ons welzijn, omdat die aanhoudend lijkt en psychisch of emotioneel uitputtend is.
Door onderscheid te maken tussen slechte stress (distress) en goede stress (eustress) probeerde Selye aan te tonen dat stress weliswaar een reactie op een stressor is, maar niet altijd met negatieve situaties verbonden hoeft te zijn.
Chronische stress kan de stressreactie activeren en langdurig actief houden, waardoor we uitgeput raken en op de rand van een burn-out komen te staan.
De gedachte achter eustress, positieve stress of goede stress berust op de volgende kernprincipes:
Verschillen tussen stressoren herkennen
Inzicht in eustress kan ons ook helpen beter met andere soorten stress om te gaan. Volgens een onderzoek reageren we anders wanneer we een gebeurtenis als een ‘bedreiging’ beschouwen dan wanneer we die als een ‘uitdaging’ zien. 2 Bedreigingen roepen een sterkere stressreactie op en maken ons angstiger.
Uitdagingen overwinnen kan daarentegen spannend en zelfs plezierig zijn. Bedreigingen zijn beangstigend, maar uitdagingen bieden kansen om onszelf te bewijzen en te ontdekken hoeveel we kunnen bereiken als we ons volledig inzetten. Dit inzicht herinnert ons eraan dat veel stressoren in ons leven als uitdagingen kunnen worden gezien in plaats van als gevaren of bedreigingen door eenvoudigweg de manier te veranderen waarop we er met onszelf over praten, en ons te richten op onze vaardigheden om ermee om te gaan in plaats van op wat er mis kan gaan en hoe schadelijk dat zou zijn.
Balans bewaren en uw perspectief veranderen
Als we werken aan een ander perspectief en stress waar passend als een uitdaging benaderen, kunnen we deze uitdagingen mogelijk gemakkelijker aan en meer energie overhouden om met die druk om te gaan zonder ons overweldigd of ongelukkig te voelen. Door verschillende stressoren in het leven te benaderen zoals we eustress zouden benaderen, kunnen we beter met die stress omgaan.
Hoewel eustress niet dezelfde soort schade veroorzaakt als langdurige psychische stress, kan een overmaat aan eustress uw lichamelijke systemen nog steeds belasten. Te veel eustress kan u een gevoel van overbelasting en druk geven als u uzelf niet laat terugkeren naar een ontspannen toestand en onvoldoende herstellende rustmomenten inbouwt. Ook een dagindeling met uitsluitend ‘plezierige’ activiteiten kan immers te vol en veeleisend worden. Balans is daarom cruciaal. Een evenwicht tussen werk en plezierige activiteiten is essentieel, maar ook de verhouding tussen eustress en vrije tijd verdient aandacht.
Uw grenzen in gedachten houden
Een ander perspectief kan helpen bij het omgaan met stress, maar het is niet de enige methode. Als u te veel problemen in uw leven heeft, kan zelfs eustress overgaan in chronische stress, met een burn-out of erger tot gevolg.
Het is essentieel dat u uw grenzen kent en probeert een goede balans in uw leefstijl te bewaren. Dit kan betekenen dat u overbodige verplichtingen schrapt, vooral die waar u geen plezier aan beleeft, gewoonten ontwikkelt die uw veerkracht versterken en u in het algemeen minder gevoelig maken voor stress, en leert nee te zeggen tegen ervaringen die u niet echt iets opleveren. Dit vraagt enige vaardigheid, maar kan uw stressniveau aanzienlijk verlagen.
Om het begrip eustress te begrijpen, moeten we eerst voldoende weten over de chemische processen in onze hersenen.
Stress is vooral een gevolg van de oeroude vecht-of-vluchtreactie. Door de evolutie beschikt de mens over deze reactie om een mogelijke bedreiging te bevechten of eraan te ontsnappen.
De vecht-of-vluchtreactie werkt als volgt:
Wanneer zich een stressvolle gebeurtenis voordoet, reageert het autonome zenuwstelsel onmiddellijk.
- Stress activeert het sympathische zenuwstelsel, waardoor het lichaam wordt overspoeld met stoffen zoals cortisol en noradrenaline.
- Deze stoffen verscherpen de zintuigen, verhogen de hartslag en bloeddruk en maken de hersenen uiterst alert.
- Het parasympathische zenuwstelsel, dat verantwoordelijk is voor mentale rust en lichamelijke ontspanning, raakt overbelast.
- Een overmaat aan energie en concentratie, evenals emoties zoals woede, agressie en angst, ontstaat door een neurologische combinatie van stoffen en overmatige activering van hersengebieden.
Deze reflex is uiterst effectief bij werkelijk gevaar; hij beschermde de vroege mens tegen de kaken van sabeltandkatten.
Helaas blijven de neurochemische processen achter onze vecht-of-vluchtreactie een fundamenteel onderdeel van onze psychologische processen, ook wanneer we ze niet nodig hebben. Deze reactie treedt op zodra we een situatie als stressvol ervaren, ongeacht de ernst van de bedreiging. De hormoonafgifte is hetzelfde, of de situatie nu levensbedreigend is of niet. Dit betekent dat alleen al denken aan iets verontrustends ernstige lichamelijke klachten kan uitlokken.
Omdat de stressor vaak alleen als zodanig wordt ervaren en niet werkelijk aanwezig is, kan een verandering in de manier waarop iemand erop reageert invloed hebben op de intensiteit van de ervaring. Het is essentieel om positieve stressoren te herkennen als we niet willen dat de vecht-of-vluchtreactie ons leven beheerst. Zoals het bovenstaande diagram laat zien, kan eustress leiden tot gerichte aandacht, emotioneel evenwicht en rationeel denken. Distress kan daarentegen leiden tot concentratieverlies, verwarring, onverschilligheid, enthousiasme, burn-out en chaotisch gedrag.
Hoe kunnen we onze hersenen dan trainen om een situatie die niet levensbedreigend is als eustress te interpreteren in plaats van als distress?
In de gunstigste vorm kan eustress een gevoel van flow oproepen. Net als eustress is flow een toestand van concentratie die ontstaat door een gezonde mate van uitdaging. De vraag blijft dus: kan distress worden omgezet in eustress? Het eenvoudige antwoord op die vraag is ‘ja’.
Volgens Selye heeft eustress voordelen voor zowel de mentale als de lichamelijke gezondheid.
Volgens Mills, Reiss en Dombeck (2018) verschilt eustress op de volgende punten van distress:
- Eustress duurt slechts kort.
- Eustress geeft energie en inspireert.
- We beschouwen eustress als iets wat we aankunnen.
- Eustress is opwindend.
- Eustress verbetert de concentratie en prestaties.
- Distress, of chronische stress, wordt daarentegen gekenmerkt door:
- Een langdurig karakter, zowel op korte als op lange termijn
- Het oproepen van angst en zorgen
- Het overschrijden van ons vermogen om ermee om te gaan
- Het oproepen van negatieve emoties
- Verminderde concentratie en prestaties
- Het veroorzaken van emotionele en lichamelijke gezondheidsproblemen
Eustress uit zich op verschillende manieren. Hieronder staan enkele voorbeelden van ‘goede stress’ om u te helpen die in uw eigen leven te herkennen:
Veranderingen in het leven. Op hun trouwdag kunnen bruid en bruidegom denken: ‘Dit is een vreugdevol moment. Waarom ervaar ik dan stress?’ Ook pas bevallen moeders voelen zich vaak overweldigd. Grote veranderingen in het leven kunnen stressvol zijn, maar ook mooie dingen opleveren.
Nieuwe interesses. We zijn allemaal weleens nerveus geweest en hebben ons ongemakkelijk gevoeld toen we aan iets nieuws begonnen, zoals een kunstcursus of taalles. Door dat ongemak heen leert u waardevolle vaardigheden en blijft uw geest actief.
Eustress op het werk. Een groot project aangaan dat u uitdaagt uw huidige talenten te benutten, wat bijzonder veel energie kan geven, en u dwingt bestaande vaardigheden verder te ontwikkelen of nieuwe te leren, is een voorbeeld van eustress op het werk.
Werkgerelateerde projecten vergroten eustress alleen als ze zowel uitdagend als haalbaar zijn. U loopt meer kans op angst en de bijbehorende negatieve gevolgen als planningen onredelijk krap zijn, u meerdere projecten tegelijk moet uitvoeren met een onhoudbare werkdruk, of u te maken heeft met een schadelijke teamcultuur.
Persoonlijke interesses. Een ander voorbeeld van eustress is het stellen van uitdagende doelen op basis van uw interesses of passies. Als mensen hebben we een natuurlijke neiging om te leren. Nieuwe dingen leren kan moeilijk zijn. En deskundigheid opbouwen op een bepaald gebied verloopt niet in een rechte lijn.
Er is altijd een leerfase waarin uw prestaties slecht zijn. Toch leert u van uw ervaringen. Zodra u kleine successen begint te herkennen en meer vertrouwen krijgt in uw eigen kunnen, raakt u gemotiveerd om te blijven leren en uzelf verder te ontwikkelen.
Reizen en eustress. Reizen is van nature stressvol, vooral wanneer u een ander land bezoekt met een andere taal en cultuur.
Tegelijkertijd wordt u ondergedompeld in een nieuwe en boeiende omgeving, met allerlei gerechten om te proeven, nieuwe plaatsen om te verkennen en een hele cultuur om te ontdekken. Reizen is een unieke en verruimende ervaring voor de meeste mensen, ook al is het soms moeilijk.
Lichamelijke training. Op lichamelijk vlak is eustress zichtbaar wanneer u uw lichaam uitdaagt om zich te ontwikkelen, bijvoorbeeld door gewichtheffen. Het gaat dan om uithoudingsvermogen, kracht, en spiergroei.
Misschien gaat u in de sportschool of op een wandelpad helemaal op in uw favoriete muziek en uw training. Doordat u zo in het moment opgaat, merkt u mogelijk niet hoe zwaar de inspanning is geworden.
Eustress speelt een belangrijke rol in uw positieve ontwikkeling. Dat onderscheidt eustress van andere soorten stress, die samenhangen met leed en ziekte.
- Motivatie en omgaan met eustress
Het psychologische begrip eustress is bijzonder nuttig om uw vermogen om met moeilijkheden om te gaan te verbeteren. Eustress geeft u namelijk het gevoel dat u beter in staat bent obstakels aan te pakken. Dat kunnen gewone uitdagingen zijn, maar ook lastigere dagelijkse situaties waar u op dat moment mee te maken heeft. Het kunnen ook uiteenlopende problemen zijn die u regelmatig in uw omgeving tegenkomt.
Eustress stimuleert het gevoel dat u met stress kunt omgaan. U aangemoedigd voelen is immers gunstig op alle terreinen van het leven.
- Proactiviteit, creativiteit en productiviteit
Het werk is een van de omgevingen waarin eustress bijzonder nuttig kan zijn. Dat komt doordat eustress u in staat stelt op allerlei veranderingen te anticiperen en te reageren. Positieve stress kan u helpen meer grip op uw leven te krijgen en uw creativiteit te vergroten. Ook verhoogt eustress uw alertheid en productiviteit. Dit betekent dat u meer openstaat voor verandering. Bovendien merkt u misschien dat u uw horizon verbreedt en aandacht krijgt voor zaken die u eerder over het hoofd zag. Anders dan pijn motiveert eustress u namelijk. En in tegenstelling tot distress brengt eustress u geen schade toe.
- Eustress bevordert activiteiten met een beheerst risico
In situaties met een beheerst risico activeert eustress uw reactie. Activiteiten zoals bungeejumpen, stierenrennen, wildwaterraften, parachutespringen en ritten in gevaarlijke pretparkattracties zijn voorbeelden van zulke situaties. U kent vrijwel zeker iemand die van dit soort avonturen houdt.
Toch zullen deze mensen u waarschijnlijk vertellen dat ze zich vooraf vaak zorgen maken. Dat gevoel kan gepaard gaan met angstklachten. Trillen, hartkloppingen of het gevoel te zullen stikken zijn mogelijke symptomen. Deze gevoelens nemen echter af zodra ze met de activiteit beginnen.
Denk aan de momenten vlak voordat iemand een parachutesprong maakt. Vaak is diegene angstig. Maar zodra de persoon uit het vliegtuig stapt, begint de nervositeit af te nemen, en tijdens de afdaling neemt die verder af.
- Eustress, emotioneel evenwicht en veiligheid
Een van de vele voordelen van eustress is dat uw gevoel van controle toeneemt. Dit houdt in dat u gelooft dat uw handelen rechtstreeks invloed heeft op uw leven. Bovendien heeft u het gevoel dat u zelf de regie voert. Daardoor voelt u zich minder hulpeloos en kwetsbaar.
Deze versterking van uw interne locus of control draagt ook bij aan uw emotionele stabiliteit. Eustress houdt niet aan, maar wordt alleen op bepaalde momenten uitgelokt. Omdat uw emotionele welzijn niet in het gedrang komt, bent u minder vatbaar voor emotionele labiliteit.
- Stress, energie en vitaliteit
Een ander voordeel van positieve stress is dat die begint zodra u uw comfortzone verlaat. Dat is de omgeving waarin u zich veilig en vertrouwd voelt. Wanneer u voor een nieuw probleem staat, zorgt deze positieve stress er dus voor dat u reageert. U wordt er alerter van. Bovendien verbetert uw reactiesnelheid.
Positieve stress geeft u meer energie en vitaliteit, waardoor u eerder geneigd bent meer lichamelijk actief te willen zijn. Zo kunt u uw extra energie benutten. Daarnaast houdt eustress verband met de aanmaak van dopamine, ook wel het gelukshormoon genoemd.
- Een laag activeringsniveau helpt u niet.
Het is belangrijk te beseffen dat helemaal geen stress hebben niet wenselijk is. Stress heeft een aanpassingsfunctie; als u die op bepaalde momenten niet benut, komt u tot stilstand. Een gebrek aan activering of alertheid zal uw creatieve productie waarschijnlijk verminderen. Daardoor raakt u eerder verveeld, wat u uiteindelijk uitput.
Nu u de voordelen van positieve stress kent, wilt u misschien manieren toepassen om er meer van te ervaren. U kunt bijvoorbeeld proberen diep en bewust te ademen, te sporten, met negatieve gedachten om te gaan of uw perspectief te verbreden.
