Een obsessieve-compulsieve stoornis (OCD) kan in de kindertijd of adolescentie beginnen. Hierbij is sprake van terugkerende, ongewenste dwanggedachten, dwanghandelingen of beide. Deze ervaringen kunnen belastend en tijdrovend zijn en kunnen school, vriendschappen, het gezinsleven en dagelijkse routines verstoren.
Geordend zijn, graag een vaste routine volgen of af en toe iets controleren betekent niet dat iemand OCD heeft. Het gaat om het patroon, de invloed ervan op de tiener en de functie van herhaalde handelingen of mentale rituelen. Een gekwalificeerde professional kan dit in de juiste context beoordelen.
Mogelijke symptomen herkennen
Dwanggedachten kunnen betrekking hebben op ongewenste angsten rond besmetting, het toebrengen van schade, fouten, morele kwesties of andere thema’s die persoonlijk veel spanning oproepen. Een tiener kan zich voor de inhoud schamen of er bang voor zijn en aarzelen om die te beschrijven. Een ongewenste, opdringende gedachte is niet hetzelfde als de intentie om ernaar te handelen.
Dwanghandelingen kunnen bestaan uit herhaaldelijk wassen, controleren, tellen, ordenen, geruststelling zoeken of in gedachten woorden herhalen. Sommige rituelen spelen zich volledig in het hoofd af en zijn daardoor voor anderen moeilijk op te merken. Ook vermijding en herhaaldelijk om zekerheid vragen kunnen deel gaan uitmaken van het patroon.
Mogelijke signalen zijn routines die veel langer duren, spanning wanneer een ritueel wordt onderbroken, te laat komen, huidbeschadiging door wassen of moeite om schoolwerk af te maken. Deze signalen kunnen ook andere verklaringen hebben en moeten aanleiding zijn voor een gesprek, niet voor een beschuldiging of een diagnose thuis.
Hoe diagnostiek helpt
Begin bij een passende zorgprofessional, zoals een huisarts, kinderarts of behandelaar in de geestelijke gezondheidszorg voor kinderen en jongeren. Bij de diagnostiek moet aandacht zijn voor de symptomen, de duur ervan, het dagelijks functioneren, de lichamelijke gezondheid, ontwikkelingsbehoeften en eventuele andere psychische klachten.
De jongere moet de gelegenheid krijgen om de eigen ervaringen toe te lichten in een respectvolle setting die bij de leeftijd past. Gezinsleden kunnen waardevolle observaties delen en daarbij ook de privacy van de tiener respecteren. Eventuele acute zorgen over de veiligheid moeten direct worden besproken en aangepakt.
Psychologische behandeling
Cognitieve gedragstherapie (CGT) met exposure en responspreventie (ERP) is een erkende behandeling voor OCD. Onder begeleiding van een hiervoor opgeleide therapeut oefent de jongere geleidelijk met het aangaan van situaties die de klachten oproepen en het verminderen van dwangreacties. Het plan moet in overleg worden opgesteld, aansluiten bij de ontwikkelingsfase en worden afgestemd op de behoeften van de jongere.
ERP betekent niet dat een tiener wordt gedwongen zich in onveilige situaties te begeven of dat wordt geëist dat alle rituelen onmiddellijk stoppen. Waar passend kunnen verbeeldingsoefeningen onderdeel zijn van een individueel ERP-plan. Gewoonteomkeringstraining wordt toegepast bij aandoeningen zoals tics en sommige vormen van lichaamsgericht repetitief gedrag; deze mag niet worden voorgesteld als een uitwisselbare standaardbehandeling voor OCD.
Medicatie en evaluatie
Een specialist kan medicatie aanbevelen, doorgaans een passende selectieve serotonineheropnameremmer, afhankelijk van de ernst, de reactie op therapie en andere klinische factoren. Bij beslissingen over medicatie voor een jongere moeten de mogelijke voordelen, bijwerkingen, controles en de manier waarop de behandeling wordt geëvalueerd worden besproken.
Meld nieuwe of toenemende agitatie, stemmingsveranderingen of suïcidale gedachten zo snel mogelijk aan de voorschrijver. Begin of stop niet met medicatie en wijzig deze niet zonder medisch advies. Psychologische behandeling en medicatie worden gekozen op basis van de behoeften van de persoon, niet vanuit de aanname dat iedere tiener beide nodig heeft.
Hoe ouders en andere naasten kunnen helpen
Luister zonder de angsten belachelijk te maken of steeds een uitleg te eisen. Erken de spanning en werk samen met de therapeut aan het verminderen van het meedoen aan rituelen of het herhaaldelijk geven van geruststelling. Alle steun abrupt intrekken zonder een gezamenlijk afgesproken plan kan ontregelend en niet helpend zijn.
Spreek realistische doelen af, sta stil bij de geleverde inspanning en bespreek eventuele aanpassingen op school met de jongere en betrokken professionals. Ondersteuning moet deelname aan het gewone leven bevorderen, zonder het gezin als enige verantwoordelijk te maken voor het uitvoeren van de behandeling.
Een passend zorgniveau kiezen
OCD kan vaak ambulant worden behandeld. Intensieve programma’s kunnen passend zijn wanneer de symptomen ernstig zijn, het functioneren aanzienlijk is beperkt, de veiligheid dit vereist of eerdere behandeling onvoldoende is gebleken. Voor residentiële behandeling zijn een duidelijke klinische reden en een voorziening die past bij de leeftijd en behoeften van de jongere nodig.
Vraag naar specialistische deskundigheid op het gebied van OCD, maatregelen ter bescherming van jongeren, onderwijs, betrokkenheid van het gezin, toestemming, kosten en het plan voor terugkeer naar huis. Zoek bij direct gevaar, ernstige zelfbeschadiging of onvermogen om de eigen veiligheid te waarborgen met spoed lokale hulp voor een beoordeling, in plaats van te wachten op een boeking voor een retreat of residentiële behandeling.
