Als u behoort tot de 2% van de wereldbevolking bij wie een obsessieve-compulsieve stoornis is vastgesteld, weet u hoe het is om vast te zitten in een doolhof van voortdurend knagende, sterk opdringende negatieve gedachten. Deze gedachten kunnen u overal overvallen en ervoor zorgen dat u zich overweldigd en angstig voelt en wanhopig naar een uitweg zoekt. [1]
Schuldgevoelens zijn een van de vele sluipende aspecten van OCD die mensen met deze stoornis heel vaak en op subtiele wijze treffen. Zij worden niet alleen gekweld door de gedachten zelf, maar ook door de overtuiging dat zij er verantwoordelijk voor zijn.
“Waarom heb ik deze gedachten?”
“Hoe kan ik zoiets überhaupt denken?”
“Heb ik iemand kwaad gedaan door iets te denken of te doen?”
Deze obsessieve schuldgevoelens kunnen verstikkend zijn en leiden vaak tot zelfkritiek en het gevoel dat we niets waard zijn en fundamenteel tekortschieten. Maar het is belangrijk te begrijpen dat ze vooral misleidend zijn.
Als u worstelt met OCD en schuldgevoelens, weet dan dat er hulp beschikbaar is. Er zijn mensen die naar u willen luisteren en u willen ondersteunen bij het loskomen van gedachten vol schuldgevoel. Er is ook professionele behandeling beschikbaar om u te helpen omgaan met de invloed van schaamte en schuldgevoelens door OCD op uw welzijn.
Het is heel normaal om terug te denken aan eerdere ervaringen en daarbij schaamte of schuld te voelen. Hoewel de meeste mensen dit herkennen en het als iets gewoons ervaren, ligt dat bij mensen met OCD anders. Voor hen lijkt het onmogelijk om deze gebeurtenissen achter zich te laten.
Onder normale omstandigheden kunnen schuldgevoelens u helpen van uw fouten te leren en het in de toekomst beter te proberen te doen. Maar als OCD meespeelt, richten schaamte en schuldgevoelens zich op uw diepgewortelde waarden. Ze kunnen u dan minder productief maken in plaats van tot positieve verandering te leiden.
Dwangstoornis (OCS) kan schuldgevoelens over fouten uit het verleden veel intenser maken, soms zo sterk dat uw functioneren eronder lijdt. Deze gevoelens verwerken of ermee in het reine komen om verder te kunnen, is bijzonder moeilijk.
Deskundigen denken inmiddels dat schuldgevoelens door OCD de manier waarop de geest informatie verwerkt kunnen veranderen, waardoor die informatie mogelijk vervormd of vertekend raakt. Deze denkpatronen, ook wel cognitieve vertekeningen genoemd, kunnen het schuldgevoel versterken. Hieronder staan enkele voorbeelden van cognitieve vertekeningen:
Uitvergroten
Dit wordt ook wel catastroferen genoemd: uw geest kan een kleine gebeurtenis als veel ernstiger voorstellen dan deze is. [2]
Voorbeeld: “Ik heb een vreselijke fout gemaakt. Dat kan mij nooit worden vergeven.”
Alles-of-nietsdenken
Dit denkpatroon richt zich uitsluitend op twee uitersten, zonder ruimte voor iets daartussenin.
Voorbeeld: “Omdat ik niet de hoogste score heb behaald, ben ik een mislukkeling.”
Personaliseren
Dit denkpatroon kan u ertoe aanzetten de volledige verantwoordelijkheid op u te nemen voor een gebeurtenis waarover u geen controle heeft. [3]
Voorbeeld: “Als niemand het eten lekker vond in het restaurant waar ik hen mee naartoe nam, is dat mijn schuld.”
Emotioneel redeneren
Emotioneel redeneren kan u dwingen te geloven dat uw gevoelens ergens het bewijs van zijn.
Voorbeeld: “Als ik me schaam, moet ik iemand pijn hebben gedaan.”
In de meeste gevallen ontstaan schuldgevoelens bij OCD uit angst voor handelingen of gedachten die rechtstreeks ingaan tegen uw waarden, verlangens of identiteit. In andere gevallen komt het door een overmatig verantwoordelijkheidsgevoel: het gevoel dat u zaken moet beheersen die duidelijk buiten uw macht liggen.
Ongeacht de oorzaak kunnen OCD en schuldgevoelens zich op verschillende manieren uiten, zoals hieronder beschreven:
Religieuze OCD & schuldgevoelens
Deze vorm van schuldgevoel komt voort uit gedachten over morele kwesties en een overmatige gewetensbezorgdheid. U kunt bijvoorbeeld opdringende gedachten ervaren over godslastering of zondigen. Ook blijven piekeren over fouten uit het verleden of de angst dat uw huidige gedachten u zullen dwingen tot zondig gedrag, kan de schuldgevoelens versterken.
Schuldgevoelens bij OCD over werkelijke gebeurtenissen
Deze term beschrijft schuldgevoelens bij OCD over fouten uit het verleden of gebeurtenissen die werkelijk hebben plaatsgevonden. U kunt bijvoorbeeld voortdurend piekeren over een eerdere gebeurtenis en uzelf verwijten dat u een slecht mens bent. Soms neemt u de gebeurtenis dwangmatig steeds opnieuw door om vast te stellen of u iets anders had kunnen doen om schuldgevoelens of schaamte te voorkomen.
Overige vormen
Naast deze vormen van schuldgevoelens bij OCD kunnen ook de volgende gedachten bijdragen aan obsessieve schuldgevoelens:
- Onaanvaardbare beelden of gedachten over geweld of seks die u overmatig ongerust kunnen maken, terwijl er in uw voorgeschiedenis niets is dat daarbij aansluit.
- Gedachten over uzelf van het leven beroven, terwijl u niet de wens heeft om ernaar te handelen.
- Twijfels en vermoedens over uw seksuele oriëntatie, terwijl uw eigen identiteit voor u volkomen duidelijk is.
- Twijfels over uw liefde voor uw partner en de vraag of die de juiste persoon is om mee samen te zijn of te trouwen, terwijl u al jaren een gelukkige relatie heeft.
- Gedachten over iets ongepasts, beschamends of verschrikkelijks zeggen, schrijven of doen, terwijl u dat helemaal niet wilt.
- Zorgen dat u zult handelen naar gedachten over extreem geweld of het schaden van anderen, en twijfels of dit in het verleden is gebeurd of in de toekomst kan gebeuren.
Obsessieve schuldgevoelens kunnen ertoe leiden dat u wanhopig probeert uw angst te verlichten. Dat gebeurt het vaakst via dwanghandelingen. [4] Tot welke dwanghandelingen kunnen schuldgevoelens door OCD u dan aanzetten?
Hieronder staan enkele voorbeelden:
- Herhaaldelijk bekennen of voortdurend excuses aanbieden voor wat u meent verkeerd te hebben gedaan, zelfs als dat vermeende gedrag al lang geleden plaatsvond.
- Manieren zoeken om uzelf voor uw handelingen te straffen.
- Steeds opnieuw stilstaan bij gedrag uit het verleden en uw handelingen beoordelen om te zoeken naar iets wat u verkeerd heeft gedaan.
- Bij familieleden en vrienden geruststelling zoeken dat u geen slecht mens bent of niets verkeerd heeft gedaan
- Hypothetische situaties gebruiken om geruststelling te zoeken dat u niets verkeerd heeft gedaan.
- Op internet zoeken hoe u uzelf kunt vergeven of vergeving van anderen kunt krijgen.
- Buitensporig uw best doen om goede daden te verrichten ter compensatie van wat u verkeerd heeft gedaan.
- Voortdurend manieren zoeken om te bewijzen dat u een goed mens bent.
- Voortdurend negatieve dingen bekennen die u eerder heeft gezegd of gedaan.
- De persoon die u denkt te hebben geschaad nauwlettend observeren om te controleren of uw handelingen op enigerlei wijze invloed op diegene hebben gehad.
- Herhaaldelijk excuses aanbieden aan de persoon die u denkt onrecht te hebben aangedaan.
- Bepaald gedrag in buitensporige mate vertonen om een beter mens te worden.
- Alles vermijden wat u aan het vermeende wangedrag herinnert, waaronder beelden, mensen of plaatsen.
- Contact opnemen met gezaghebbende personen om de mogelijke gevolgen van uw eerdere handelingen te beoordelen.
- Een eerdere gebeurtenis in gedachten opnieuw vormgeven zoals u had gewild dat deze was verlopen.
- Voortdurend bedenken wat u anders had kunnen doen als u een gebeurtenis opnieuw zou meemaken.
Hoewel de bovenstaande dwanghandelingen enige verlichting kunnen geven, is die meestal tijdelijk. Wanneer de opdringende gedachten geleidelijk terugkeren, begint de cyclus van zelfverwijt en schuldgevoel opnieuw.
Als u al lange tijd worstelt met OCD en schuldgevoelens, is er professionele hulp beschikbaar. Gedragstherapeutische psychotherapie of gesprekstherapie blijft de eerste behandelkeuze om dit probleem aan te pakken, maar veel mensen hebben baat bij een combinatie van therapie en medicatie.
Cognitieve gedragstherapie
Ook bekend als CGT, is cognitieve gedragstherapie erop gericht u te helpen problematisch gedrag en problematische denkpatronen te herkennen en deze geleidelijk te vervangen door gezondere alternatieven. De CGT-sessies vinden plaats onder begeleiding van een professional in de geestelijke gezondheidszorg, waarbij u geleidelijk wordt blootgesteld aan uw angsten. [5]
Exposure met responspreventie (ERP) is een vorm van CGT die specifiek gericht is op het helpen van mensen die worstelen met OCD en schuldgevoelens. Hieronder wordt deze therapie nader toegelicht.
Exposure met responspreventie (ERP)
Deze wetenschappelijk onderbouwde behandeling is uitgebreid onderzocht en geldt als de gouden standaard om OCD onder controle te houden. [6] Bij deze aanpak wordt u blootgesteld aan uw angsten en geholpen om minder sterk op uitlokkende prikkels te reageren. De therapie vindt plaats in een veilige omgeving en is erop gericht uw vermogen te vergroten om ongemak, twijfel en schuldgevoelens te verdragen, terwijl de spanning door uitlokkende situaties en gedachten afneemt.
Een behandelaar die geschoold is in OCD dient de exposure-oefeningen samen met u te plannen. Afhankelijk van uw individuele behoeften kunnen voorbeelden zijn:
- Een locatie bezoeken waar een eerdere gebeurtenis plaatsvond
- Beelden bekijken of naar muziek luisteren die u aan de gebeurtenis herinneren
- U verschillende manieren voorstellen waarop uw woorden of handelingen anderen negatief beïnvloed zouden kunnen hebben
- Een beschrijving van de gebeurtenis opschrijven
- Een bekentenis opschrijven van wat er precies is gebeurd
- Het ergst denkbare scenario van de gebeurtenis opschrijven, inclusief de negatieve gevolgen
- Een verhaal schrijven over hoe uw gedrag tot negatieve gevolgen zal leiden, zoals afgewezen worden of ongestraft blijven na het plegen van een misdrijf
Na de exposure richt ERP zich op responspreventie om dwanghandelingen en het risico op schadelijke rituelen weg te nemen. Enkele voorbeelden van hoe dit wordt aangepakt, zijn:
- Geen excuses aanbieden
- Niet voortdurend geruststelling zoeken of onderzoek doen op sociale media of internet
- Mensen, beelden of plaatsen die u rechtstreeks aan de gebeurtenis herinneren niet vermijden
- Niet herhaaldelijk bekennen wat u in het verleden heeft gezegd of gedaan
- Onzekerheid toelaten zonder de gebeurtenis in gedachten opnieuw door te nemen of afleiding te gebruiken om de gedachte te neutraliseren
- Geen ander dwangmatig gedrag vertonen om meer duidelijkheid te krijgen over de gebeurtenis en de nasleep ervan
- Positieve ervaringen en plezier opzoeken zonder uzelf prettige ervaringen te ontzeggen
Medicatie
Bij ernstigere vormen van OCD en obsessieve schuldgevoelens kunnen deskundigen een combinatie van therapie en medicatie voorstellen om de symptomen te beheersen. Antidepressiva worden hiervoor het vaakst gebruikt; ook andere medicatiegroepen zijn echter nuttig gebleken.
De onderstaande medicatiegroepen zijn geen gelijkwaardige behandelingen voor OCD. SSRI’s zijn doorgaans de eerste keuze; clomipramine is een andere gevestigde optie. De genoemde SNRI’s zijn geen gebruikelijke keuze bij OCD en kunnen uitsluitend worden overwogen in individuele omstandigheden die door een specialist zijn beoordeeld, of bij een bijkomende aandoening: [7]
Selectieve serotonineheropnameremmers
- Fluoxetine
- Paroxetine
- Escitalopram
- Citalopram
- Sertraline
Tricyclische antidepressiva
- Clomipramine
Serotonine-noradrenalineheropnameremmers
- Desvenlafaxine
- Venlafaxine
- Duloxetine
Mindfulness
Het leren onderscheiden van obsessieve schuldgevoelens en zelfverwijt dat losstaat van deze psychische aandoening, is een cruciale stap in de aanpak ervan. De eerste stap daarbij is begrijpen dat uw opdringende gedachten niet bepalen wie u bent en dat uw dwanggedachten niet uw verlangens weerspiegelen.
Herinner uzelf er in plaats daarvan aan dat uw schuldgevoel voortkomt uit angst voor iets waarvan u juist niet wilt dat het gebeurt. Daarom richten opdringende gedachten bij OCD zich vaak op het ondermijnen van wat u werkelijk belangrijk vindt.
Wanneer u zich schuldig voelt door een dwanggedachte, kunt u mindfulness gebruiken om dit gevoel te laten passeren zonder zelfkritiek of oordeel. Probeer het te zien als iets dat samenhangt met uw dwanggedachte, in plaats van als een emotie die bij bepaald gedrag hoort.
Mindfulness houdt in dat u gedachten en gevoelens opmerkt zonder ze te beoordelen of ongedaan te proberen te maken. Het doel is onzekerheid toe te laten terwijl u zich weer op betekenisvolle activiteiten richt, niet om gedachten te blokkeren of uzelf herhaaldelijk gerust te stellen dat een gevreesde uitkomst onmogelijk is.
OCD kan ervoor zorgen dat u zich sneller schuldig voelt over uw gedrag, uw gedachten of beide. Ook als u weet dat u geen controle heeft over uw opdringende gedachten, kunt u zich er toch schuldig over voelen. De dwanghandelingen die uit deze gedachten voortkomen, versterken het schuldgevoel nog verder, ook al begrijpt u dat ze niet rationeel zijn.
Waar uw obsessieve schuldgevoelens ook vandaan komen, het is van groot belang ermee te leren omgaan. Naast professionele hulp zoeken, kunnen de volgende manieren het herstelproces ondersteunen: [8]
Praat met iemand
Zoek iemand die OCD begrijpt en bespreek waar u mee worstelt. Een counselor, therapeut of andere professional in de geestelijke gezondheidszorg kan hiervoor de meest geschikte persoon zijn, omdat deze is opgeleid om ondersteuning te bieden en u te helpen gezondere manieren te ontwikkelen om met uw klachten om te gaan.
Richt u op het heden
Bij de meeste mensen met OCD houden schuldgevoelens vaak verband met iets wat in het verleden is gebeurd. Probeer uzelf eraan te herinneren dat niets wat u doet kan veranderen wat er is gebeurd. Probeer u in plaats daarvan op het huidige moment te richten en daar het beste van te maken.
Onderzoek uw gedachten kritisch
Cognitieve oefeningen dient u samen met uw therapeut te plannen. Elke opdringende gedachte herhaaldelijk betwisten of zekerheid zoeken kan een mentale dwanghandeling worden. Oefen daarom met het opmerken van de gedachte, het toelaten van onzekerheid en het terugkeren naar wat u belangrijk vindt.
Wees mild voor uzelf
Vergeet niet mild voor uzelf te zijn en uzelf met dezelfde vriendelijkheid te behandelen als waarmee u een ander zou behandelen.
Ontwikkel gezonde gewoonten
Hoewel aanpassingen in voeding en leefstijl op zichzelf niet voldoende zijn om OCD onder controle te houden, kunnen ze zeker bijdragen aan de algemene gezondheid en andere lopende behandelingen ondersteunen. Overweeg daarom de volgende gewoonten:
- Eet gezond
- Houd u aan uw voorgestelde behandelplan
- Probeer regelmatig te bewegen
- Streef naar 6 tot 8 uur slaap van goede kwaliteit per nacht
- Bouw positieve relaties op en onderhoud deze
- Beperk het gebruik van cafeïne, alcohol en tabak
- Volg meditatie- of yogalessen om uw geest tot rust te brengen
- Besteed meer tijd aan activiteiten waarvan u echt geniet
Schuldgevoel is een normale emotie en hoeft niet altijd iets negatiefs te zijn. Onder normale omstandigheden kan het u motiveren om het juiste te doen en zelfs van eerdere fouten te leren. Toch kunnen schuldgevoelens gemakkelijk ontwrichtend worden, vooral als u al eerder met OCD heeft geworsteld.
Onthoud dat obsessieve schuldgevoelens een misleiding van de geest zijn die uw beeld van de werkelijkheid volledig kan vertekenen. Opdringende gedachten maken u niet tot een slecht mens en u hoeft zich er niet schuldig over te voelen. Opdringende gedachten hoeven niet te worden weggenomen of beheerst; behandeling helpt u anders op deze gedachten te reageren.
Wanneer u dit eenmaal inziet, kan het gemakkelijker worden om los te komen uit de cyclus van schuldgevoelens die OCD in stand houdt.
DIT KAN U VERDER HELPEN
Een goed beginpunt.
Privékliniek voor een dwangstoornis (OCD)
OntdekkenBegrijpenPrivékliniek voor depressie
OntdekkenBegrijpenPrivékliniek voor angststoornissen
OntdekkenBeoordeling en behandelplanning voor particuliere behandeling met verblijf
OntdekkenUw verblijf plannenHoe opname werkt
OntdekkenBegrijpenPrivékliniek voor een dwangstoornis (OCD)
OntdekkenVragen
Veelgestelde vragen
Redactionele onderbouwing
Bewijs en bronnen
Geselecteerde klinische richtlijnen, peer-reviewed onderzoek en volksgezondheidsbronnen die in dit artikel zijn gebruikt.
Alle 22 bronnen bekijkenMinder bronnen tonen
Klinische context
Heldere informatie wordt geplaatst binnen de context van complexe en gelijktijdig voorkomende problematiek.
Individuele factoren
Beoordeling blijft essentieel, omdat behoeften en risico’s per persoon verschillen.
Volgende stappen
Een vertrouwelijk gesprek kan helpen bepalen welk vervolgtraject het meest passend is.
Weet u niet zeker welk traject bij de situatie past?
Uw opnameteam
Een vertrouwelijk eerste gesprek kan het klinische beeld verhelderen en uitwijzen of onze omgeving passend is.