De polyvagaaltheorie, ontwikkeld door Stephen W. Porges, veronderstelt een hiërarchie die autonome activiteit verbindt met sociale betrokkenheid, mobilisatie en immobilisatie. De evolutionaire verklaring en verschillende fysiologische interpretaties blijven wetenschappelijk omstreden. Sommige therapeuten gebruiken dit kader om lichaamsbewustzijn en ondersteunende relaties te bespreken, maar daarmee zijn betere behandelresultaten bij complexe PTSS of relationele problemen niet aangetoond.
Porges gebruikt de term neuroceptie voor de veronderstelde waarneming van veiligheid of dreiging buiten het bewuste gewaarzijn. Dit is een concept binnen de polyvagaaltheorie, geen biochemische test of diagnose. Bij de verwerking van dreiging zijn meerdere systemen in de hersenen en het lichaam betrokken, niet alleen de nervus vagus.
De theorie onderscheidt vagale banen die samenhangen met de nucleus ambiguus en de dorsale motorische kern in de hersenstam. Dit zijn niet de voorste en achterste helft van de nervus vagus, en evenmin de linker en rechter nervus vagus.
Wat is Somatic Experiencing-therapie?
Binnen de theorie wordt het ventrale vagale complex in verband gebracht met sociale betrokkenheid en de dorsale vagale baan met immobilisatie. Deze veronderstelde verbanden mogen niet worden gebruikt om uit iemands gevoelens of gedrag diens neurale activiteit af te leiden.
De polyvagaaltheorie van Porges stelt dat de evolutie van ons autonome zenuwstelsel in drie fasen heeft plaatsgevonden. Porges beschrijft een hiërarchie van reacties in ons autonome zenuwstelsel, in plaats van alleen een evenwicht tussen het parasympathische en het sympathische zenuwstelsel.
Immobilisatie. De polyvagaaltheorie brengt immobilisatie in verband met een veronderstelde evolutionair oudere vagale baan. Bevriezen, tonische immobiliteit en dissociatie zijn verschillende verschijnselen; geen daarvan mag automatisch als een dorsale vagale toestand worden geïnterpreteerd.
Mobilisatie. Bij deze reactie wordt ons sympathische zenuwstelsel geactiveerd. Dit systeem helpt ons in actie te komen bij een dreigingssignaal. Adrenaline zet ons aan tot handelen wanneer we voor gevaar vluchten of een vijand afweren. Volgens de polyvagaaltheorie was deze evolutionaire route de tweede die ontstond.
Sociale betrokkenheid. De theorie beschrijft een systeem voor sociale betrokkenheid waarbij vagale regulatie en de neurale aansturing van het gezicht en het hoofd betrokken zijn. De veronderstelde evolutionaire positie ervan en de verbanden met sociaal gedrag blijven onderwerp van discussie. Mensen kunnen wisselende niveaus van verbondenheid, activatie en spanning ervaren zonder een vaste reeks van drie toestanden te doorlopen.
Op dezelfde dag kunnen we ons verbonden voelen met een dierbare en tot actie worden aangezet door een dreiging, zoals een dier met hondsdolheid, een inbraak of een verhitte ruzie. Ernstige dreiging kan ook gepaard gaan met bevriezen of andere onwillekeurige reacties. Een verdoofd, onbeweeglijk of niet-verbonden gevoel toont geen beschadiging van de nervus vagus aan.
Op bepaalde momenten kunnen de signalen van gevaar overweldigend worden en zien we geen haalbare uitweg. Denk aan situaties van lichamelijke mishandeling en seksueel misbruik.
Therapeuten kunnen tijdens sessies hun eigen lichamelijke reacties opmerken, maar die geven niet betrouwbaar weer wat een cliënt ervaart. Een uitnodiging om aandacht te besteden aan het lichaam of de ademhaling moet in overleg gebeuren en vrijblijvend zijn, vooral wanneer lichaamsgerichte aandacht traumagerelateerde spanning vergroot.
Sommige therapeuten die vanuit de polyvagaaltheorie werken, beschrijven ondersteunende interpersoonlijke regulatie als co-regulatie. Zie Therapie geïnformeerd door de polyvagaaltheorie voor de beschrijving van de aanpak door deze aanbieder. Traumagerelateerde symptomen kunnen verhoogde activatie, emotionele afvlakking en dissociatie omvatten. Een behandelaar moet deze ervaringen individueel beoordelen in plaats van uit te gaan van een bepaalde autonome toestand of relatiegeschiedenis.
Sociale samenwerking en wederzijds voordeel. Een therapeutische relatie gebaseerd op samenwerking kan de betrokkenheid bij de behandeling ondersteunen. Aandacht, respect en openheid zijn niet uniek voor de polyvagaaltheorie en garanderen niet dat een cliënt zich veilig of begrepen voelt.
Een emotionele of lichamelijke reactie van een therapeut is geen bewijs van de ervaring van de cliënt of van therapeutische verandering. Of zulke reacties worden besproken, moet afhangen van de behoeften van de cliënt en professionele grenzen, niet van de aanname dat het delen ervan jeugdtrauma zal herstellen.
Breuken en herstel. Misverstanden en het herstellen daarvan kunnen in psychotherapie worden besproken zonder een beroep te doen op de polyvagaaltheorie. Therapeuten kunnen cliënten verkeerd begrijpen of zich op een manier gedragen die als afwijzend of kwetsend wordt ervaren. Zulke ervaringen moeten worden erkend en aangepakt, niet als onvermijdelijk worden verontschuldigd. Kleine breuken in de therapie kunnen kansen op herstel bieden. Het herkennen van deze kwetsbare momenten kan een tegenwicht bieden aan jeugdervaringen waarin relationele breuken nooit werden opgelost.
Wanneer een cliënt opgroeit met een niet-betrokken en afwezige primaire verzorger, worden diens basisbehoeften om welkom, geliefd en begrepen te zijn genegeerd. Als er bovendien sprake was van aanhoudende mishandeling, kan er sprake zijn geweest van een gevaarlijke situatie waaruit ontsnappen niet mogelijk was. Wanneer verzorgers moeite hadden hun emoties te reguleren, kan de patiënt langdurige perioden van ernstige ontregeling hebben ervaren.
Daarnaast kan een opeenstapeling van momenten van gebrekkige afstemming tijdens de therapie leiden tot verwarring, ontevredenheid of vervreemding. Zowel de patiënt als de therapeut kan schadelijke patronen uit het eigen verleden herhalen, waardoor het vertrouwen van patiënten in de therapeut wordt ondermijnd. Als wij als therapeuten niet de tijd nemen om onze eigen aannames en emotionele reacties te onderzoeken, lopen we het risico onze cliënten onbedoeld af te stoten of hun het gevoel te geven dat ze ongewenst zijn. Ons ongemak kan bijvoorbeeld non-verbaal via onze lichaamstaal worden overgebracht, zoals wanneer we ons lichaam onbewust van een cliënt afwenden of een gespannen stem gebruiken. Herhaalde misverstanden die niet worden aangepakt, afwijzende interacties of discriminerend gedrag kunnen het vertrouwen in de therapie ondermijnen.
Wat zijn psychodynamische interventies?
Door persoonlijke reflectie, zelfobservatie of behandeling kunnen we ons bewuster worden van onze eigen relatiegeschiedenis en van wat we in relaties hebben geleerd. Deze interacties kunnen voor ons aanleiding zijn om onze eigen eerdere kwetsuren aan te pakken. Wanneer we de volledige verantwoordelijkheid nemen voor ons aandeel in de interactie, krijgen we de gelegenheid om momenten van verbroken verbinding te herstellen en het vertrouwen van onze patiënt terug te winnen. Het bespreken van een breuk kan de samenwerking ondersteunen en mogelijkheden bieden om nieuwe relationele ervaringen op te doen, maar garandeert geen hersteld vertrouwen, oplossing van interpersoonlijke problemen of grotere veerkracht. Bij aanhoudende zorgen moeten de therapeutische relatie en het behandelplan opnieuw worden beoordeeld.
Een basis voor acceptatie. Voor acceptatie en empathie is toepassing van de polyvagaaltheorie niet nodig. Ze kunnen deel uitmaken van veel therapeutische benaderingen, naast diagnostiek, professionele grenzen en een behandeling die op de behoeften van de persoon is afgestemd.
De nervus vagus geleidt sensorische en motorische signalen tussen de hersenstam en structuren in de hals, borstkas en buik. Deze zenuw draagt bij aan de parasympathische regulatie, maar meer vagale activiteit is niet altijd beter. Alledaagse ontspanningsoefeningen zijn niet hetzelfde als medisch toegepaste nervus-vagusstimulatie.
Rustig en comfortabel ademhalen kan sommige mensen helpen met stress om te gaan, maar is geen bewezen manier om de nervus vagus te herstellen of te versterken. Aandacht voor de ademhaling neemt het besef van pijn of stress niet noodzakelijk weg. Forceer geen diepe ademhalingen; stop en ga weer normaal ademhalen als u duizelig, kortademig of overstuur raakt. Als lichaamsgerichte oefeningen traumaklachten verergeren, bespreek dan alternatieven met een gekwalificeerde behandelaar.
Stress kan ademhalingspatronen veranderen, maar het inhouden van de adem roept niet altijd een vecht-, vlucht- of bevriesreactie op. Houd bij een eenvoudige ontspanningsoefening uw ademhaling rustig en comfortabel, zonder bewust uw adem in te houden.
- Adem, als dat prettig voelt, rustig in door uw neus en uit door uw mond.
- Laat uw ademhaling op een comfortabele manier vertragen; een vaste frequentie aanhouden is niet nodig.
- Laat uw buik tijdens het ademen natuurlijk bewegen, zonder te persen of ongewoon diep in te ademen.
- Laat de lucht rustig naar buiten stromen. Uitademen leidt niet automatisch tot ontspanning.
Andere activiteiten worden soms als vagale oefeningen aangeprezen, maar hun effecten en veiligheid mogen niet worden overdreven:
- Zingen kan plezierig zijn, maar zingen of gorgelen is geen erkende traumabehandeling via vagale stimulatie. Krachtig gorgelen is niet nodig.
- Voetmassage kan ontspannend aanvoelen; daarmee is geen specifiek therapeutisch vagaal effect aangetoond.
- Het onderdompelen van het gezicht in koud water kan via de duikreflex de hartslag vertragen, maar dit is geen bewijs van activering van het immuunsysteem of traumabehandeling. Het wordt hier niet aanbevolen als zelfhulpoefening. Blootstelling aan kou in combinatie met het inhouden van de adem kan hartritmestoornissen uitlokken; vraag medisch advies voordat u dit overweegt, vooral bij een hartaandoening, ritmeproblemen of eerder flauwvallen.
- Voedingsvezels mogen niet worden voorgesteld als een methode voor vagale stimulatie of als een behandeling voor trauma.
- Lachen kan prettig aanvoelen, maar claims dat het de afweer versterkt of trauma behandelt door de nervus vagus te activeren, worden hier niet onderbouwd.
- Ontspannende activiteiten kunnen ondersteunend zijn, maar garanderen geen blijvende verbetering van stemming, pijn, gezondheid of uithoudingsvermogen en mogen diagnostiek of aanbevolen behandeling niet vervangen.
Stephen W. Porges ontwikkelde de polyvagaaltheorie en beschreef deze in collegiaal getoetste publicaties. Hieronder volgt een samenvatting van het voorgestelde model, niet van vaststaande conclusies over hoe iedereen op gevaar reageert.
Porges veronderstelt een evolutionaire hiërarchie met immobilisatie, sympathische mobilisatie en sociale betrokkenheid. Dit zijn veronderstelde functionele systemen, geen drie algemeen aanvaarde anatomische takken. Een levensbedreigende gebeurtenis veroorzaakt niet onvermijdelijk dissociatie of onbeweeglijkheid. Dissociatie omvat verstoringen in ervaringen zoals bewustzijn, geheugen of zelfgevoel en is niet hetzelfde als bevriezen of zich dood houden.
De anatomische, evolutionaire en meetgerelateerde claims van de theorie blijven omstreden. Grossman (2023) betwist de centrale uitgangspunten, waaronder interpretaties van de dorsale vagale aansturing van het hart en respiratoire sinusaritmie. Deze kritiek moet aan de betreffende auteur worden toegeschreven en niet als unanieme wetenschappelijke conclusies worden gepresenteerd.
Vergelijkende studies onderzoeken hoe hersenstambanen het hart bij verschillende gewervelde soorten reguleren. Bevindingen bij één soort kunnen geen universele evolutionaire volgorde aantonen of vaststellen hoe een traumaklacht bij mensen ontstaat.
Monteiro en collega’s (2018) onderzochten de Zuid-Amerikaanse longvis en vonden gemyeliniseerde vagale vezels naar het hart en cardiorespiratoire interacties die eerder als kenmerkend voor zoogdieren werden beschouwd. Huidige longvissen zijn niet de directe voorouders van huidige zoogdieren. Deze vergelijkende bevindingen stellen claims over de uniciteit van zoogdieren ter discussie, maar toetsen geen psychotherapieresultaten.
Respiratoire sinusaritmie (RSA) is ademhalingsgerelateerde variatie in de hartslag en wordt vaak gebruikt als indicator van parasympathische activiteit van het hart, met belangrijke beperkingen voor de interpretatie. Het overzichtsartikel van Grossman en Taylor werd gepubliceerd in 2007, niet in 2005. De meta-analyse van Beauchaine en collega’s uit 2019 van studies bij volwassenen vond een klein algemeen verband tussen RSA-reactiviteit en psychopathologie, aanzienlijke heterogeniteit en verschillen naar symptoomgroep en methoden — niet een volledige afwezigheid van een verband. RSA meet niet rechtstreeks iemands algehele gevoel van emotionele veiligheid.
Bij verdedigingsreacties werken hersencircuits en autonome banen op elkaar in. Bevriezen kan gepaard gaan met parasympathisch gemedieerde vertraging van de hartslag; het is dus onjuist om alle vagale betrokkenheid uit te sluiten. Dit bevestigt niet de specifieke dorsale vagale verklaring die de theorie geeft voor het stilvallen van reacties of dissociatie.
Onderzoekers verschillen van mening over de vraag of de claims van de theorie voldoende worden ondersteund en hoe ze moeten worden getoetst. Vergelijkingen met andere modellen van autonome regulatie tonen op zichzelf niet aan dat één model klinisch superieur is.
Porges bespreekt in zijn gepubliceerde uiteenzetting wel degelijk hogere hersenstructuren, waaronder de amygdala en de periaqueductale grijze stof. Anatomische waarnemingen alleen kunnen echter geen volledige verklaring voor complex emotioneel of sociaal gedrag bevestigen.
Porges heeft de theorie tegen kritiek verdedigd, onder meer in een reactie uit 2026 op kritiek van internationale deskundigen. Dit voortdurende theoretische debat moet worden onderscheiden van bewijs dat een bepaalde behandeling symptomen vermindert. Het gebruik van termen als neuroceptie of co-regulatie toont niet aan dat een interventie effectief is bij PTSS.
Herstel na trauma verschilt per persoon. Een respectvolle therapeutische relatie kan de behandeling ondersteunen, maar zorg mag niet worden uitgesteld totdat een bepaalde mate van vertrouwen is ontstaan. Diagnostiek kan directe behoeften en een passende, wetenschappelijk onderbouwde behandeling in kaart brengen.
Vertrouwen, keuzevrijheid en continuïteit zijn belangrijk in traumasensitieve zorg, maar een therapeut kan niet beloven nooit weg te gaan. Grenzen, geplande afronding en afspraken over voortgezette ondersteuning moeten openlijk worden besproken.
Kunstzinnige of lichaamsgerichte activiteiten kunnen als ondersteunende onderdelen van de zorg worden overwogen, maar fysiotherapie is een afzonderlijke discipline en niet automatisch psychotherapie. Geen enkele activiteit garandeert herstel door een verondersteld overactief hersengebied aan te spreken. Wijzigingen en afronding van de behandeling moeten waar mogelijk in overleg worden gepland, met zo nodig een overdracht.
Mensen met complexe PTSS kunnen baat hebben bij diagnostiek en individueel afgestemde zorg. NICE beveelt traumagerichte behandelingen aan en adviseert de uitvoering daarvan aan aanvullende behoeften aan te passen. De volgende suggesties voor het omgaan met klachten zijn vrijblijvende ondersteuning, geen gevalideerd polyvagaal behandelprotocol of vervanging van behandeling.
Zelfcompassie: Oefen om met compassie naar uzelf en uw klachten te kijken. Let, als dat helpt, op vroege signalen van spanning en bespreek manieren om ermee om te gaan met uw behandelaar. Het monitoren van uw lichaam of hartslag is niet nodig en kan bij sommige mensen angst vergroten. De term tolerantievenster beschrijft een hanteerbaar niveau van activatie; het is geen gemeten vagale toestand.
Oefenen met aandachtssturing: Als u op dit moment veilig bent en het behulpzaam vindt, richt uw aandacht dan op een neutraal voorwerp of een neutrale gewaarwording in uw omgeving, zoals een kunstwerk of een voorwerp in uw hand. Forceer de oefening niet; stop als de spanning toeneemt. Gronden is een strategie om met klachten om te gaan, geen bewijs dat er geen gevaar is en geen op zichzelf staande behandeling.
Ervaringen van geborgenheid, verbondenheid en zelfcompassie tonen niet aan dat specifieke neurale netwerken worden gemyeliniseerd of dat PTSS-symptomen geleidelijk zullen verdwijnen. Bespreek aanhoudende of verergerende klachten met een gekwalificeerde behandelaar. Wetenschappelijk onderbouwde opties voor volwassenen zijn onder meer traumagerichte cognitieve gedragstherapieën en, waar passend, eye movement desensitization and reprocessing (EMDR).
Angst kan meerdere bijdragende factoren hebben en kan niet als een terugkerende polyvagale toestand worden gediagnosticeerd. Ervaringen die het bespreken tijdens diagnostiek waard zijn, zijn onder meer:
- Snel schrikken of zich voortdurend gespannen voelen
- Veranderingen in activatie of moeite om met spanning om te gaan
- Gevolgen voor slaap, concentratie en dagelijks functioneren
Rustige ademhalingsoefeningen kunnen sommige mensen helpen met angst om te gaan, maar bevestigen daarmee niet de polyvagaaltheorie. De claim dat mondmaskers mondademhaling veroorzaken en automatisch een vecht-of-vluchtreactie oproepen, is niet onderbouwd. Ademen door de mond of neus vult niet selectief verschillende longkwabben. Mondmaskers en ademhalingsbeschermingsmaskers bieden een verschillende mate van bescherming, afhankelijk van filtratie, pasvorm en gebruik; verander hun pasvorm niet als angstoefening. Vraag individueel advies als het gebruik van een masker aanzienlijke problemen veroorzaakt, vooral bij een hart- of longaandoening.
