Periodieke explosieve stoornis (IED) is een psychische stoornis die onevenredig snel opkomende en hevige aanvallen van woede veroorzaakt. Deze uitbarstingen kunnen gepaard gaan met verbale of lichamelijke agressie of bedreigingen.
Mensen met IED kunnen hun woede doorgaans niet beheersen, en plotselinge woede-uitbarstingen kunnen zonder waarschuwing optreden. Daardoor kan IED het dagelijks leven verstoren en veel leed veroorzaken bij betrokkenen en hun naasten.
Hoewel er geen behandeling voor IED is die voor iedereen werkt, kunnen artsen effectieve therapieën en medicijnen aanbieden om de aandoening te beheersen en de kwaliteit van leven te verbeteren.
Dit artikel gaat dieper in op de kenmerken van IED, de geschiedenis, oorzaken, risicofactoren en gevolgen op lange termijn.
Periodieke explosieve stoornis, in de omgangstaal ook wel een ‘stoornis waarbij je om kleine dingen boos wordt’ genoemd, is een gedragsstoornis die wordt gekenmerkt door buitenproportionele, plotselinge explosieve woede-uitbarstingen en/of geweld, vaak met hevige razernij (bijvoorbeeld gillen, impulsief schreeuwen, buitensporig berispen, wat verder oploopt door onbeduidende gebeurtenissen). Impulsieve agressie wordt gekenmerkt door een buitenproportionele reactie op een vermeende of daadwerkelijke provocatie. Sommige mensen beschrijven dat zij vóór een uitbarsting veranderingen in hun gevoelens, gedachten en/of gedrag ervaren, zoals stemmingsveranderingen, spanning, veranderingen in energie enzovoort.
De aandoening valt in de vijfde editie van het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) onder de ‘disruptieve, impulsbeheersings- en andere gedragsstoornissen’. De stoornis is moeilijk vast te stellen en komt vaak samen voor met andere psychiatrische aandoeningen, met name een bipolaire stoornis.
Mensen met IED geven aan dat hun uitbarstingen kort duren (minder dan een uur). Bij een derde van één onderzoeksgroep werden uiteenlopende lichamelijke verschijnselen gemeld (stotteren, zweten, spiertrekkingen, een beklemmend gevoel op de borst, en hartkloppingen). Naar verluidt gaat agressief gedrag doorgaans gepaard met een gevoel van opluchting en in sommige gevallen vreugde, maar wordt het vaak gevolgd door spijt.
Ongeveer 80 procent van de patiënten met IED heeft daarnaast een andere psychische aandoening. De meest voorkomende zijn angststoornissen, verstandelijke beperkingen, externaliserende stoornissen, bipolaire stoornis en autisme.
In de eerste versie van het Diagnostic and Statistical Manual van de American Psychiatric Association (DSM-I) werd impulsieve agressie beschreven als een passief-agressief persoonlijkheidstype (agressief type). Dit begrip werd omschreven als een aanhoudende reactie op frustratie, die zich uit in prikkelbaarheid, agressie en overmatige gevoeligheid voor externe prikkels, met woede-uitbarstingen of lichamelijke of verbale agressie die afwijken van het gebruikelijke gedrag van de persoon.
In de derde editie van het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-III) werd de aandoening voor het eerst geclassificeerd als een periodieke explosieve stoornis onder As I. Verschillende onderzoeken beschouwden het criterium echter als onvoldoende geoperationaliseerd. Ongeveer 80 procent van de mensen die nu met de aandoening worden gediagnosticeerd, zou destijds zijn uitgesloten.
In de DSM-IV werden de criteria voor IED verbeterd, maar ontbraken objectieve maatstaven voor de ernst, frequentie en aard van vijandige handelingen. Daarom gebruikten sommige onderzoekers een alternatieve reeks onderzoekscriteria, de IED-IR (Integrated Research). De intensiteit en herhaling van agressief gedrag die nodig waren voor de diagnose werden geoperationaliseerd. De agressieve handelingen moesten impulsief zijn, subjectieve kwelling of spanning moest aan de explosieve uitbarstingen voorafgaan, en de criteria stonden gelijktijdige diagnoses met een antisociale persoonlijkheidsstoornis en borderline-persoonlijkheidsstoornis toe. Deze onderzoekscriteria vormden de basis voor de diagnostische criteria van de DSM-5.
De meest recente versie van de DSM (DSM-5) classificeert de aandoening onder de ‘disruptieve, impulsbeheersings- en andere gedragsstoornissen’. In de DSM-IV was lichamelijke agressie vereist om aan de voorwaarden voor de stoornis te voldoen. In de DSM-5 zijn echter lichamelijke agressie zonder vernieling of letsel en verbale agressie aan de criteria toegevoegd. Ook werd de beschrijving aangepast om frequentiecriteria op te nemen. Bovendien moeten woede-uitbarstingen nu impulsief zijn en bij de persoon aanzienlijke beperkingen, lijdensdruk of negatieve gevolgen veroorzaken. De minimumleeftijd voor de diagnose is zes jaar. De tekst lichtte verder de relatie toe tussen de aandoening en andere stoornissen, waaronder de disruptieve stemmingsdisregulatiestoornis en ADHD.
Periodieke explosieve stoornis wordt gekenmerkt door een reeks woede-uitbarstingen die niet in verhouding staan tot de situatie of gebeurtenis die ze heeft uitgelokt. Mensen met IED beseffen dat hun woede-uitbarstingen onaanvaardbaar zijn, maar voelen zich tijdens deze episodes niet in staat hun gedrag te beheersen.
De agressieve uitbarstingen:
- Zijn impulsief (niet gepland).
- Treden kort na een provocatie op.
- Duren niet langer dan dertig minuten.
- Veroorzaken aanzienlijke angst.
- Leiden tot problemen op school, op het werk en/of thuis.
Explosieve woede kan zich onder meer uiten in:
- Driftbuien.
- Verbale ruzies, waaronder schreeuwen en/of anderen intimideren.
- Iemand of iets lichamelijk aanvallen, bijvoorbeeld door te duwen, stompen, slaan, of een wapen te gebruiken om letsel toe te brengen.
- Eigendommen en voorwerpen beschadigen, bijvoorbeeld door ertegen te schoppen, ermee te gooien, ze te vernielen of op deuren te bonzen.
- Huiselijk geweld.
- Verkeersagressie
De woedeaanvallen kunnen mild of ernstig zijn. Ze kunnen leiden tot letsel dat zo ernstig is dat behandeling in een ziekenhuis nodig is, of zelfs tot de dood.
Als u IED heeft, kunt u vlak voor een woede-uitbarsting het volgende ervaren:
- Razernij.
- Stemmingswisselingen
- Een toenemend gevoel van stress.
- Innerlijke onrust
- Communicatieproblemen.
- Meer energie
- Trillen.
- Hartkloppingen
- Een onaangenaam gevoel op de borst.
Na een uitbarsting kunt u opluchting ervaren, samen met berouw en schaamte.
Vóór of tijdens een episode worden vaak prikkelbaarheid, razernij en een gevoel van machteloosheid waargenomen. Mensen met IED kunnen last hebben van op hol geslagen gedachten of emotionele afstandelijkheid. Direct daarna kunnen zij zich uitgeput of opgelucht voelen. Mensen met IED ervaren na een episode vaak spijt of schuldgevoelens.
Veel mensen met IED hebben deze episodes regelmatig. Bij anderen treden ze op na weken of maanden zonder agressief gedrag. Tussen incidenten van lichamelijke agressie kunnen verbale uitbarstingen voorkomen.
Onderzoekers proberen nog steeds de precieze oorzaak van periodieke explosieve stoornis vast te stellen. Zij denken dat genetische, biochemische en omgevingsfactoren een rol spelen:
Genetische factoren: IED komt vaker voor binnen biologische families. Ouders met een periodieke explosieve stoornis hebben een grotere kans deze aan hun kinderen door te geven. Volgens onderzoek is tussen de 44 en 72 procent van de kans op impulsief gewelddadig gedrag genetisch bepaald.
Biologische factoren: Volgens onderzoek worden de structuur en het functioneren van de hersenen beïnvloed door IED. MRI-onderzoek van de hersenen laat bijvoorbeeld zien dat de aandoening invloed heeft op de amygdala, die betrokken is bij de verwerking van emoties. Daarnaast wijst onderzoek erop dat het serotoninegehalte (serotonine is een hormoon en neurotransmitter) bij patiënten met IED lager is dan normaal.
Lichamelijke en verbale mishandeling. Mishandeling in de kindertijd en/of getuige zijn van geweld door bloedverwanten tijdens de kindertijd kan bijdragen aan het ontstaan van IED. Ook blootstelling aan een of meer traumatische gebeurtenissen in de kindertijd lijkt een rol te spelen.
Risicofactoren voor IED
Sommige onderzoeken wijzen erop dat mensen met een verhoogd risico op het ontwikkelen van IED:
- van het mannelijk geslacht zijn
- 13 tot 23 jaar oud zijn
- werkloos zijn
- uit elkaar zijn of gescheiden zijn
- als kind meerdere afschuwelijke ervaringen hebben doorgemaakt
- zijn opgegroeid in een gezin waar zij verbaal, lichamelijk of seksueel werden mishandeld
Daarnaast hebben mensen met verschillende psychische stoornissen een grotere kans op IED. Tot deze aandoeningen behoren aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD), oppositionele-opstandige stoornis en normoverschrijdend-gedragsstoornis, die worden gekenmerkt door problematisch of impulsief gedrag (ODD).
Mensen die in hun kindertijd mishandeling of herhaaldelijke traumatische gebeurtenissen hebben meegemaakt, hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van periodieke explosieve stoornis.
Iemand met IED heeft niet altijd een grotere kans op een andere psychische diagnose, en omgekeerd. De mate van comorbiditeit is echter aanzienlijk. Een oorzakelijk verband in beide richtingen is mogelijk, en de relatie tussen IED en andere psychische stoornissen is nog onderwerp van discussie.
Mensen met IED hebben ook een grotere kans op het ontwikkelen van een stoornis in het gebruik van middelen, het overwegen van suïcide of het overwegen van zelfbeschadiging.
Mensen met een periodieke explosieve stoornis hebben een verhoogd risico op:
Zwakke of beschadigde interpersoonlijke relaties. Anderen hebben vaak de indruk dat zij altijd woedend zijn. Zij kunnen regelmatig lichamelijk en verbaal geweld gebruiken. Dit gedrag kan leiden tot relatieproblemen, echtscheiding en moeilijkheden binnen het gezin.
Conflicten op het werk, thuis of op school. Andere mogelijke gevolgen van IED zijn baanverlies, schorsing op school, auto-ongelukken, financiële problemen en juridische problemen.
Stemmingsproblemen. Bij periodieke explosieve stoornis komen stemmingsstoornissen zoals angst en depressie vaak voor.
Problemen met misbruik van alcohol en andere middelen. Middelenmisbruik en alcoholverslaving komen vaak samen met IED voor.
Lichamelijke gezondheidsproblemen. Veelvoorkomende medische aandoeningen zijn diabetes, hoge bloeddruk, maagzweren, beroerte, hart- en vaatziekten, en chronische pijn.
Zelfbeschadiging. Opzettelijke verwonding of suïcidepogingen komen soms voor.
Hoewel IED en een bipolaire stoornis zich op vergelijkbare wijze kunnen uiten, zijn het verschillende aandoeningen.
IED wordt vaak verkeerd gediagnosticeerd, wat leidt tot een ontoereikende behandeling. Daarom is het nuttig te begrijpen wat IED niet is. Ten eerste is het geen bipolaire stoornis: sommige onderzoeken wijzen erop dat IED en een bipolaire stoornis vaak samen voorkomen, maar ze zijn niet hetzelfde. Iemand met een bipolaire stoornis heeft bijvoorbeeld aanzienlijk meer stemmingsproblemen dan iemand met IED. Bij beide aandoeningen kunnen echter hersengebieden betrokken zijn die gewelddadig gedrag en agressie reguleren via aansturing van bovenaf.
Beide aandoeningen komen in ongeveer 60 procent van de gevallen samen voor. Dit betekent dat meer dan de helft van de patiënten met IED beide aandoeningen kan hebben.
Om IED vast te stellen, moeten ggz-professionals ook andere mogelijke verklaringen voor het gedrag uitsluiten. Bijvoorbeeld:
Disruptieve stemmingsdisregulatiestoornis (DMDD). Zoals eerder vermeld, wordt IED gekenmerkt door korte, spontane episodes, in tegenstelling tot aanhoudende en alomtegenwoordige emoties, die kunnen wijzen op een stemmingsprobleem zoals DMDD.
Traumagerelateerde stressstoornis (PTSS). Agressief gedrag kan ook een teken van PTSS zijn, hoewel PTSS niet taxonomisch is. Het gelijktijdig voorkomen van deze twee aandoeningen kan tot ernstigere gevolgen leiden.
Woedeverslaving. Woedeverslaving is een verschijnsel binnen de psychologie, maar wordt niet erkend als een medische diagnose.
Persoonlijkheidsstoornissen: Psychische aandoeningen zoals borderline-persoonlijkheidsstoornis en antisociale persoonlijkheidsstoornis zijn eveneens niet taxonomisch, maar dimensioneel. Iemand met IED kan ook een persoonlijkheidsprobleem hebben, maar dit zijn verschillende diagnoses.
Oppositionele-opstandige stoornis (ODD). Iemand met ODD kan zijn zelfbeheersing verliezen en psychosociale gevolgen ervaren, maar de vijandigheid is vaak gericht tegen gezagsfiguren.
Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD). ADHD kan leiden tot verhoogde energie en labiliteit, maar veroorzaakt geen ernstige agressie.
Het kan moeilijk zijn om te bepalen of u IED heeft. Er zijn echter signalen die erop wijzen dat u professionele hulp moet zoeken voor uw woede-uitbarstingen. Bijvoorbeeld:
Na uw woede-uitbarsting voelt u zich uitgeput of schuldig, of schaamt u zich voor uw gedrag.
U wordt vaak geprovoceerd door vergelijkbare gebeurtenissen, zoals in het openbaar worden terechtgewezen of op uw plaats worden gezet.
Tijdens woedeaanvallen brengt u uzelf lichamelijk letsel toe, verwondt u anderen of beschadigt u eigendommen.
Tijdens de gebeurtenis kunt u niet rationeel denken of de gevolgen overzien.
Zodra een episode begint, heeft u het gevoel dat u geen controle over uw gedrag heeft.
Uw woede heeft regelmatig invloed op uw professionele en persoonlijke relaties.
Als u of uw kind mogelijk IED heeft, is het essentieel om een zorgprofessional te raadplegen. Deze zal u waarschijnlijk verwijzen naar een ggz-professional met expertise op het gebied van IED.
Een gekwalificeerde ggz-professional, zoals een psycholoog, psychiater, of klinisch maatschappelijk werker, kan IED vaststellen op basis van de diagnostische criteria in het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders van de American Psychiatric Association.
Dit gebeurt door een uitgebreid gesprek te voeren en de symptomen te bespreken. Er worden vragen gesteld om inzicht te krijgen in
- De persoonlijke medische voorgeschiedenis en psychische aandoeningen in de familie.
- De relatiegeschiedenis.
- Het opleidings- of arbeidsverleden.
- De impulsbeheersing.
Uw ggz-professional kan ook met uw vrienden en familie overleggen om aanvullende informatie over uw gedrag en verleden te verzamelen.
Om de diagnose periodieke explosieve stoornis te krijgen, moet het onvermogen om agressieve impulsen te beheersen op een van de volgende manieren tot uiting komen:
Episodes met lage intensiteit en hoge frequentie: Verbale agressie (driftbuien, woordenwisselingen of ruzies) of lichamelijke agressie tegen eigendommen, dieren of mensen, gemiddeld tweemaal per week gedurende drie maanden. De agressie leidt niet tot lichamelijk letsel bij mensen of dieren of tot vernieling van eigendommen.
Hoge intensiteit en lage frequentie van episodes: Drie incidenten van beschadiging of vernieling van eigendommen en/of lichamelijk geweld met lichamelijk letsel bij dieren of andere personen binnen twaalf maanden.
De mate van geweld tijdens de uitbarstingen moet sterk buiten verhouding staan tot de omstandigheden. Bovendien zijn de uitbarstingen niet van tevoren gepland. Ze komen voort uit impulsiviteit en/of woede. Daarnaast zal uw ggz-professional beoordelen of de uitbarstingen beter worden verklaard door een andere psychische aandoening, een lichamelijke ziekte of een stoornis in het gebruik van middelen.
Om de diagnose IED te krijgen, moet iemand ten minste zes jaar oud zijn. De stoornis wordt doorgaans voor het eerst vastgesteld in de late kindertijd of adolescentie.
