Een plotselinge aandrang, wens of impuls hebben om iets te doen is iets wat de meeste mensen herkennen. Toch is het voor mensen met een impulsbeheersingsstoornis heel moeilijk of onmogelijk om hun aandrang of impulsen te beheersen.
Deze problemen met impulsbeheersing kunnen grote gevolgen hebben voor iemands gezondheid en algehele kwaliteit van leven, maar ze zijn behandelbaar.
Dit artikel bespreekt de verschillende soorten impulsbeheersingsstoornissen, de symptomen, oorzaken en behandelingen, en hoe u iemand met zo’n stoornis kunt helpen.
Het vermogen om onze aandrang of impulsen te reguleren onderscheidt ons als mensen van andere wezens en weerspiegelt onze psychologische ontwikkeling. De meesten van ons vinden het vanzelfsprekend dat we kunnen nadenken voordat we handelen. Voor mensen die moeite hebben hun verlangens te beheersen, is dit echter lastig.
Impulsbeheersingsstoornissen (ICD) vormen een categorie psychische aandoeningen die worden gekenmerkt door impulsiviteit: het onvermogen om weerstand te bieden aan een aandrang, een verleiding, of een impuls; of het onvermogen om een gedachte niet uit te spreken . Impulsiviteit is een kenmerk van veel psychische stoornissen, zoals gedragsverslavingen, middelengerelateerde stoornissen, aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, antisociale-persoonlijkheidsstoornis, foetaal-alcoholspectrumstoornissen, normoverschrijdend-gedragsstoornis, borderline-persoonlijkheidsstoornis en bepaalde stemmingsstoornissen.
Mensen met een impulsbeheersingsstoornis kunnen de aandrang om zichzelf of anderen schade toe te brengen niet tegenhouden. Voorbeelden van impulsbeheersingsstoornissen zijn alcohol- of drugsverslaving, eetstoornissen, parafiele seksuele fantasieën, dwangmatig gokken, handelingen waarbij lijden, niet-menselijke objecten, vernedering of kinderen betrokken zijn, dwangmatig haren uittrekken, brandstichten, stelen en incidentele explosieve woedeaanvallen.
Sommige van deze stoornissen, waaronder de periodieke explosieve stoornis, pyromanie, kleptomanie, trichotillomanie en dwangmatig gokken, vertonen vergelijkbare patronen in het ontstaan en het verloop. Doorgaans ervaart iemand toenemende spanning of opwinding voordat het kenmerkende gedrag wordt uitgevoerd. Tijdens de handeling ervaart diegene waarschijnlijk plezier, voldoening of opluchting. Achteraf kan diegene zelfverwijt, spijt of schuldgevoelens ervaren.
Deze handelingen kunnen al dan niet van tevoren zijn bedacht, maar bevredigen doorgaans de onmiddellijke, bewuste verlangens van de persoon. De meeste mensen ervaren hun aandoening echter als zeer onaangenaam en hebben het gevoel geen controle over hun leven te hebben.
Wetenschappers kennen de precieze oorzaak van deze stoornissen niet. Waarschijnlijk spelen tal van factoren een rol: biologische of lichamelijke, psychologische of emotionele, en culturele of maatschappelijke factoren. Wetenschappers vermoeden dat specifieke hersenstructuren bijdragen aan de aandoening. Het gaat met name om het limbisch systeem, dat samenhangt met het geheugen en emotionele functies, en de frontaalkwab, die betrokken is bij het plannen van activiteiten en impulsbeheersing.
Ook hormonen die samenhangen met agressie en geweld, zoals testosteron, kunnen bijdragen aan deze aandoeningen. Onderzoekers hebben bijvoorbeeld verondersteld dat vrouwen mogelijk meer aanleg hebben voor minder gewelddadige vormen van impulsbeheersingsstoornissen, zoals trichotillomanie of kleptomanie, terwijl mannen mogelijk meer geneigd zijn tot gewelddadigere en agressievere vormen, zoals de periodieke explosieve stoornis en pyromanie.
Daarnaast heeft onderzoek verbanden aangetoond tussen bepaalde epileptische aandoeningen en gewelddadige impulsieve handelingen. Onderzoek heeft ook uitgewezen dat stemmingsstoornissen en verslaving vaker voorkomen bij familieleden van mensen met problemen met impulsbeheersing.
Er is dus niet één oorzaak voor impulsbeheersingsstoornissen. Temperament, omgevingsfactoren, fysiologische en erfelijke factoren kunnen bijdragen aan het ontstaan van een aandoening.
Risicofactoren en oorzaken van de periodieke explosieve stoornis zijn onder meer een voorgeschiedenis van lichamelijk en psychisch trauma, een verstoorde serotoninebalans in de limbische en orbitofrontale cortex, en familieleden met een periodieke explosieve stoornis (IED).
Mogelijke oorzaken en risicofactoren van de oppositioneel-opstandige stoornis zijn problemen met emotieregulatie; een inconsistente, harde en verwaarlozende opvoeding; een lagere basale cortisolrespons; en structurele of functionele afwijkingen in de amygdala en prefrontale cortex.
Normoverschrijdend-gedragsstoornis: een moeilijk temperament als baby; benedengemiddelde intellectuele vermogens; een inconsistente opvoeding of mishandeling ; familieleden met een normoverschrijdend-gedragsstoornis; blootstelling aan geweld; alcoholmisbruik, depressie, bipolaire stoornis, ADHD of schizofrenie; en structurele en functionele verschillen in de ventromediale amygdala en prefrontale cortex.
Het hebben van familieleden met stoornissen in het middelengebruik en een obsessieve-compulsieve stoornis kan een risicofactor voor kleptomanie zijn.
Problemen met impulsbeheersing kunnen per persoon verschillen, maar een gemeenschappelijk kenmerk is dat de aandrang extreem en moeilijk te beheersen is.
Soms worden impulsbeheersingsstoornissen pas op volwassen leeftijd zichtbaar, maar de meeste symptomen ontstaan tijdens de adolescentie.
Dit zijn enkele van de meest voorkomende symptomen in alle leeftijdsgroepen:
- Liegen
- Kleptomanie of stelen
- Eigendommen vernielen
- Hevige woede uiten
- Plotselinge verbale en lichamelijke uitbarstingen hebben
- Andere mensen en dieren schade toebrengen
- Trichotillomanie; het uittrekken van het eigen haar, de wenkbrauwen en de wimpers.
- Overmatig of dwangmatig eten
Symptomen van impulsbeheersingsstoornissen bij volwassenen
- Volwassenen met problemen met impulsbeheersing kunnen ook het volgende vertonen:
- Ongecontroleerd gokken
- Koopverslaving
- Opzettelijk brandstichten, of pyromanie
- Internetverslaving of overmatig internetgebruik
- Hyperseksualiteit
Symptomen van impulsbeheersingsstoornissen bij kinderen
Kinderen met problemen met impulsbeheersing kunnen meer leerproblemen en sociale moeilijkheden op school hebben.
Ze kunnen eerder storend gedrag in de klas vertonen, hun huiswerk niet maken en vechten met leeftijdsgenoten.
Het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) vermeldt vijf formele stoornissen die voldoen aan de criteria voor een impulsbeheersingsstoornis.
Oppositioneel-opstandige stoornis
De oppositioneel-opstandige stoornis (ODD) is vaak een gedragsstoornis op de kinderleeftijd. Mensen met deze stoornis hebben moeite hun emoties of gedrag te reguleren. Deze aandoening komt voor bij 2–11 procent van de kinderen in de Verenigde Staten en vaker bij jongens dan bij meisjes.
Bij mensen met ODD ontstaan de symptomen doorgaans tussen het vijfde en tiende levensjaar. De symptomen kunnen met het ouder worden afnemen.
Periodieke explosieve stoornis
De periodieke explosieve stoornis (IED) wordt doorgaans vastgesteld in de late kinderjaren of de adolescentie. Deze aandoening wordt gekenmerkt door korte uitbarstingen van woede en agressie die niet in verhouding lijken te staan tot de gebeurtenis. De aanleiding is mogelijk alleen duidelijk voor de persoon met IED zelf.
Normoverschrijdend-gedragsstoornis
De normoverschrijdend-gedragsstoornis (CD) is een stoornis in de impulsbeheersing die zich doorgaans in de kinderjaren of vroege adolescentie openbaart.
Deze aandoening wordt gekenmerkt door opstandigheid, ongehoorzaamheid en agressie.
Deze aandoening komt voor bij 2–10 procent van de kinderen en tieners in de Verenigde Staten. Jongens hebben er een grotere kans op dan meisjes. Stemmingsstoornissen, aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) en ontwikkelingsstoornissen komen eveneens vaker voor bij mensen met deze aandoening.
Kleptomanie
Mensen met kleptomanie voelen zich gedwongen om spullen te stelen die niet van hen zijn. De aandoening kan op elke leeftijd ontstaan en komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.
Pyromanie
Pyromanie is een zeldzame impulsbeheersingsstoornis waarbij iemand geobsedeerd raakt door vuur en alles wat daarmee te maken heeft. Diegene voelt zich vaak gedwongen om dingen in brand te steken. Pyromanie komt vaker voor bij tieners en volwassenen, en mannen hebben er een grotere kans op dan vrouwen.
Er bestaat een verband tussen pyromanie, psychische problemen en leerproblemen.
Als iemand moeite heeft om impulsen te beheersen en daar geen hulp voor krijgt, kunnen er verschillende problemen ontstaan. De veiligheid, gezondheid en het welzijn van die persoon kunnen worden aangetast als de symptomen van deze aandoeningen niet worden behandeld. Voorbeelden van dergelijke gevolgen zijn:
- Het ontstaan van een andere psychische stoornis
- Middelenmisbruik, afhankelijkheid of verslaving
- Lichamelijk letsel door gevaarlijke handelingen.
- Contact met politie en justitie en gevangenisstraf
- Disciplinaire maatregelen op school
- Onvoldoende schoolresultaten
- Van school worden gestuurd
- Niet in staat zijn een baan te vinden of te behouden
- Niet in staat zijn gezonde relaties aan te gaan en te onderhouden
Er zijn twee behandelopties voor impulsbeheersingsstoornissen: psychologische behandeling en medicamenteuze behandeling. De aanwezigheid van bijkomende aandoeningen is van invloed op de behandelaanpak.
Medicatie
Naast fluvoxamine is clomipramine effectief gebleken bij de behandeling van een impulsieve gokstoornis, waarbij problemen met pathologisch gokken met tot wel 90 procent afnamen. Hoewel clomipramine nuttig is bij de behandeling van trichotillomanie, heeft fluoxetine niet consequent gunstige resultaten opgeleverd.
Fluoxetine heeft positieve resultaten laten zien bij de behandeling van aandoeningen waarbij sprake is van pathologisch, impulsief huidpulken, al is aanvullend onderzoek nodig om deze bevindingen te bevestigen. Fluoxetine is ook onderzocht als behandeling voor IED. In een gerandomiseerd, dubbelblind onderzoek van 14 weken bij 100 mensen namen de frequentie en ernst van impulsieve agressie en prikkelbaarheid significant af.
Ondanks een significante afname van impulsieve agressie ten opzichte van de uitgangssituatie werd na het onderzoek slechts bij 44 procent van de mensen die op fluoxetine reageerden en bij 29 procent van alle deelnemers die fluoxetine kregen, volledige remissie vastgesteld.
Paroxetine heeft een bescheiden werkzaamheid laten zien, zij het met wisselende resultaten. Escitalopram is een ander geneesmiddel waarvan is aangetoond dat het mensen met angstklachten en een gokverslaving helpt. Hoewel SSRI’s nuttig zijn gebleken bij de behandeling van pathologisch gokken, laten de uiteenlopende resultaten met SSRI’s zien dat impulsbeheersingsstoornissen neurobiologisch niet allemaal hetzelfde zijn.
Psychosociale behandeling
Cognitieve gedragstherapie (CGT), die effectief is bij de behandeling van dwangmatig gokken en seksverslaving, maakt deel uit van de psychosociale behandelaanpak voor impulsbeheersingsstoornissen. Er bestaat consensus dat cognitieve gedragstherapieën een effectief behandelmodel bieden.
Pathologisch, impulsief of dwangmatig gokken
Aversietherapie, systematische desensitisatie, imaginaire desensitisatie, covert sensitisatie en stimuluscontrole zijn nuttig gebleken bij pathologisch gokken. Daarnaast zijn cognitieve benaderingen zoals cognitieve herstructurering, psycho-educatie en terugvalpreventie succesvol bij de behandeling van dergelijke problemen.
Pyromanie
Pyromanie is bij volwassenen moeilijker te behandelen vanwege een gebrek aan medewerking, maar CGT is een effectieve behandeling voor kinderen met pyromanie.
Periodieke explosieve stoornis
Cognitieve gedragstherapie is, samen met verschillende andere technieken, nuttig gebleken bij de behandeling van de periodieke explosieve stoornis. Cognitieve therapie met ontspanning en copingvaardigheden (CRCST) omvat 12 sessies, te beginnen met ontspanningstraining, gevolgd door cognitieve herstructurering en afgesloten met exposuretherapie. Later verschuift de nadruk naar het vermijden van agressieve neigingen en het nemen van verdere preventieve maatregelen.
Kleptomanie
Covert sensitisatie, systematische desensitisatie, imaginaire desensitisatie, ontspanningstraining, aversietherapie en ‘alternatieve bronnen van bevrediging’ zijn cognitief-gedragstherapeutische benaderingen die worden gebruikt bij de behandeling van kleptomanie.
Dwangmatig kopen
Hoewel dwangmatig kopen in de DSM-IV-TR wordt geclassificeerd als een impulsbeheersingsstoornis niet anderszins omschreven, hebben sommige onderzoekers verondersteld dat het kernkenmerken van impulsbeheersingsstoornissen vertoont, zoals voorafgaande spanning, het onvermogen om aandrang te weerstaan en plezier of opluchting na de handeling. De werkzaamheid van cognitieve gedragstherapie bij dwangmatig kopen is niet definitief vastgesteld. Toch zijn exposure met responspreventie, cognitieve herstructurering, covert sensitisatie, terugvalpreventie en stimuluscontrole veelgebruikte behandelstrategieën.
Als u zorgt voor iemand met een impulsbeheersingsstoornis, vraagt u zich misschien af hoe u diegene kunt helpen. Inzicht in impulsbeheersingsstoornissen bij volwassenen en kinderen is de eerste stap om te leren hoe u iemand met zo’n stoornis kunt ondersteunen. Zodra u deze problemen begrijpt, kunt u gerichte manieren vinden om uw vriend of familielid te helpen.
Een verstoorde impulsbeheersing kan moeilijk te begrijpen zijn. Als u zelf geen van de vele vormen van impulsbeheersingsstoornissen heeft, kan het lastig zijn om te begrijpen dat iemand zijn aandrang en impulsen niet kan beheersen. Toch komt dit vaker voor dan u misschien denkt.
Als u iemand met een impulsbeheersingsstoornis kent, wilt u misschien weten wat deze stoornissen zijn en waardoor ze worden veroorzaakt. Er bestaan verschillende problemen met impulsbeheersing.
Voorbeelden van impulsbeheersingsstoornissen zijn haren uittrekken, dwangmatig stelen (kleptomanie) en eetstoornissen. Al deze gedragsverslavingen kunnen als impulsbeheersingsstoornissen worden geclassificeerd. Wanneer iemand een impulsbeheersingsstoornis heeft, ervaart diegene spanning voordat een riskante handeling wordt uitgevoerd. Na afloop ontstaat een gevoel van voldoening of ontspanning. Na de handeling zal diegene waarschijnlijk schuldgevoelens of spijt ervaren.
De symptomen, oorzaken en soorten impulsbeheersingsstoornissen zijn eerder in dit artikel uitvoerig besproken. Als u tot hier heeft gelezen, heeft u dus de eerste stap gezet om anderen met een impulsbeheersingsstoornis te helpen.
Naast het herkennen van de signalen van een impulsbeheersingsstoornis kunt u iemand met deze aandoening op de volgende manieren ondersteunen:
- Bied uw vriend of naaste sociale steun, als en wanneer diegene wil praten.
- Vat iemands agressie of handelingen niet persoonlijk op.
- Moedig diegene aan om in therapie te gaan en passende behandeling te zoeken; behandeling van impulsbeheersingsstoornissen kan succesvol zijn en kan medicatie en psychologische begeleiding omvatten.
- Help uw vriend of naaste een lotgenotengroep te vinden; er zijn tal van groepen voor verschillende problemen met impulsbeheersing. Mogelijk wordt u zelfs uitgenodigd om mee te gaan naar een bijeenkomst.
- Denk aan activiteiten die uw vriend kunnen afleiden van de sterke aandrang, zoals wandelen of deelnemen aan een fitnessles.
Problemen met impulsbeheersing wijzen bij een kind niet noodzakelijk op een aandoening.
Problemen met impulsbeheersing kunnen regelmatig voorkomen bij kinderen terwijl ze verschillende ontwikkelingsfasen doorlopen. Deze problemen kunnen ook een symptoom zijn van aandoeningen zoals aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD).
Hieronder volgen enkele suggesties om kinderen te helpen bij hun impulsbeheersing:
- Leer kinderen hun emoties te herkennen en te benoemen. Kinderen helpen hun emoties te begrijpen kan een basis bieden om beter met hun emoties en impulsiviteit om te gaan.
- Vraag uw kind om instructies te herhalen nadat u ze heeft gegeven.
- Leer uw kind hoe het problemen kan oplossen. Moedig uw kind aan om eerst te bespreken hoe het een probleem wil aanpakken, voordat het handelt.
- Kinderen die moeite hebben met impulsbeheersing kunnen baat hebben bij structuur en consequent handelen. Zorg voor een vaste routine en houd die aan, zodat uw kind weet wat het kan verwachten en hoe het gedurende de dag op situaties kan reageren.
- Bepaalde spelletjes zijn bedoeld om kinderen te helpen impulsbeheersing te ontwikkelen. Eenvoudige spelletjes zoals Groen licht en Rood licht leren kinderen hun impulsen te beheersen. Stimuleer uw kind daarom om aan deze activiteiten mee te doen.
