Wanneer iemand gelooft dat anderen het op hem of haar gemunt hebben, kan er sprake zijn van achtervolgingswanen, ondanks voldoende bewijs dat op het tegendeel wijst. Deze onjuiste overtuigingen kunnen anderen onzinnig of dwaas voorkomen, maar mensen die ze ervaren, kunnen er oprecht in geloven en hun hele leven ernaar inrichten. Deze angst om schade te worden toegebracht, in combinatie met irrationele gedachten, doet doorgaans denken aan een onderliggende psychische aandoening en vraagt om onmiddellijke hulp, voordat het probleem verergert en het hele leven gaat beheersen. Gelukkig is het met de juiste behandeling en professionele ondersteuning mogelijk om deze aandoening onder controle te houden en met passende middelen te behandelen.
Achtervolgingswanen zijn hardnekkige, onjuiste overtuigingen dat anderen iemand kwaad willen doen, die ondanks bewijs voor het tegendeel blijven bestaan. Het zijn symptomen die nader beoordeeld moeten worden; deze beschrijving alleen is niet voldoende om een diagnose te stellen. Het is een vorm van paranoïde denken die een symptoom kan zijn van verschillende psychische aandoeningen. Achtervolgingswanen kunnen verschillende vormen aannemen, afhankelijk van hun intensiteit. Sommige mensen ervaren deze verstoringen in het denken slechts in zeer lichte mate, terwijl anderen zeer ernstige vormen kunnen ervaren die hun dagelijks leven kunnen belemmeren.
Iedereen kan weleens ten onrechte denken dat anderen het op hem of haar gemunt hebben. Bij mensen met achtervolgingswanen zijn deze overtuigingen echter zo ingrijpend dat ze hun leven ernstig belasten. De ernst van deze aandoening vraagt om onmiddellijke hulp, voordat de kwaliteit van leven aanzienlijk afneemt.
Iemand met een psychische aandoening kan verschillende vormen van achtervolgingswanen ervaren. Hoewel ze vaker in verband worden gebracht met schizofrenie, kunnen deze wanen ook voorkomen bij een bipolaire stoornis en ernstige vormen van psychose. Ze kunnen ook optreden bij een waanstoornis. Wanen zijn op zichzelf psychotische symptomen, ook wanneer andere psychotische symptomen ontbreken of niet op de voorgrond staan. Nieuw of toenemend verlies van contact met de werkelijkheid vereist een spoedige klinische beoordeling, waarbij ook mogelijke lichamelijke oorzaken en oorzaken die samenhangen met medicatie of middelengebruik worden onderzocht.
Enkele veelvoorkomende voorbeelden van achtervolgingswanen zijn:
- “Mijn buren komen ’s nachts mijn huis binnen en stelen geld uit mijn portemonnee.”
- “De politie volgt me omdat ze me willen oppakken en martelen.”
- “De overheid vergiftigt me langzaam via het drinkwater.”
- “Er is een kwade geest die me probeert te doden.”
- “Mijn naaste buren bespioneren me.”
Mensen die achtervolgingswanen beschrijven, kunnen ook zeggen dat “ze” het op hen gemunt hebben, zonder duidelijk te maken wie “ze” zijn. Soms worden deze wanen zo intens dat betrokkenen hun zorgen bij autoriteiten proberen te melden. Wanneer verantwoordelijken niet reageren, kunnen ze achterdochtig worden en gaan geloven dat de autoriteiten met de andere partij samenwerken om hun kwaad te doen. Deze mensen kunnen ook niet begrijpen waarom familieleden en vrienden hun zorgen niet delen, en boos worden omdat niemand iets onderneemt.
Mensen die achtervolgingswanen ontwikkelen, hebben vaak verschillende kenmerken gemeen in hun denken, gedrag en gevoelens. Deskundigen onderzoeken echter nog of deze factoren de wanen uitlokken of juist door de wanen ontstaan. Hieronder staan zes kenmerken die mensen met achtervolgingswanen gemeen kunnen hebben:
Zorgen en piekeren
Mensen met achtervolgingswanen besteden vaak veel tijd aan piekeren. Uit veel onderzoeken is gebleken dat de mate waarin zij zich zorgen maken vergelijkbaar is met die van mensen met angststoornissen. Ook besteden zij veel tijd aan het bedenken van rampscenario’s en onwaarschijnlijke gevolgen. Bij hen gaat aan achtervolgingswanen vaak een periode van piekeren vooraf. Mensen met onderliggende angst en achtervolgingswanen kunnen baat hebben bij behandeling van de angst.
Negatieve gedachten
Mensen die zich minderwaardig, anders of kwetsbaar voelen, hebben over het algemeen meer kans op paranoïde gevoelens en achtervolgingswanen. Een onderzoek op dit gebied wees uit dat negatieve gedachten over zichzelf een goede voorspeller kunnen zijn van het aanhouden van achtervolgingswanen. [1] Deskundigen denken ook dat mensen met achtervolgingswanen vaak overmatig kritisch op zichzelf zijn en zeer weinig zelfcompassie hebben.
Interpersoonlijke gevoeligheid
De meeste mensen met achtervolgingswanen hebben een verhoogde interpersoonlijke gevoeligheid. Dit betekent dat zij zich in het gezelschap van anderen kwetsbaarder voelen, doordat zij voortdurend bang zijn voor afwijzing of kritiek. Ook zijn ze eerder geneigd alledaagse gebeurtenissen op te vatten als vijandige pogingen van anderen. Deze sterke interpersoonlijke gevoeligheid hangt ook samen met meer depressieve klachten en angst.
Afwijkende innerlijke ervaringen
Veel mensen met achtervolgingswanen zijn geneigd gebeurtenissen om hen heen verkeerd te interpreteren. Onderzoek suggereert echter dat dit alleen het geval is wanneer de betrokkene innerlijke onrust ervaart. Waarnemingsstoornissen, gevoelens van depersonalisatie en onverklaarde angstige spanning kunnen ertoe leiden dat iemand verklaringen in de omgeving zoekt. Zo kan iemand die een ingrijpende negatieve gebeurtenis heeft meegemaakt zich “niet zichzelf” voelen. Daardoor kan die persoon de oorzaak van het slechte gevoel in de omgeving gaan zoeken.
Slapeloosheid
Slapeloosheid en andere slaapproblemen vergroten ook de kans op paranoïde gedachten aanzienlijk, soms tot wel driemaal. Slecht slapen is ook een voorspeller van aanhoudende paranoia. Omdat slapeloosheid behandelbaar is, kan het verbeteren van de slaapkwaliteit echter van groot belang zijn om achtervolgingswanen te verminderen.
Irrationeel redeneren
Veel mensen met achtervolgingswanen zijn geneigd snel conclusies te trekken. Ze verzamelen weinig informatie voordat ze beslissingen nemen en zijn doorgaans zeer impulsief bij dagelijkse bezigheden. Zo kunnen ze aannemen dat een onbekende een telefoon omhooghoudt om hen te filmen. Ook kunnen ze denken dat een groep mensen die in hun buurt lacht, hen uitlacht. Bij deze mensen worden ook slechtere prestaties van het werkgeheugen, een geringe intolerantie voor onzekerheid en lagere IQ-scores gezien.
De behandeling van een waanstoornis met achtervolgingswanen verschilt doorgaans afhankelijk van de psychische aandoening waaraan iemand lijdt. Soms moet een onderliggend probleem, zoals eerder trauma of slapeloosheid, aandacht krijgen om de wanen te behandelen. Sommige mensen kunnen ook baat hebben bij het verminderen van hun angst.
Therapie
Onderzoek heeft aangetoond dat cognitieve gedragstherapie, oftewel CGT, achtervolgingswanen effectief kan helpen beheersen. [2] Binnen deze therapie helpt een daarvoor opgeleide therapeut patiënten om minder te piekeren en zich minder zorgen te maken, wat op zijn beurt helpt om de wanen onder controle te houden. CGT kan ook andere symptomen van paranoia aanzienlijk verminderen.
Medicatie
Afhankelijk van de aandoening die de wanen uitlokt, kunnen ook geneesmiddelen zoals antidepressiva, stemmingsstabilisatoren en antipsychotica worden ingezet om mensen met achtervolgingswanen te helpen.
Professionele begeleiding
Mensen met achtervolgingswanen hebben vaak moeite met dagelijkse taken, zoals boodschappen doen, naar het werk gaan of rekeningen betalen. Zij kunnen ook professionele begeleiding nodig hebben om hen bij deze dagelijkse taken te helpen.
Ziekenhuisopname
Wantrouwen tegenover behandelaars is op zichzelf geen reden voor een ziekenhuisopname. Een behandelteam moet de symptomen, de directe veiligheid en de beschikbare ondersteuning beoordelen om te bepalen welk zorgniveau passend is. Direct gevaar, niet kunnen voorzien in essentiële behoeften of snelle achteruitgang vereist een spoedbeoordeling.
Iemand met achtervolgingswanen ondersteunen kan bijzonder moeilijk zijn. Erken het leed van de ander zonder de overtuiging te bevestigen of te discussiëren over de vraag of deze klopt. Moedig een spoedige beoordeling aan en bewaak uw eigen veiligheid. Soms kan de betrokkene ook denken dat u het op hem of haar gemunt hebt. Bedenk echter dat wat iemand met deze wanen doormaakt niet zijn of haar schuld is, en dat het nodig kan zijn om geduldig aan de situatie te blijven werken voordat er verbetering optreedt. Overweeg de volgende tips om de situatie beter en hanteerbaarder te maken.
Toon empathie
Als een naaste of vriend achtervolgingswanen heeft, kunt u gaan denken dat diens gedachten te irrationeel zijn om nog te kunnen veranderen. Ook kunt u twijfelen of u wel moet helpen, uit angst dat uw inspanningen meer kwaad dan goed doen. Een betere manier om met deze omstandigheden om te gaan, is u te richten op hoe uw naaste zich mogelijk voelt. Probeer de volgende zinnen om uw bezorgdheid op een begripvolle manier over te brengen:
“Ik merk dat het je de laatste tijd allemaal te veel wordt.”
“Ik kan me voorstellen hoe stressvol dit voor je moet zijn.”
Zoek ook steun voor uzelf
Een lotgenotengroep kan u helpen meer te weten te komen over hulpbronnen en strategieën waar anderen in vergelijkbare situaties baat bij hebben gehad. Of degene met achtervolgingswanen nu uw broer, zus, kind, ouder of partner is: overweeg zelf therapie te volgen om de aandoening beter te begrijpen en ermee te leren omgaan. Waar passend kan een therapeut u ook begeleiden bij het toetsen van gedachten aan de werkelijkheid, zodat u dit samen met uw naaste kunt gebruiken om steun te bieden.
Overweeg gezinstherapie
Gezinstherapie bij een daarvoor opgeleide therapeut kan u helpen te leren hoe u het beste kunt reageren op iemand met achtervolgingswanen. Een therapeut kan u ook begeleiden bij wat u kunt zeggen en hoe u de ander het beste kunt ondersteunen om het herstel te bevorderen.
