In dit artikel bespreken we het verband tussen slapeloosheid en angst. Eerst bekijken we wat slapeloosheid en angst precies zijn. Daarna gaan we in op de vraag of angst slapeloosheid kan veroorzaken en, zo ja, waardoor dat komt. Tot slot bespreken we of het omgekeerde ook mogelijk is: kan slapeloosheid angst veroorzaken?
Eenvoudig gezegd is insomnie de klinische term voor het regelmatig moeite hebben met inslapen. Het is een vrij veelvoorkomende slaapstoornis. Mensen met slapeloosheid komen moeilijk in slaap en hebben, wanneer ze eenmaal slapen, moeite om lang genoeg door te slapen voor een gezonde nachtrust. Slapeloosheid kan acuut of chronisch zijn. Acute slapeloosheid is van korte duur en kan één nacht tot enkele weken aanhouden.
Chronische slapeloosheid is daarentegen een langdurige stoornis die minimaal drie weken aanhoudt en zelfs langer dan drie maanden kan duren. Slapeloosheid kan ook verdwijnen en later weer terugkomen. Daarnaast kan slapeloosheid primair of secundair zijn. Primaire slapeloosheid is gemakkelijker gericht aan te pakken en te behandelen, omdat deze niet samenhangt met andere aandoeningen. Secundaire slapeloosheid ontstaat wanneer een ander gezondheidsprobleem de slaap verstoort, zoals depressie, astma, kanker of artritis. Ook pijn en medicatie kunnen secundaire slapeloosheid veroorzaken, net als middelenmisbruik, bijvoorbeeld alcoholisme.
Angst is in wezen een emotie en een normale lichamelijke reactie op stress. Angst kan gepaard gaan met bezorgdheid en spanning, en meestal ook met lichamelijke klachten, zoals een verhoogde hartslag. Soms helpt angst ons om met stressvolle situaties om te gaan en bereidt het lichaam zich daarmee voor op de vecht-of-vluchtreactie. Angst kan echter ook belemmerend en zelfdestructief zijn. Vrees of spanning voor een sollicitatiegesprek of de eerste dag op de universiteit kan angst worden genoemd, maar is niet per definitie nadelig voor het functioneren. Angst wordt zorgwekkend wanneer deze het leven en de dagelijkse activiteiten belemmert en daar een aanzienlijke negatieve invloed op heeft.
Kan angst misselijkheid veroorzaken?
In zulke gevallen gaat het niet alleen om kortdurende angst of spanning op enkele momenten, maar om intense vrees en overmatige angst die vaak optreden. Dit wordt een angststoornis genoemd. Iemand met een angststoornis heeft terugkerende, aanhoudende gedachten die zeer moeilijk, zo niet onmogelijk, te negeren zijn. Er zijn verschillende soorten angststoornissen, met elk enigszins andere symptomen. Algemene symptomen van een angststoornis zijn onder meer nervositeit en spanning, ongerustheid over wat komen gaat, snel ademen, een verhoogde hartslag, vermoeidheid, zweten, concentratieproblemen, maag-darmklachten en slaapproblemen.
Het is niet ongewoon dat mensen met angst moeite hebben met inslapen of doorslapen. Slapeloosheid gaat zelfs vaak samen met angst. Zoals eerder genoemd houdt angst overmatige vrees en/of bezorgdheid in. Wie voortdurend denkt aan iets waar hij of zij bang voor is of zich zorgen over maakt, kan daar gemakkelijk wakker van liggen. De vrees en/of bezorgdheid houdt de hersenen actief en gericht op gedachten die met deze negatieve emoties samenhangen. Daardoor is het moeilijk om tot rust te komen en goed te slapen.
Een belangrijke factor bij slapeloosheid door angst is mentale hyperarousal: een verhoogde geestelijke waakzaamheid die meestal gepaard gaat met bezorgdheid. Onderzoek heeft aangetoond dat mensen met een angststoornis waarschijnlijk een hogere slaapreactiviteit hebben. Dit betekent in feite dat zij bij stress een grotere kans op verstoorde slaap hebben. Ook is bekend dat de slaap van mensen met een sterk reactief slaapsysteem bij stress aanzienlijk verslechtert, terwijl het slaappatroon van mensen met een lage slaapreactiviteit onder stress grotendeels ongestoord blijft.
Kan angst pijn op de borst veroorzaken?
Zoals hierboven vermeld kunnen slaapproblemen een symptoom zijn van verschillende angststoornissen. Voorbeelden zijn de gegeneraliseerde angststoornis (GAS), de posttraumatische stressstoornis (PTSS) en de obsessieve-compulsieve stoornis (OCS). Uit een onderzoek bleek dat meer dan 50% van de mensen met GAS slaapproblemen had. Een ander onderzoek onder mensen die aan militaire gevechten hadden deelgenomen en PTSS hadden, liet zien dat maar liefst 90% moeite had met slapen en symptomen van slapeloosheid vertoonde. Ook mensen met een depressie hebben moeite met inslapen. Zorgwekkend is dat onderzoek heeft aangetoond dat slaapverstoringen bij de meeste psychische stoornissen voorkomen.
Voortdurende bezorgdheid over niet kunnen inslapen, ook wel slaapangst genoemd, kan de symptomen van slapeloosheid verder verergeren. Juist het voortdurend bezig zijn met slapen maakt slapen dan moeilijk. Een vergelijkbare vorm van angst is anticipatieangst, waarbij mensen hun eigen gezonde slaapritme in de weg staan. Ook dit is een voorbeeld van slapeloosheid door angst.
Angst veroorzaakt veranderingen in de remslaap (slaap met snelle oogbewegingen), de diepe slaap waarin mensen ook dromen. Nachtmerries tijdens een stressvolle levensperiode kunnen slapeloosheid en negatieve associaties met slapen versterken: iemand wil die ervaring niet opnieuw meemaken en blijft liever wakker. Naast de verschillende onderzoeken die verklaren hoe angst slapeloosheid veroorzaakt, zijn er ook veel onderzoeken die aangeven dat het omgekeerde mogelijk is: slapeloosheid kan eveneens angst veroorzaken.
Om deze vraag te beantwoorden moeten we bekijken wat eerst komt: angst of slapeloosheid. Beide kunnen als eerste optreden. We hebben al besproken hoe angst gevolgd kan worden door slapeloosheid. Nu bekijken we de situatie waarin slapeloosheid aan angst voorafgaat.
Zoals al is vastgesteld kan slaaptekort het risico op angststoornissen daadwerkelijk verhogen. Daarnaast kunnen een slecht slaappatroon en slaaptekort bestaande angststoornissen verergeren. Het is algemeen bekend dat een goed slaapritme met voldoende slaap onmisbaar is voor een gezonde geest en voor mentale en emotionele weerbaarheid en veerkracht. Onderzoek heeft aangetoond dat mensen met ernstige slaapproblemen, zoals chronische slapeloosheid, een hoog risico lopen om een angststoornis te ontwikkelen.
Bovendien zijn mensen die gevoelig zijn voor angst bijzonder gevoelig voor onvoldoende slaap. Er is een wisselwerking: het ene kan het andere veroorzaken en beide kunnen elkaar in een vicieuze cirkel versterken. Slaaptekort veroorzaakt angst, en iemand die angstig is blijft liever wakker uit vrees voor nachtmerries die verband houden met de bron van de ongerustheid en bezorgdheid.
Het is bekend dat slaaptekort de mentale en emotionele gezondheid beïnvloedt. Dit kan uiteindelijk angst uitlokken, zelfs bij iemand die daar eerder geen last van had. Veel onderzoeken hebben aangetoond dat mensen met slapeloosheid het risico lopen een angststoornis te ontwikkelen. Obstructieve slaapapneu (OSA) is een slaapstoornis die wordt gekenmerkt door onderbroken slaap en ademstops. Bij mensen met OSA komen aantoonbaar vaker psychische problemen voor, zoals angst, depressie en een paniekstoornis (een soort angststoornis). Slapeloosheid kan dus angst veroorzaken, net zoals angst slapeloosheid kan veroorzaken.
Slapeloosheid brengt ernstige gezondheidsrisico’s met zich mee. Zowel psychische problemen als algemene gezondheidsklachten kunnen door slapeloosheid toenemen. Hieronder staan de gevolgen van slapeloosheid:
1) Verhoogd risico op lichamelijke aandoeningen
Het risico op lichamelijke aandoeningen staat bovenaan onze lijst, omdat dit het belangrijkste is. De volgende aandoeningen kunnen als gevolg van slapeloosheid optreden:
- Epileptische aanvallen
- Astma-aanvallen
- Beroerte
- Een verzwakt immuunsysteem
- Pijngevoeligheid
- Ontsteking
- Hartaandoeningen
- Diabetes mellitus
- Hoge bloeddruk
- Obesitas
2) Verhoogd risico op psychische stoornissen
Door slapeloosheid kan het risico op psychische stoornissen toenemen. Het gaat onder meer om:
- Angst
- Depressie
- Verwardheid en frustratie
3) Verhoogd risico op ongelukken:
Een direct probleem voor iemand met slapeloosheid is slaperigheid overdag. Dit kan invloed hebben op uw:
- Prestaties op het werk of op school
- Geheugen
- Beoordelingsvermogen
Een gebrek aan energie gedurende de dag kan iemand erg slaperig maken, wat ook het risico op auto-ongelukken verhoogt.
4) Kortere levensverwachting:
Slapeloosheid kan uw levensverwachting verkorten. Een analyse van 16 onderzoeken met meer dan 1 miljoen deelnemers en 112.566 sterfgevallen onderzocht het verband tussen slaapduur en sterfte. Daaruit bleek dat korter slapen gepaard ging met een 12 procent hoger risico op overlijden vergeleken met mensen die ongeveer zeven tot acht uur per nacht sliepen.
Een recent onderzoek bekeek gedurende 38 jaar de gevolgen van langdurige slapeloosheid en het verband met sterfte. Mensen met aanhoudende slapeloosheid bleken een ongeveer 97 procent hoger risico op overlijden te hebben.
Slaaptekort kan mogelijk tot angst leiden, maar angst kan ook slaaptekort veroorzaken. Beide kunnen sterk met elkaar verweven zijn en elkaar steeds verder verergeren.
Angst heeft een negatieve invloed op het vermogen van uw lichaam om in slaap te vallen. Uw hersenen staan in de vecht-of-vluchtstand en denken na over allerlei mogelijke uitkomsten van datgene wat de angst veroorzaakt. Daarnaast kunnen anticipatieangst en specifieke angst rondom slapen slaapverstoringen en slapeloosheid veroorzaken. Zo ontstaat een vicieuze cirkel die beide problemen kan verergeren. Slapeloosheid kan u ook prikkelbaarder en bezorgder maken, omdat uw hersenen niet alle slaap krijgen die nodig is om normaal te functioneren.
Angst die met slapen samenhangt is echter niet ongewoon. Slaapangst is een vorm van prestatieangst. Veel mensen slapen onvoldoende om overdag goed te functioneren en bespreken hun zorgen daarover met vrienden en familie. Alleen al de druk om te moeten slapen kan er echter toe leiden dat iemand uren wakker ligt. Daarnaast kunnen andere angsten, zoals angst voor terugkerende nachtmerries of voor slaapapneu (niet ademen tijdens de slaap), de slaap verstoren.
Slapeloosheid door angst kan door overmatige stress lichamelijke gevolgen hebben. Bij langdurige angst worden de volgende systemen beïnvloed:
Centraal zenuwstelsel:
Angst kan het centrale zenuwstelsel beïnvloeden. Slapeloosheid door angst helpt daar zeker niet bij. Langdurige angst en paniekaanvallen kunnen ervoor zorgen dat uw hersenen regelmatig stresshormonen afgeven. Hierdoor kunnen klachten zoals hoofdpijn, duizeligheid en depressie vaker voorkomen. Wanneer uw angst ook slapeloosheid veroorzaakt, kan deze situatie verergeren.
Wanneer u zich angstig en gestrest voelt, overspoelen uw hersenen uw zenuwstelsel met hormonen en chemische stoffen die u helpen op een bedreiging te reageren. Dit is nuttig bij incidentele, zeer stressvolle gebeurtenissen, maar langdurige blootstelling aan stresshormonen kan op den duur schadelijker zijn voor uw lichamelijke gezondheid. Langdurige blootstelling aan cortisol kan bijvoorbeeld bijdragen aan gewichtstoename.
Hart- en vaatstelsel:
Slapeloosheid door angst kan klachten zoals een snelle hartslag, hartkloppingen en pijn op de borst verergeren. U kunt ook een verhoogd risico hebben op hoge bloeddruk en hartaandoeningen. Als u al een hartaandoening heeft, kan angst het risico op coronaire gebeurtenissen verhogen.
Uitscheidings- en spijsverteringsstelsel:
Angst beïnvloedt ook uw uitscheidings- en spijsverteringsstelsel. Buikpijn, misselijkheid, diarree en andere spijsverteringsklachten kunnen optreden. Ook kunt u uw eetlust verliezen.
Er kan een verband bestaan tussen angststoornissen en het ontstaan van het prikkelbaredarmsyndroom (PDS) na een darminfectie. PDS kan braken, diarree of obstipatie veroorzaken.
Immuunsysteem:
Angst kan uw vecht-of-vluchtreactie activeren, waardoor grote hoeveelheden chemische stoffen en hormonen, zoals adrenaline, in uw lichaam vrijkomen.
Hierdoor stijgen op korte termijn uw hartslag en ademhalingsfrequentie, zodat uw hersenen meer zuurstof krijgen. Dit helpt u om passend en adequaat te reageren op intense situaties. Bij incidentele, niet-langdurige stress kan uw immuunsysteem zelfs een lichte stimulans krijgen. Telkens wanneer de stress voorbij is, keert uw lichaam terug naar zijn normale functioneren.
Maar als u zich herhaaldelijk angstig en gestrest voelt, of als dit langer aanhoudt, krijgt uw lichaam nooit het signaal om weer normaal te functioneren. Dit kan uw immuunsysteem verzwakken, vooral als u door slapeloosheid slecht slaapt. Daardoor wordt u vatbaarder voor virusinfecties en wordt u vaker ziek. Ook kunnen uw gebruikelijke vaccinaties minder goed werken als u angst en slapeloosheid heeft.
De behandeling van slapeloosheid door angst is grotendeels hetzelfde als de behandeling van slapeloosheid. Er zijn drie behandelwijzen:
- Medicamenteus
- Niet-medicamenteus
- Een combinatie van beide
Medicamenteuze behandelopties voor slapeloosheid door angst
De primaire behandeling van slapeloosheid is medicamenteus vanwege de snelle werking. Medicamenteuze behandelingen werken veel sneller dan niet-medicamenteuze therapie. De meest toegepaste niet-medicamenteuze therapie, cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-I), heeft aanzienlijk meer tijd nodig. De FDA heeft tot op heden 11 geneesmiddelen goedgekeurd voor de behandeling van slapeloosheid:
- Niet-benzodiazepinen: eszopiclone, zolpidem, zolpidem ER en zaleplon
- Benzodiazepinen: estazolam, flurazepam, quazepam, temazepam en triazolam
- Een tricyclisch antidepressivum: Sinequan in een lage dosering
- Een melatonineagonist: ramelteon
De afgelopen jaren zijn niet-benzodiazepinen de meest aanbevolen middelen onder de goedgekeurde slaapmiddelen geworden. Voorheen werden benzodiazepinen het meest aanbevolen, maar het vertrouwen daarin is sterk afgenomen. Niet-benzodiazepinen zijn zeer effectief bij de behandeling van slapeloosheid, even effectief als benzodiazepinen. Daarbij bestaat de opvatting dat ze veiliger zijn dan benzodiazepinen.
Bij de behandeling van slapeloosheid door angst moet de slapeloosheid naast de angststoornis worden behandeld, maar wel afzonderlijk. Dat betekent dat de klachten niet als één aandoening, maar als twee afzonderlijke stoornissen moeten worden beschouwd. Voorheen behandelde men alleen de angststoornis en wachtte men af of daarmee ook de slapeloosheid verdween. Deze aanpak wordt niet langer als geldig beschouwd, omdat de klinische ervaring heeft geleerd dat slapeloosheid vaak aanhoudt wanneer deze niet gericht wordt behandeld.
Ongeveer 50% van de patiënten met slapeloosheid heeft drie jaar na de eerste diagnose nog steeds last van slapeloosheid. Veel patiënten hebben maanden of zelfs jaren behandeling nodig. Bij primaire slapeloosheid blijken niet-benzodiazepinen langdurig effectief te blijven en goed te worden verdragen, zonder aanwijzingen voor misbruik of ontwenningsverschijnselen bij het stoppen na twaalf maanden gebruik. Ook ramelteon blijkt effectief te zijn, zonder grote problemen met misbruik of tolerantie.
Wat zijn de symptomen van reisangst?
Bij sommige patiënten met slapeloosheid zijn benzodiazepinen beslist noodzakelijk. Andere slaapmiddelen hebben bij sommige patiënten mogelijk niet hetzelfde effect. In dat geval kunnen de angstremmende eigenschappen van benzodiazepinen nuttig zijn.
Wanneer slaapmiddelen worden gebruikt, moet het gebruik elke drie tot vier weken worden geëvalueerd. Veel patiënten met slapeloosheid hebben niet elke nacht slaapverstoringen. Gebruik van slaapmiddelen naar behoefte of enkele keren per week helpt daarom de hoeveelheid medicatie en de blootstelling eraan te beperken.
Niet-medicamenteuze opties
De eerste optie die wij aanbevelen is CGT-I. CGT-I is een belangrijke, breed geaccepteerde behandeling voor slapeloosheid. Het is de best onderzochte niet-medicamenteuze aanpak voor deze stoornis. Deze geprotocolleerde behandeling richt zich op verschillende onderdelen van cognitieve gedragstherapie, waaronder cognitieve herstructurering en psychologische interventies. Deze strategieën pakken negatieve en vertekende gedachten en gedragingen aan die slaaptekort veroorzaken en in stand houden. De benodigde behandeltijd is vrij kort: vijf uur, verdeeld over vier tot zes weken. Daarna kan de behandeling worden voortgezet met maandelijkse onderhoudssessies. Ongeveer twaalf goed opgezette onderzoeken naar CGT-I hebben duidelijk laten zien dat dit een zeer effectieve interventie voor slapeloosheid kan zijn, met een effect dat een jaar of langer aanhoudt.
Diagnostiek en luxe behandeling van slapeloosheid
Onderzoeken waarin CGT-I met medicamenteuze behandeling werd vergeleken, vonden een gelijke werkzaamheid. Anders dan bij slaapmiddelen kunnen de aangeleerde CGT-I-vaardigheden behouden blijven nadat de actieve behandeling is beëindigd. Bovendien geven sommige patiënten mogelijk de voorkeur aan CGT-I boven slaapmiddelen vanwege mogelijke bijwerkingen, zorgen over medicijngebruik of het gebruik van medicatie tijdens de zwangerschap.
Over het algemeen wordt CGT-I onvoldoende toegepast. Slechts ongeveer 1% van de patiënten met chronische slapeloosheid kiest voor deze therapie. Om de beschikbaarheid en het gebruik van CGT te vergroten, kan deze worden aangeboden via zelfhulpmethoden en in groepsverband. Ook het aanbieden van CGT via internet is effectief gebleken. In de meeste gevallen geven patiënten echter de voorkeur aan persoonlijk contact.
Naast CGT-I zijn ook andere niet-medicamenteuze therapieën gebruikt om slapeloosheid te behandelen, zoals fellichttherapie, lichaamsbeweging, acupunctuur, tai chi en yoga. Helaas waren de resultaten ontoereikend en wisselend.
Combinatiebehandeling
Een combinatie van medicamenteuze en niet-medicamenteuze behandeling kan al dan niet effectiever zijn dan elk van beide behandelingen afzonderlijk voor het genezen van angststoornissen met slapeloosheid. Combinatiebehandeling is bij deze specifieke patiëntengroep niet onderzocht. Zelfs bij de behandeling van slapeloosheid is deze vraag niet vaak onderzocht. Onderzoeken vinden slechts kleine verschillen in uitkomsten bij een combinatie van therapieën. Vergelijkbare resultaten werden gevonden in een onderzoek waarin CGT werd vergeleken met CGT plus zolpidem. Dit korte onderzoek van zes weken liet een responspercentage van 60% en een remissiepercentage van 40% zien. In de groep die de combinatiebehandeling kreeg, nam de slaaptijd significant toe met vijftien minuten, maar de onderzoekers vonden dit verschil niet voldoende klinisch relevant.
