Prikkelbare borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) is een informele, beschrijvende aanduiding, geen formeel erkend subtype in de DSM-5-TR of ICD-11. De term wordt soms gebruikt om boosheid, prikkelbaarheid en gevoeligheid voor ervaren afwijzing te beschrijven. Deze problemen kunnen bij BPS in het algemeen voorkomen en vormen geen afzonderlijke diagnose.
BPS kan gepaard gaan met emotieregulatieproblemen en moeilijkheden bij het omgaan met problemen, het dagelijks functioneren en relaties; het patroon verschilt per persoon.
Bij THE BALANCE vormt diagnostisch onderzoek de basis voor een individueel behandelplan voor mensen die hulp zoeken bij BPS en bijkomende problemen. Residentiële behandeling op Mallorca, in Zürich en in Londen wordt alleen overwogen wanneer het bevestigde team en de zorgafspraken kunnen voorzien in de vastgestelde zorgbehoeften van de persoon.
Prikkelbare BPS is een informele aanduiding, geen afzonderlijke diagnose. Boosheid, gevoeligheid voor afwijzing en moeite met emotieregulatie kunnen bij BPS voorkomen, maar koppigheid of een meningsverschil alleen wijst niet op een persoonlijkheidsstoornis. Voor een diagnose moet een bevoegde professional in de geestelijke gezondheidszorg het bredere patroon van symptomen en functioneren beoordelen [1].
Andere informele aanduidingen voor BPS
BPS uit zich bij iedereen anders. Hieronder staan andere voorgestelde beschrijvende aanduidingen, geen formeel erkende diagnostische subtypen of afzonderlijke stoornissen:
Ontmoedigde BPS: Een informele aanduiding die soms wordt gebruikt voor een klachtenbeeld waarin een laag gevoel van eigenwaarde en afhankelijkheid centraal staan; het is geen diagnostische categorie.
Impulsieve BPS: Een informele aanduiding die de nadruk legt op impulsief gedrag; impulsiviteit kan bij uiteenlopende uitingsvormen van BPS voorkomen.
Zelfdestructieve BPS: Een informele aanduiding die de nadruk legt op zelfbeschadigend gedrag; zelfbeschadiging kan bij BPS voorkomen ongeacht een beschrijvende aanduiding en vereist professionele beoordeling.
De behandeling moet worden afgestemd op individuele diagnostiek, behoeften en voorkeuren, niet op indeling onder een van deze aanduidingen.
Waarom deze aanduidingen geen afzonderlijke BPS-diagnosen zijn
Deze voorgestelde aanduidingen zijn geen vastgestelde diagnostische categorieën met betrouwbaar van elkaar te onderscheiden symptoomprofielen.
De hieronder besproken symptomen kunnen binnen BPS overlappen en mogen niet worden gebruikt om uzelf of iemand anders in te delen of te diagnosticeren.
Prikkelbare BPS tegenover impulsieve BPS: Dit zijn geen afzonderlijke stoornissen. Emotionele instabiliteit, impulsieve uitgaven en eetbuien kunnen bij BPS voorkomen, maar deze aanduidingen zeggen niet hoe vaak iemand dit ervaart. Een eetstoornis vereist afzonderlijk diagnostisch onderzoek.
Prikkelbare BPS tegenover ontmoedigde BPS: Boosheid, gevoeligheid voor afwijzing en afhankelijkheid kunnen bij één persoon overlappen. Deze informele aanduidingen bieden geen betrouwbare basis om behoeften binnen relaties te vergelijken.
Prikkelbare BPS tegenover zelfdestructieve BPS: Zelfbeschadiging is niet beperkt tot een voorgesteld subtype en de redenen ervoor verschillen. Zelfbeschadiging of suïcidale gedachten vereisen snel professionele ondersteuning; bij direct gevaar, een overdosis of ernstig letsel is spoedeisende hulp nodig [1].
Wat bekend is over het ontstaan van BPS
De oorzaken van BPS zijn niet volledig bekend. Genetische factoren, omgevingsfactoren en factoren die met de hersenen samenhangen, kunnen bijdragen aan de kwetsbaarheid. Onderzoek toont echter geen afzonderlijke oorzaak aan voor een informeel als prikkelbaar omschreven klachtenbeeld [1].
Neurologische studies wijzen op verschillen in hersengebieden die betrokken zijn bij emotieregulatie en impulscontrole bij mensen met BPS.
Mishandeling, verwaarlozing en andere ingrijpende omstandigheden in de kindertijd hangen samen met BPS. Niet iedereen met BPS heeft echter trauma meegemaakt en niet iedereen die ingrijpende omstandigheden meemaakt, ontwikkelt BPS. Deze verbanden tonen geen specifieke oorzaak aan voor een prikkelbaar klachtenbeeld.
De volgende beschrijvingen vormen geen gevalideerde checklist of diagnostische criteria voor prikkelbare BPS. Sommige komen overeen met erkende BPS-symptomen; andere zijn niet-specifieke ervaringen. Symptomen verschillen per persoon en moeten binnen hun context worden beoordeeld [1]:
Veelvuldige boosheid en prikkelbaarheid: Sommige mensen met BPS ervaren intense boosheid of hebben moeite hun boosheid te beheersen. Aanleidingen en zichtbare reacties verschillen.
Gevoeligheid voor afwijzing: Gevoeligheid voor afwijzing kan bij BPS voorkomen. Ervaren kritiek of verlating kan emotionele spanning veroorzaken, maar reacties verschillen per persoon.
Koppigheid en opstandig gedrag: Koppigheid en het oneens zijn met anderen zijn geen diagnostische criteria voor BPS en mogen niet op basis van een diagnose worden verondersteld.
Snelle stemmingswisselingen: Sommige mensen met BPS ervaren sterke stemmingswisselingen over een periode van uren of dagen. Deze wisselingen kunnen relaties en gedrag beïnvloeden, maar het patroon en de frequentie verschillen.
Moeite met emotieregulatie: Sommige mensen met BPS vinden het moeilijk om met intense emoties om te gaan en kunnen impulsief of reactief reageren. De moeilijkheden en reacties verschillen per persoon.
Lage frustratietolerantie: Sommige mensen vinden het moeilijk om met frustratie om te gaan wanneer zij emotioneel onder druk staan. Dit is niet specifiek voor BPS en vormt geen bewijs voor een afzonderlijk subtype.
De schuld bij anderen leggen: Anderen de schuld geven is geen diagnostisch criterium voor BPS. Een diagnose zegt niets met zekerheid over iemands bedoelingen of bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen.
Zich vervolgd voelen: Kortdurende, stressgerelateerde achterdocht kan bij BPS voorkomen. Meldingen van onheuse behandeling moeten desondanks serieus worden genomen en mogen niet vanwege een diagnose worden afgedaan.
Relatieproblemen: Moeite met emotieregulatie, verlatingsangst en een wisselend beeld van anderen kunnen bijdragen aan relatieproblemen. Een BPS-diagnose betekent niet dat iemand vaak uitbarstingen heeft of in elke relatie problemen ervaart.
Impulsief gedrag: Impulsieve handelingen, zoals riskant rijgedrag of impulsieve uitgaven, kunnen bij BPS voorkomen. Hoe vaak deze voorkomen, kan niet worden afgeleid uit een informele subtypeaanduiding.
Er is niet één vastgestelde oorzaak van BPS. De onderstaande factoren hebben betrekking op BPS in het algemeen, niet op een afzonderlijk vastgesteld prikkelbaar subtype:
Genetische aanleg
Onderzoek suggereert dat BPS een genetische component kan hebben. Mensen bij wie BPS in de familie voorkomt, hebben mogelijk een grotere kans om de stoornis te ontwikkelen.
Trauma in de kindertijd en de omgeving
Mishandeling, verwaarlozing en andere ingrijpende omstandigheden in de kindertijd hangen samen met een verhoogd risico op BPS, maar zijn noch noodzakelijk, noch op zichzelf voldoende voor het ontstaan ervan.
Een omgeving waarin gevoelens en ervaringen niet worden erkend, kan relevant zijn voor de individuele probleemanalyse, maar toont geen prikkelbaar subtype aan en bewijst niet waarom BPS is ontstaan.
Neurobiologische factoren
Studies hebben bij groepen mensen met BPS verschillen in hersenstructuur en hersenfunctie gevonden. Deze bevindingen tonen geen individuele oorzaak aan, stellen geen BPS-diagnose vast en identificeren geen prikkelbaar subtype.
Neurotransmittersystemen zijn onderzocht bij BPS, maar een verstoorde serotoninebalans is geen vastgestelde verklaring voor een prikkelbaar klachtenbeeld.
Persoonlijkheidskenmerken en copingmechanismen
Gevoeligheid en impulsiviteit kunnen relevant zijn bij diagnostisch onderzoek naar BPS, maar geen van beide stelt een diagnose vast of voorspelt een prikkelbaar subtype.
Bij diagnostisch onderzoek kan worden nagegaan hoe manieren van omgaan met problemen zijn ontstaan en waardoor ze in stand blijven, zonder aan te nemen dat ze een afzonderlijk subtype verklaren.
Samenspel van meerdere factoren
Bij kwetsbaarheid voor BPS kunnen genetische, omgevings- en neurobiologische factoren een rol spelen die elkaar beïnvloeden.
Risicofactoren zijn geen bewijs voor een oorzakelijk verband. Ieders voorgeschiedenis moet individueel worden beoordeeld; specifieke oorzaken voor een prikkelbaar klachtenbeeld zijn niet vastgesteld.
BPS kan relaties, emoties en het dagelijks functioneren beïnvloeden. De onderstaande voorbeelden gaan over mogelijke individuele problemen, niet over een afzonderlijk prikkelbaar subtype, en gelden niet voor iedereen [1].
Relaties en interpersoonlijke dynamiek
- Boosheid, gevoeligheid voor afwijzing en moeite met emotieregulatie kunnen bij sommige mensen met BPS bijdragen aan spanningen in relaties.
- Sommige mensen hebben moeite anderen te vertrouwen of ervaren kortdurende, stressgerelateerde achterdocht, wat relaties onder druk kan zetten. Meldingen van daadwerkelijke onheuse behandeling mogen niet vanwege een diagnose worden afgedaan.
- Snelle stemmingswisselingen en intense reacties kunnen leiden tot een instabiele dynamiek, waardoor het moeilijk kan zijn gezonde relaties te onderhouden.
Emotionele instabiliteit en stress
- Emoties kunnen snel wisselen en sommige mensen vinden het moeilijk om intense gevoelens te reguleren.
- Dagelijkse stressfactoren kunnen overweldigend worden en leiden tot uitbarstingen of het gevoel voortdurend gespannen te zijn.
- Door intense emotionele reacties wordt het moeilijk om met alledaagse stressfactoren om te gaan, wat het dagelijks functioneren beïnvloedt.
Problemen op het werk
- Sterke emotionele reacties en moeite met het omgaan met frustratie kunnen bij sommige mensen met BPS het werk beïnvloeden.
- Er kunnen spanningen ontstaan in de relaties met collega’s of leidinggevenden, met gevolgen voor teamwerk en samenwerking.
- Omgaan met werkstress wordt moeilijker, wat de productiviteit en concentratie beïnvloedt.
Impulsieve gedragingen
- Mensen kunnen impulsief handelen, bijvoorbeeld door onverantwoord geld uit te geven of plotselinge beslissingen te nemen, met gevolgen voor hun financiële stabiliteit.
- Impulsiviteit kan leiden tot risicovol gedrag dat gevolgen kan hebben voor de persoonlijke veiligheid en het welzijn.
- Impulsief op situaties reageren zonder de gevolgen te overwegen, kan tot problematische situaties leiden.
Eigenwaarde en zelfbeeld
- Mensen kunnen worstelen met hun eigenwaarde en zich door ervaren krenkingen of kritiek al snel niet erkend of waardeloos voelen.
- Voortdurende zelftwijfel en gevoelens van tekortschieten kunnen het zelfvertrouwen en de zelfverzekerdheid ondermijnen.
- Sommige mensen ervaren een instabiel zelfgevoel of zoeken geruststelling wanneer zij emotioneel onder druk staan; een voortdurende behoefte aan bevestiging mag niet op basis van een BPS-diagnose worden verondersteld.
Dagelijks functioneren en copingmechanismen
- Alledaagse taken kunnen door emotionele onrust en stress overweldigend worden, wat het algehele functioneren beïnvloedt.
- Sommige manieren van omgaan met problemen kunnen relaties of het welzijn schaden. Emotionele nood moet worden onderzocht zonder aan te nemen dat iemand aandacht zoekt.
- Moeite met het omgaan met frustratie kan het vermogen belemmeren om problemen in alledaagse situaties op te lossen.
Samenleven met een ouder die BPS heeft, kan moeilijk zijn. Deze suggesties zijn algemene ondersteuningsstrategieën; u bent niet verantwoordelijk voor het omgaan met de ziekte van uw ouder. Als u zich bedreigd of onveilig voelt, stel uw veiligheid dan voorop en zoek hulp; kinderen en jongeren moeten dit vertellen aan een vertrouwde volwassene of een professional die zich bezighoudt met hun veiligheid. Bij direct gevaar is spoedeisende hulp nodig [1].
Stel grenzen: Geef uw grenzen rustig en assertief aan. Duidelijke communicatie helpt om verwachtingen en grenzen af te stemmen. Houd consequent vast aan uw grenzen om verwarring of misverstanden te voorkomen.
Zorg voor uzelf: Ken uw grenzen en stel uw welzijn voorop. U mag afstand nemen wanneer dat nodig is. Zoek contact met vrienden, familie of een therapeut voor begeleiding en emotionele steun. Dit kan u helpen met stress en emoties om te gaan.
Erken gevoelens zonder ongepast gedrag te ondersteunen: Erken de emoties van uw ouder zonder ongepast gedrag goed te keuren. Het erkennen van gevoelens kan helpen de spanning in een situatie te verminderen. Geef niet toe aan onredelijke eisen of gedragingen. Stimuleer in plaats daarvan gezondere manieren van communiceren en problemen oplossen.
Ontwikkel empathie en begrip: Verdiep u in BPS en houd daarbij voor ogen dat een informele aanduiding niet elke handeling of ervaring verklaart. Kennis helpt om empathie te ontwikkelen. Probeer de onderliggende emoties te begrijpen die het gedrag van uw ouder sturen. Mededogen kan bijdragen aan een meer ondersteunende omgeving.
Moedig therapie en behandeling aan: Moedig uw ouder op een begripvolle manier aan om therapie of begeleiding te zoeken. Professionele hulp kan effectieve strategieën bieden om met symptomen om te gaan. Stimuleer en ondersteun uw ouder bij het volgen van behandelplannen die door professionals in de geestelijke gezondheidszorg zijn aanbevolen.
Blijf kalm en let op uw reacties: Blijf in gespannen situaties rustig en voorkom dat conflicten escaleren. Een kalme houding kan helpen intense emoties te laten afnemen. Besef dat verandering tijd kost. Heb waar mogelijk geduld met de voortgang, zonder mishandeling te tolereren of uzelf in gevaar te brengen.
Stimuleer positieve communicatie: Gebruik bij het bespreken van zorgen ik-boodschappen om gevoelens uit te drukken zonder beschuldigend over te komen. Luister actief om het perspectief van uw ouder goed te begrijpen.
Richt u op gezonde copingmechanismen: Stimuleer gezonde manieren van omgaan met problemen, zoals mindfulness, technieken om tot rust te komen of hobby’s. Geef zelf het voorbeeld met gezond gedrag en gezonde copingstrategieën om positieve manieren van omgaan met emoties te laten zien.
Werk samen aan oplossingen: Zoek samen naar oplossingen voor problemen die zich voordoen. Betrek uw ouder waar mogelijk bij het nemen van beslissingen. Stimuleer het oplossen van problemen in plaats van bij de problemen te blijven stilstaan.
Gestructureerde psychotherapie is de belangrijkste behandeling voor BPS. De behandeling wordt gekozen op basis van individuele diagnostiek, niet van een informele subtypeaanduiding, en kan ook ondersteuning bij bijkomende aandoeningen omvatten [2].
Therapie- en behandelmogelijkheden
Dialectische gedragstherapie (DGT): DGT is een erkende, gestructureerde therapie voor BPS die emotieregulatie, het verdragen van spanning en interpersoonlijke vaardigheden aanleert. Bij THE BALANCE kunnen na diagnostisch onderzoek geselecteerde principes of vaardigheden uit de DGT worden geïntegreerd; dit is niet noodzakelijk een volledig DGT-programma.
Schematherapie: Deze therapie richt zich op diepgewortelde patronen en overtuigingen en helpt mensen om patronen die bijdragen aan BPS-symptomen ter discussie te stellen en te veranderen.
Medicatie: Medicatie wordt niet standaard aanbevolen voor BPS zelf. NICE raadt geneesmiddelen voor BPS of afzonderlijke symptomen ervan af, terwijl de APA in geselecteerde gevallen aanvullend, tijdelijk voorschrijven voor een meetbaar doelsymptoom toestaat. Een voorschrijver kan na individuele beoordeling een vastgestelde bijkomende aandoening behandelen en daarbij de risico’s en een plan voor herbeoordeling bespreken. Stop of wijzig voorgeschreven medicatie niet zonder medisch advies [2].
Een therapeutische werkrelatie opbouwen
Het opbouwen van een sterke vertrouwensrelatie tussen de persoon en de therapeut is cruciaal voor een effectieve behandeling. Therapeuten bieden consistente ondersteuning en begeleiding en helpen mensen hun emoties en gedragspatronen te begrijpen.
Technieken voor emotieregulatie
Mindfulnessoefeningen: Het aanleren van mindfulnesstechnieken kan mensen helpen weer in het hier en nu te komen en effectief met intense emoties om te gaan.
Emotieregulatievaardigheden: Leren om emoties te herkennen en te reguleren kan helpen impulsiviteit en emotionele reactiviteit bij BPS aan te pakken, afgestemd op de vastgestelde behoeften van de persoon.
Interpersoonlijke vaardigheden ontwikkelen
Het verbeteren van communicatievaardigheden helpt mensen zich effectiever uit te drukken, waardoor conflicten en misverstanden in relaties afnemen. Leren gezonde grenzen te stellen helpt mensen op een evenwichtigere en constructievere manier met relaties om te gaan [1].
Ondersteuningsgroepen en lotgenotencontact
Groepstherapie: Deelname aan groepstherapie of ondersteuningsgroepen biedt een gevoel van verbondenheid en begrip onder lotgenoten die vergelijkbare uitdagingen ervaren.
Lotgenotennetwerken: Contact met anderen die ervaring hebben met BPS kan waardevolle inzichten en empathie bieden.
Leefstijlaanpassingen en copingstrategieën
Gezonde leefstijl: Het stimuleren van regelmatige lichaamsbeweging, voldoende slaap en evenwichtige voeding kan bijdragen aan het algehele welzijn.
Technieken voor stresshantering: Activiteiten zoals yoga, meditatie of ontspanningsoefeningen kunnen het welzijn ondersteunen wanneer ze bij de persoon passen. Ze moeten een aanvulling zijn op gestructureerde BPS-behandeling, geen vervanging, en moeten opnieuw worden beoordeeld als ze de emotionele spanning vergroten.
Samenwerking met naasten
Met toestemming van de persoon, en wanneer dit veilig en passend is, kan het betrekken van familieleden het begrip en de ondersteuning verbeteren. Naasten kunnen ook zelf ondersteuning nodig hebben. Bij betrokkenheid van familie moet de vertrouwelijkheid worden gerespecteerd en mogen geen mensen worden betrokken die een onveilige situatie veroorzaken.
Langdurige behandeling en omgaan met BPS
Het regelmatig volgen van een overeengekomen psychotherapieplan kan helpen om op langere termijn met BPS om te gaan. Behandelplannen moeten in de loop van de tijd mogelijk worden aangepast aan veranderende behoeften en omstandigheden.
Particuliere residentiële zorg kan verblijf, dagstructuur en praktische ondersteuning bieden naast een overeengekomen klinisch behandelplan. Luxevoorzieningen tonen geen betere behandelresultaten bij BPS aan en vervangen geen passende, gestructureerde psychotherapie.
Op maat afgestemde, exclusieve omgevingen
THE BALANCE beschrijft een residentieel model voor één cliënt op Mallorca, in Zürich en in Londen, waarbij de afspraken over verblijf en ondersteuning vóór aankomst worden bevestigd. Dit beschrijft het zorgmodel en is geen bewijs voor een grotere effectiviteit of een continue personeelsbezetting op ziekenhuisniveau.
Therapeutische benaderingen
THE BALANCE kiest therapeutische benaderingen na diagnostisch onderzoek. Het overeengekomen plan moet de methode, behandelaar, behandelvorm en het klinische doel benoemen. Aanvullende activiteiten en afzonderlijke therapietechnieken mogen niet worden gepresenteerd als gelijkwaardig aan een volledig, wetenschappelijk onderbouwd BPS-programma.
Holistische benadering van welzijn
THE BALANCE beschrijft voeding, slaap, beweging en passende ondersteuning van het welzijn binnen individuele programma’s. Deze ondersteuning moet een aanvulling zijn op geïndiceerde psychologische of medische zorg, geen vervanging.
Extra comfort en voorzieningen
THE BALANCE beschrijft privéverblijf en afspraken rond maaltijden, waarbij de accommodatie en voorzieningen individueel worden bevestigd. Comfort en omgeving zijn kenmerken van het verblijf, geen bewijs voor klinische effectiviteit.
Individuele nazorgondersteuning
THE BALANCE beschrijft de voorbereiding op de overgang naar vervolgzorg en de continuïteit daarvan. Het plan moet de betrokken vervolgbehandelaars, verantwoordelijkheden en crisisafspraken bevestigen; een residentieel verblijf vervangt geen langdurigere BPS-behandeling.
Klinische rollen en zorgniveau
THE BALANCE biedt residentiële programma’s op Mallorca, in Zürich en in Londen die verschillen van acute klinische ziekenhuiszorg. Diagnostisch onderzoek bepaalt of deze zorg passend is, welke professionals worden betrokken en welke externe specialistische zorg of ziekenhuiszorg nodig is. Londen wordt afzonderlijk beschreven als een door therapeuten begeleide retraite voor de geestelijke gezondheid. Bij acute of onbeheersbare risico’s is een passend crisis- of ziekenhuistraject nodig.
