Borderline-persoonlijkheidsstoornis (BPS) en bipolaire stoornis zijn verschillende diagnoses. Sommige symptomen overlappen en beide kunnen bij dezelfde persoon voorkomen. Daarom moet bij diagnostiek worden gekeken naar het patroon van symptomen door de tijd heen, niet alleen naar stemmingswisselingen.
Stemmingswisselingen maken vaak deel uit van een natuurlijke reactie op stressvolle situaties. Bij sommige mensen kunnen deze wisselingen echter zo extreem zijn dat ze wijzen op een psychiatrische stoornis, zoals BPS of een bipolaire stoornis. Bij beide aandoeningen vertonen de stemmingswisselingen doorgaans enige overeenkomst. Dat leidt vaak tot verwarring, zelfs bij sommige behandelaren. Sommigen denken daardoor dat de stoornissen vergelijkbaar of zelfs hetzelfde zijn, of op een bepaalde manier met elkaar samenhangen.
Is een borderline-persoonlijkheidsstoornis hetzelfde als een bipolaire stoornis? Hoe zijn de twee van elkaar te onderscheiden? Dit artikel vergelijkt beide aandoeningen wat betreft symptomen, oorzaken, diagnostiek en behandeling.
Enkele kenmerkende symptomen van BPS zijn:
- Heftige emotionele veranderingen die enkele uren tot enkele dagen kunnen aanhouden
- Ongepaste woede
- Impulsief of onveilig gedrag
- Gevoelens van leegte
- Gedachten aan zelfbeschadiging
- Gering gevoel van eigenwaarde
- Vertekend zelfbeeld
- Depressieve gevoelens; aanhoudende depressie vereist afzonderlijke diagnostiek en is geen bepalend kenmerk van BPS
- Instabiele relaties
- Verlatingsangst
Sommige mensen met BPS ervaren intense woede of handelen impulsief bij emotionele spanning, maar agressie is niet onvermijdelijk. Emotionele veranderingen kunnen samenhangen met spanning in relaties of ervaren afwijzing. Individuele ervaringen verschillen en deze kenmerken alleen zijn niet voldoende om de diagnose te stellen.
Bij een bipolaire stoornis treden episoden op met duidelijke veranderingen in stemming, energie en activiteit. Deze kunnen bestaan uit manie of hypomanie en depressie; manische en depressieve symptomen kunnen ook tegelijkertijd voorkomen. Voorbeelden zijn:
- Perioden met een prikkelbare, expansieve of verhoogde stemming en meer energie of activiteit, die afhankelijk van de duur, ernst en beperkingen manische of hypomanische episoden worden genoemd
- Perioden van somberheid, hopeloosheid en leegte, die depressieve episoden worden genoemd
Een bipolaire stoornis gaat gepaard met episoden van manie of hypomanie, vaak met depressie. Voor een bipolaire-I-stoornis is een manische episode vereist; een depressieve episode is voor die diagnose niet noodzakelijk. BPS omvat bredere problemen met emoties, relaties en zelfbeeld en is niet uitsluitend een stoornis met depressieve episoden. Kenmerken van manie kunnen zijn:
- Overmatig zelfvertrouwen of grootheidsideeën
- Verminderde slaapbehoefte
- Verhoogde stemming
- Prikkelbaarheid
- Euforische gevoelens
- Overmatige spraakzaamheid
- Verminderd oordeelsvermogen
- Gedachten die in hoog tempo door het hoofd gaan
- Gemakkelijk afgeleid zijn
- Toegenomen activiteit of risicovol gedrag
Depressieve episoden worden daarentegen gekenmerkt door:
- Sombere stemming
- Schuldgevoelens
- Verlies van interesse of plezier in gebruikelijke activiteiten
- Problemen met het denken en het geheugen
- Gebrek aan motivatie en energie
- Zacht en langzaam spreken
- Gewichtsveranderingen
- Terugkerende gedachten aan de dood
- Gevoelens van hopeloosheid of waardeloosheid
- Slapeloosheid
Symptomen en functioneren tussen bipolaire stemmingsepisoden verschillen per persoon. Sommige mensen hebben langere perioden van relatieve stabiliteit, terwijl anderen aanhoudende problemen ervaren. Ook emotionele patronen en relatiepatronen bij BPS variëren. Een behandelaar kijkt naar de volledige voorgeschiedenis en gaat er niet van uit dat de ene aandoening altijd episodisch verloopt en de andere voortdurend ernstig is.
Verschillende complexe factoren kunnen bijdragen aan het ontstaan van een bipolaire stoornis of BPS.
Beide aandoeningen ontstaan door complexe wisselwerkingen tussen biologische, genetische, ontwikkelings- en omgevingsfactoren. Spanning in relaties kan bij BPS emotionele veranderingen uitlokken; stress of een verstoorde slaap kan ook voorafgaan aan bipolaire episoden. Geen van beide stoornissen kan worden verklaard door één enkele chemische onbalans.
Oorzaken van borderline-persoonlijkheidsstoornis
BPS hangt samen met genetische, ontwikkelings- en omgevingsinvloeden. Ingrijpende jeugdervaringen kunnen het risico verhogen, maar niet iedereen met BPS heeft een trauma meegemaakt en de meeste mensen die een trauma meemaken, ontwikkelen geen BPS. De aandoening wordt niet veroorzaakt door persoonlijk tekortschieten in het omgaan met moeilijkheden.
Bij groepen mensen met BPS is onderzoek gedaan naar verschillen in hersensystemen die betrokken zijn bij emotieregulatie. Deze bevindingen betekenen niet dat de diagnose bij een individu met een routinematige hersenscan kan worden vastgesteld. De informatie van het NIMH beschrijft diagnostiek op basis van symptomen en de persoonlijke en familiegeschiedenis.
Oorzaken van bipolaire stoornis
Bij een bipolaire stoornis spelen genetische factoren een belangrijke rol. Daarbij zijn veel genen betrokken, in plaats van één enkele oorzaak. Slaap, stress en andere omgevingsfactoren kunnen episoden beïnvloeden. Onderzoek naar hersensystemen gaat door; er is geen routinematige chemische test waarmee een bipolaire stoornis kan worden vastgesteld.
Een professional in de geestelijke gezondheidszorg begint de diagnostiek van BPS of een bipolaire stoornis met vragen over de symptomen, de ernst en de duur ervan. Deze kan ook vragen naar de persoonlijke en medische familiegeschiedenis, met bijzondere aandacht voor psychische aandoeningen bij familieleden. Vragenlijsten kunnen informatie over symptomen opleveren, maar kunnen op zichzelf geen van beide diagnoses vaststellen. Voor een diagnose is een klinische beoordeling nodig van het patroon door de tijd heen en van andere mogelijke verklaringen.
Voor een bipolaire-I-stoornis is ten minste één manische episode vereist, die doorgaans minstens één week duurt, tenzij ziekenhuiszorg noodzakelijk is; in dat geval geldt geen minimale duur. Voor een bipolaire-II-stoornis zijn ten minste één hypomanische episode en één depressieve episode vereist, zonder manie in de voorgeschiedenis; de episoden hoeven niet in een bepaalde volgorde op te treden. Een behandelaar beoordeelt ook middelengebruik, medicatie en andere medische verklaringen.
Wanneer een arts het lastig vindt om een bipolaire stoornis van BPS te onderscheiden, kan deze zich richten op specifieke symptomen om het verschil te bepalen. Deze symptomen zijn onder andere:
Slaap
Een verminderde slaapbehoefte terwijl iemand zich toch energiek voelt, is een belangrijk teken van manie of hypomanie. Slaapproblemen komen ook vaak voor bij BPS en veel andere aandoeningen. Slapeloosheid alleen kan daarom geen onderscheid maken.
Duur van stemmingswisselingen
Bipolaire stemmingsepisoden duren gewoonlijk dagen tot weken of langer. Emotionele wisselingen bij BPS ontstaan vaak sneller, soms binnen enkele uren, en kunnen samenhangen met gebeurtenissen in relaties. Rapid cycling bij een bipolaire stoornis betekent ten minste vier afzonderlijke stemmingsepisoden in één jaar, niet simpelweg meerdere stemmingswisselingen op één dag.
Zelfbeschadiging
Zelfbeschadiging en suïcidale gedachten kunnen zowel bij BPS als bij een bipolaire stoornis voorkomen. Geen van beide mag worden gebagatelliseerd of op zichzelf worden gebruikt om diagnoses te onderscheiden. Zoek bij zelfbeschadiging of suïcidale gedachten snel professionele hulp. Iemand die suïcidale gedachten mogelijk in daden omzet, zichzelf ernstig heeft verwond of de eigen veiligheid niet kan waarborgen, heeft onmiddellijk spoedeisende hulp nodig. Ook bij vermoeden van manie of ernstige depressie is een urgente specialistische beoordeling nodig.
Instabiele relaties
Relatieproblemen kunnen bij beide aandoeningen voorkomen en ervaringen verschillen per persoon. Bij de diagnostiek kan worden gekeken naar gevoeligheid voor afwijzing, patronen van nabijheid en conflict, en de gevolgen van stemmingsepisoden. Een diagnose bepaalt niet de kwaliteit van iedere relatie en verhindert niet dat iemand stabiele, ondersteunende relaties opbouwt.
Manie
Mensen met een bipolaire stoornis kunnen tijdens een actieve manische episode vaak impulsief gedrag vertonen. Vergelijkbare impulsiviteit kan bij BPS voorkomen zonder manie. Als beide stoornissen aanwezig zijn, beoordeelt een behandelaar of de impulsiviteit samenhangt met een bipolaire episode, langer bestaande BPS-patronen of beide.
Hieronder volgt aanvullende informatie die kan helpen BPS van een bipolaire stoornis te onderscheiden:
Familiegeschiedenis
Beide stoornissen kunnen binnen families vaker voorkomen. De genetische bijdragen zijn complex en omvatten veel varianten; de familiegeschiedenis helpt bij de diagnostiek, maar bepaalt niet of iemand een van beide aandoeningen heeft.
Eerdere traumatische ervaringen
Sommige mensen met BPS hebben in hun jeugd trauma of ingrijpende omstandigheden meegemaakt. Deze ervaringen kunnen relevant zijn voor de diagnostiek, maar wijzen niet op één enkele oorzaak. Trauma is noch noodzakelijk noch voldoende voor een BPS-diagnose, en de meeste mensen die een trauma meemaken, ontwikkelen geen BPS.
Het belangrijkste gemeenschappelijke uitgangspunt bij de behandeling van BPS en een bipolaire stoornis is de noodzaak van een persoonlijk behandelplan, afgestemd op iedere cliënt, met het oog op breed herstel.
Behandeling van BPS
Bij BPS is psychotherapie gewoonlijk de behandeling van eerste keuze. Verschillende gestructureerde psychotherapieën kunnen BPS-symptomen helpen verminderen, al verschilt de respons en varieert de zekerheid van het bewijs per benadering. Hieronder vallen:
- Dialectische gedragstherapie (DGT) helpt bij het omgaan met emoties.
- Mentaliseringsbevorderende therapie (MBT) helpt mensen hun eigen gedachten en gevoelens en die van anderen te begrijpen, vooral wanneer emoties relaties bemoeilijken.
Psychotherapie is de belangrijkste behandeling voor BPS; het beschikbare bewijs toont niet aan dat medicatie een effectieve behandeling is voor de kernkenmerken ervan. Medicijnen kunnen worden gebruikt voor bijkomende stoornissen. De Amerikaanse APA-richtlijn adviseert om medicatie gericht op BPS-symptomen alleen tijdelijk in te zetten, voor een specifiek meetbaar symptoom en als aanvulling op psychotherapie. De Britse NICE-richtlijn raadt medicatie specifiek voor BPS of afzonderlijke symptomen ervan af, maar laat voorzichtig kortdurend gebruik tijdens crises toe. Elk voorschrift vereist een duidelijk doel en evaluatie van de voordelen en nadelen.
Naast behandeling worden mensen met BPS ook aangemoedigd bepaalde leefstijlaanpassingen door te voeren die meer evenwicht in hun stemming brengen. Daarnaast kunnen zij baat hebben bij zelfzorggewoonten, zoals voldoende slapen, dagelijks bewegen en actief deelnemen aan psycho-educatie.
Behandeling van bipolaire stoornis
De behandeling van een bipolaire stoornis combineert gewoonlijk medicatie, psychologische zorg en ondersteuning bij een regelmatig slaap- en dagritme. Stemmingsstabilisatoren en bepaalde antipsychotica worden vaak gebruikt. Antidepressiva vereisen bijzondere voorzichtigheid, omdat ze kunnen bijdragen aan manie of instabiliteit van de stemming; bij een depressie bij een bipolaire-I-stoornis mogen ze niet als enige medicatie worden gebruikt. De keuze van medicatie vereist specialistische beoordeling en passende controles. Begin niet met voorgeschreven medicatie, stop er niet mee en wijzig deze niet zonder overleg met de voorschrijver. Bespreek zwangerschap of een zwangerschapswens met de behandelaar, omdat sommige medicijnen voor een bipolaire stoornis schadelijk kunnen zijn voor het ongeboren kind.
Naast medicatie kunnen ook psychotherapeutische interventies, zoals cognitieve gedragstherapie en psycho-educatie, mensen met een bipolaire stoornis helpen. Een behandelaar kan daarnaast gezinsgerichte therapie of interpersoonlijke en sociaalritmetherapie voorstellen als aanvulling op medicatie.
Elektroconvulsietherapie (ECT) kan worden overwogen bij ernstige bipolaire episoden wanneer andere behandelingen niet hebben geholpen of een snelle respons nodig is, bijvoorbeeld bij een hoog suïciderisico of katatonie. Het is een specialistische behandeling die onder algehele anesthesie wordt uitgevoerd. Transcraniële magnetische stimulatie kan na specialistische beoordeling worden overwogen bij depressie; het is geen behandeling voor manie en geen uitwisselbaar alternatief voor ECT.
Beide aandoeningen zijn behandelbaar. Bij een bipolaire stoornis is vaak langdurige zorg nodig om terugval te voorkomen. Veel mensen met BPS ervaren met een effectieve behandeling aanzienlijke verbetering of remissie. De zorg moet opnieuw worden beoordeeld wanneer behoeften veranderen.
