Ongeveer één op de zes mensen krijgt in de loop van het leven een depressie. Zonder behandeling kan een depressie het dagelijks functioneren op veel gebieden belemmeren. Sommige mensen ervaren voortdurend depressieve klachten, terwijl bij anderen een episode kan worden uitgelokt door omstandigheden zoals stress, slaaptekort of seizoensveranderingen.
Hoewel er verschillende vormen van depressie bestaan, richt dit artikel zich op de depressieve stoornis (major depressive disorder, MDD). Deze stoornis verloopt in episoden, wat betekent dat klachten kunnen komen en gaan. Sommige mensen maken slechts één depressieve episode door. De kans op herhaling bedraagt echter ongeveer 60 procent na één episode, tot 70 procent na twee episoden en 90 procent na drie of meer episoden.
Dit artikel beschrijft de meest voorkomende factoren die een depressie uitlokken. Inzicht hierin kan helpen een depressieve episode te voorkomen of op zijn minst te herkennen wanneer behandeling nodig is.
Mensen met een posttraumatische stressstoornis (PTSS) gebruiken vaak het woord ‘trigger’ voor iets dat angst, verdriet of andere sterke emoties oproept. Zo’n trigger kan een geur, een geluid of een beeld zijn. Het kan ook gaan om een locatie of de jaarlijkse herdenking van een tragische gebeurtenis. Het woord kan daarnaast verwijzen naar iets dat de symptomen van andere psychische aandoeningen, zoals depressie, verergert.
Net als een plotselinge, onverklaarbare bosbrand kan verdriet zonder duidelijke reden oplaaien. Soms is er echter wel een aanleiding aan te wijzen: de bliksemschicht die de situatie deed ontbranden. Geen enkele tegenslag kan volledig verklaren hoe en waarom iemand een depressie krijgt. Een depressie kan bovendien grotendeels onafhankelijk van externe gebeurtenissen of omstandigheden ontstaan en aanhouden. Toch kunnen sommige traumatische gebeurtenissen, zoals het overlijden van een dierbare, een echtscheiding of plotseling ontslag, afzonderlijke depressieve episoden veroorzaken, vooral de eerste.
Psychologen en psychiaters brengen dit soort gebeurtenissen al lange tijd samen onder brede begrippen zoals ‘ernstige psychosociale stress’ en ‘stressvolle levensgebeurtenissen’. De afgelopen jaren hebben enkele wetenschappers echter nader onderzocht welke verschillende factoren een depressieve episode kunnen veroorzaken.
Het onderzoek tot nu toe wijst op een complexere wisselwerking tussen stress en de individuele aanleg voor depressie. Het geeft ook inzicht in hoe snel een depressie volgt op verschillende soorten stress en hoe depressie in deze uiteenlopende omstandigheden het best kan worden behandeld.
De mogelijke oorzaken van een depressieve episode zijn talrijk en uiteenlopend. Sommige mensen worden depressief nadat ze horen dat ze een ernstige ziekte hebben, wanneer hun woning door een natuurramp wordt verwoest of wanneer ze belangrijke ambities niet kunnen waarmaken. Ook mensen die verkrachting of oorlog hebben meegemaakt, zijn vatbaar voor depressie.
De meeste mensen worden depressief doordat ze iets verliezen dat belangrijk voor hen is. Dat kan op veel manieren gebeuren, bijvoorbeeld door verlies van werk of geld. Ongeveer 44% van de depressieve episoden wordt volgens grootschalig onderzoek uitgelokt door ‘interpersoonlijk verlies’, zoals het overlijden van een dierbare, een echtscheiding, het beëindigen van een seksuele relatie of de verhuizing van een goede vriend naar een ander deel van het land. Met andere woorden: een verstoorde relatie met iemand anders lokt waarschijnlijk vaker een depressie uit dan welke andere vorm van leed ook.
Een gebeurtenis die een depressieve episode uitlokt, hoeft niet rampzalig te zijn. Wat voor de meeste mensen een lichte belasting of een klein verlies lijkt, is vaak al voldoende om iemand in aanhoudend verdriet te doen belanden.
Alles hangt af van iemands kwetsbaarheid voor depressie. Die wordt bepaald door een complexe wisselwerking tussen veel factoren, zoals stressfactoren in het leven, psychiatrische aandoeningen in de familie, cognitieve stijlen — iemands eigen denkpatronen — en psychologische stressfactoren, zoals ongunstige omstandigheden in de vroege jeugd en de afwezigheid of aanwezigheid van betrokken familieleden en vrienden.
Binnen de geestelijke gezondheidszorg is een trigger een lichamelijke, emotionele of psychologische factor die de symptomen van een aandoening uitlokt of verergert.
Wat een depressie uitlokt, verschilt per persoon en hangt af van wat iemand in het leven heeft meegemaakt. Soms ontstaat een depressie zonder aanwijsbare oorzaak.
Een depressie kan worden uitgelokt door een combinatie van verschillende factoren. Mogelijke uitlokkende factoren zijn:
Stress
Een veelgestelde vraag is: ‘Kan stress een depressie veroorzaken?’ Vanwege de lichamelijke effecten op de hersenchemie en het lichaam is psychologische stress een belangrijke oorzaak van depressie. Stress veroorzaakt met name hormonale veranderingen die bij ongeveer 70% van de mensen met een depressie worden gezien. De hypofyse, hypothalamus en bijnieren kunnen stemming en emoties niet goed reguleren.
Het stresshormoon cortisol komt vrij, wat lichamelijke veranderingen in hersencellen tot gevolg heeft. Stress kan zelfs de omvang van de hippocampus veranderen, een hersengebied waarvan wordt aangenomen dat het bij mensen met een depressie kleiner wordt.
Psychologische stress activeert ook het immuunsysteem, waarbij cytokinen vrijkomen die met depressie in verband worden gebracht. Het feit dat deze immuunstoffen actief zijn in het zenuwweefsel van de hersenen, met name de hippocampus, verklaart hun rol bij het veroorzaken van symptomen van psychische aandoeningen. Een depressie die wordt veroorzaakt door langdurige stress is diep verankerd in de hersenen en het lichaam en is daardoor moeilijk te beheersen en te behandelen.
Ziekte
Ziekten kunnen tot 10–15 procent van alle gevallen van depressie veroorzaken. Dit verband is mogelijk doordat:
- De ziekte zelf ingrijpend kan zijn en de diagnose op zichzelf traumatisch kan zijn (bijvoorbeeld een hiv-infectie, kanker, multiple sclerose)
- De ziekte depressieve symptomen kan veroorzaken (bijvoorbeeld hypothyreoïdie, de ziekte van Pfeiffer en een vitamine B12-tekort)
- De aandoening een intrinsiek verband met depressie kan hebben (bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson, een hartinfarct, erectiestoornissen)
- De behandelingen voor de ziekte een depressie kunnen veroorzaken (bijvoorbeeld sommige hart- en vaatmedicijnen, bepaalde antibiotica en hormonen)
Het verband tussen ziekte en depressie werkt in twee richtingen. Veel ziekten en behandelingen kunnen een depressie veroorzaken. Ook is bekend dat depressie het herstel kan vertragen en bij veel ziekten de kans op overlijden kan vergroten. Bij een chronische of dodelijke aandoening kan verdriet de pijn door de ziekte zelf verergeren.
Artsen moeten hun patiënten erop wijzen wanneer een bepaalde ziekte of een bepaald geneesmiddel een depressie kan veroorzaken en moeten deze ongewenste effecten volgen. Ook mensen die ziek zijn, moeten zich bewust zijn van dit veelvoorkomende en ingrijpende aspect van ziek zijn.
Rouw en verlies
Na het verlies van een dierbare komen rouw en depressie vaak voor.
Verlies en rouw, bijvoorbeeld na het overlijden van een dierbare, leiden niet altijd tot een depressieve stoornis, maar kunnen bij sommige mensen wel een depressie uitlokken.
Sociale uitsluiting
Afwijzing door anderen kan de kans op een depressie vergroten, vooral wanneer dit herhaaldelijk gebeurt. Afwijzing kan bijvoorbeeld samenhangen met een verbroken relatie of baanverlies.
Depressie houdt ook verband met afwijzingsgevoeligheid: de neiging om werkelijke of vermeende afwijzing te verwachten en daarop te reageren.
Traumatische levensgebeurtenissen en omstandigheden
De meeste depressieve episoden worden veroorzaakt door stressvolle gebeurtenissen in de zes maanden vóór de eerste tekenen van depressie.
Werkloosheid, armoede en andere financiële problemen kunnen mensen depressief maken. Dit geldt vooral voor studenten die vanwege geldgebrek met hun studie moeten stoppen en geen voorgeschiedenis van psychische aandoeningen hebben.
Verhuizing bij immigranten en vluchtelingen is een andere stressvolle gebeurtenis die een depressie in de hand kan werken.
Aangevallen worden of slachtoffer worden
Geweld, zowel lichamelijk als seksueel, mishandeling, pesten en ervaringen met racisme kunnen iemand depressief maken.
Slaaptekort
Slaapproblemen gaan vaak vooraf aan depressieve episoden. Ze kunnen ook bijdragen aan het ontstaan van een depressie. Daarnaast kan slaaptekort een depressieve episode verergeren en verlengen.
Seizoensveranderingen
Sommige mensen ervaren somberheid en depressie wanneer de seizoenen overgaan van winter naar lente of zomer, of van zomer naar herfst of winter.
Deze vorm van depressie wordt seizoensgebonden depressie of seizoensgebonden affectieve stoornis (SAD) genoemd.
Alcoholverslaving en drugsmisbruik
Chronisch middelengebruik verergert stemmingsproblemen, waaronder depressie. Alcoholverslaving kan ook een depressie uitlokken.
Lang achter elkaar televisiekijken
Sommige onderzoeken hebben aangetoond dat lang achter elkaar televisiekijken en het uitkijken van een serie of film verdriet kunnen oproepen. Dit kan ook symptomen van depressie verergeren, zoals eenzaamheid, sociaal isolement en slapeloosheid.
Kijken naar droevige of negatieve televisieprogramma’s en nieuwsberichten
Somberheid en depressie kunnen verergeren door blootstelling aan negatief nieuws en negatieve mediaberichten op de radio, in de krant, op sociale media of op televisie. Negatief nieuws kan gevoelens van verdriet, angst, spanning en woede versterken.
Rumineren
Wanneer iemand ingrijpende levensgebeurtenissen meemaakt, kan die daarover blijven malen.
Rumineren betekent dat u steeds opnieuw nadenkt over een traumatische gebeurtenis uit het verleden. Dit kan angst veroorzaken. Rumineren wordt gekenmerkt door overmatig nadenken dat andere mentale processen verstoort.
Depressieve symptomen hangen samen met meer rumineren. Aangenomen wordt dat rumineren depressieve symptomen kan uitlokken doordat het een schakel vormt tussen stressvolle situaties en psychisch lijden.
Er is sprake van een terugval wanneer een depressie binnen zes maanden na de eerste episode terugkeert. Ongeveer 60 procent van de mensen ervaart een terugval in depressie.
Een terugval verschilt van een recidief, waarbij de depressie meer dan zes maanden na de eerste depressieve episode terugkeert.
Naast de eerder genoemde oorzaken kunnen ook de volgende factoren een terugval in depressie uitlokken:
- Geen volledige behandeling krijgen (met name medicatie) voordat herstel van de eerste depressieve episode is bereikt
- De behandeling hebben afgerond, maar daarna nog restklachten van depressie ervaren.
- Eerder een terugval in depressie hebben doorgemaakt
- Dagelijkse ergernissen
- Moeite hebben met het aanpakken van problemen in het dagelijks leven
- Moeite hebben om een positieve kijk te behouden.
Sommige levensgebeurtenissen zijn doorgaans vrij sterke uitlokkende factoren voor depressie. Er is veel bewijs voor een verband tussen persoonlijk en sociaal verlies, bijvoorbeeld overlijden, relatiebreuken, echtscheiding, uit elkaar gaan en dreigende relatiebreuken, en depressie. Brown en Harris deden baanbrekend onderzoek naar depressie en stress bij vrouwen. Zij ontdekten dat meer dan 75% van de negatieve gebeurtenissen die voorafgingen aan depressieve episoden betrekking had op relationeel, sociaal of interpersoonlijk verlies. Bovendien leidden zowel ernstige als minder ernstige gebeurtenissen met relationeel verlies bij vrouwen in de late tienerjaren vaker tot depressieve episoden dan ernstige en minder ernstige gebeurtenissen zonder verlies.
Extreme ervaringen waarbij iemand zich klemgezet of vernederd voelt, zoals afwijzing door een kind, ontrouw van een partner of het besef dat de ziekte van een echtgenoot niet zal verbeteren, gaan veel vaker gepaard met depressieve episoden. Onderzoek wijst erop dat vrouwen na het verlies van een relatie bijzonder vatbaar kunnen zijn voor depressie. Vergeleken met jongens krijgen meisjes in de adolescentie naar verhouding vaker te maken met interpersoonlijk belastende levensgebeurtenissen, waardoor zij vatbaarder zijn voor depressie.
Beïnvloedbare stressvolle levensgebeurtenissen — gebeurtenissen waaraan mensen zelf een aanzienlijke bijdrage hebben geleverd, zoals bepaalde relatieconflicten of relatiebreuken — gaan vaker vooraf aan een eerste depressie dan aan een herhaling. Stressvolle levensgebeurtenissen die door het lot worden bepaald of onbeheersbaar zijn (bijvoorbeeld het overlijden van of het geïsoleerd raken van een levenspartner), kunnen echter sterke uitlokkende factoren zijn voor depressieve episoden, vooral bij terugval. Dit betekent dat onbeheersbare gebeurtenissen voor iedereen moeilijk kunnen zijn, maar bijzonder moeilijk zijn voor mensen die eerder een depressie hebben gehad. Belangrijk is dat de rol van stressvolle levensgebeurtenissen bij het ontstaan van depressie kan verschillen naar geslacht, leeftijd en de mate waarin de gebeurtenis aansluit bij iemands persoonlijkheid of cognitieve stijl.
Mensen die onevenredig veel belang hechten aan interpersoonlijke relaties — sociotropie genoemd — kunnen vatbaarder zijn voor depressie na stressvolle interpersoonlijke gebeurtenissen dan na stressvolle gebeurtenissen op het werk. Verschillende soorten situaties kunnen dus sterker depressie-uitlokkend zijn voor bepaalde mensen, afhankelijk van meerdere factoren, waaronder persoonlijkheidskenmerken.
