Een grootheidswaan is een onjuiste of overdreven overtuiging van de eigen superioriteit, verhevenheid of grootsheid. Iemand kan bijvoorbeeld geloven beroemd te zijn, grote oorlogen te kunnen beëindigen of onsterfelijk te zijn.
Grootheidswanen komen, net als andere wanen, vaak samen met andere psychische problemen voor. Grootheidswanen zijn een uiting van een psychische stoornis. Mensen met deze wanen zijn overtuigd van hun eigen grootsheid en betekenis en wijzen elke poging af om hen te overtuigen dat hun overtuigingen onjuist zijn.
Grootheidswanen worden meestal veroorzaakt door een bipolaire stoornis, depressie, schizofrenie, stoornissen in het gebruik van middelen en een waanstoornis. Deze symptomen vereisen professionele beoordeling. De behandeling kan bestaan uit medicatie, psychologische zorg en praktische ondersteuning. De uitkomsten variëren; verbetering is mogelijk, maar de symptomen verdwijnen niet altijd.
Dit artikel gaat dieper in op grootheidswanen, met voorbeelden, oorzaken en mogelijke behandelingen.
Mensen met grootheidswanen geloven dat zij uitzonderlijk, ongelooflijk bekwaam, bijzonder succesvol, belangrijker dan anderen of zelfs bovennatuurlijk zijn. De waan kan chronisch zijn of met tussenpozen optreden.
Sommige mensen met grootheidswanen hebben ook andere wanen, zoals de angst om achtervolgd te worden of vreemde religieuze overtuigingen.
Toch is een grootheidswaan meer dan alleen een sterk gevoel van eigen belangrijkheid of een zeer hoge dunk van zichzelf. Er is sprake van een aanzienlijke afstand tot de werkelijkheid. Iemand met grootheidswanen kan aan de waan blijven vasthouden, ondanks bewijs van het tegendeel.
Er zijn verschillende soorten grootheidswanen. Bij veel mensen hebben de wanen in de loop van de tijd een gemeenschappelijk thema.
Grootheidswanen kunnen zich op vrijwel ontelbare manieren uiten. Veelvoorkomende vormen zijn:
- Een overdreven gevoel van eigen belangrijkheid, zoals de overtuiging een oorlog te kunnen beëindigen.
- Het idee beroemd te zijn of een vooraanstaande maatschappelijke positie te bekleden
- De overtuiging een religieus leider te zijn
- De overtuiging eeuwig te kunnen leven
- Het onjuiste idee dat letsel of ziekte iemand niet kan schaden
- Een overdreven hoge inschatting van de eigen intelligentie
- De overtuiging bovennatuurlijke vermogens te bezitten, zoals gedachten kunnen lezen
Cultuur kan de aard van iemands wanen beïnvloeden. Dat komt doordat cultuur invloed heeft op iemands kennis en wereldbeeld. Wat in de ene cultuur als een waan wordt beschouwd, hoeft in een andere cultuur niet zo te worden gezien.
Zoals bij veel andere psychotische aandoeningen kennen wetenschappers de precieze oorzaak van een waanstoornis nog niet. Onderzoekers bestuderen wel de rol van verschillende factoren die mogelijk invloed hebben op het ontstaan van de aandoening, zoals:
Biologische factoren: Wetenschappers proberen te achterhalen hoe problemen in bepaalde hersengebieden een waanstoornis zouden kunnen veroorzaken. Afwijkingen in specifieke neurotransmitters in de hersenen zijn in verband gebracht met het ontstaan van waansymptomen.
Erfelijkheid: Het feit dat mensen met schizofrenie of wanen in de familie een grotere kans hebben op een waanstoornis, wijst erop dat een genetische factor een rol kan spelen. Net als bij andere psychiatrische aandoeningen vermoeden onderzoekers dat een aanleg voor waanstoornissen van ouders op biologische kinderen kan worden overgedragen.
Psychologische factoren en omgevingsfactoren: Er zijn aanwijzingen dat stress het ontstaan van waanstoornissen zou kunnen bevorderen. Stoornissen in het gebruik van middelen en alcoholisme kunnen bijdragen aan de aandoening. Sommige psychodynamische hypothesen over het ontstaan van een waanstoornis gaan uit van afweermechanismen die samenhangen met het ego en overgevoeligheid, zoals projectie, reactieformatie en ontkenning. Sociaal isolement, wantrouwen, afgunst, een laag zelfbeeld en achterdocht zijn enkele andere psychologische factoren die ertoe kunnen leiden dat iemand een verklaring voor de eigen gevoelens zoekt en daardoor een waan ontwikkelt.
Mensen met grootheidswanen bedenken vaak buitengewone verhalen waarin zij de held zijn. Zij beseffen niet dat hun verstrekkende wanen uitsluitend op verbeelding berusten. Totdat zij behandeling krijgen, blijven zij geloven dat hun wanen werkelijk zijn, ondanks alle pogingen van hun naasten om hen van het tegendeel te overtuigen.
Elke waan heeft vier hoofdkenmerken:
- De persoon die de overtuiging heeft, beschouwt deze als waar, hoewel deze volgens de gangbare norm en andere mensen onjuist is.
- Wanneer bewijs de waan tegenspreekt, overweegt de persoon met de waan niet om van mening te veranderen of andere perspectieven te aanvaarden.
- De waanachtige ideeën zijn absurd, onmogelijk of ongeloofwaardig.
- De waan beïnvloedt het dagelijks leven van de persoon.
Grootheidswanen kunnen verschillende vormen aannemen. Mensen met grootheidswanen kunnen van zichzelf denken dat zij:
- Over superieure intelligentie of schoonheid beschikken
- Voorbestemd zijn om grootse dingen te bereiken of rijk en beroemd te worden
- Belangrijker zijn dan anderen
- Door familie en vrienden verkeerd worden beoordeeld en ondergewaardeerd
- Bovenmenselijke vermogens hebben
- In het geheim welgesteld of rijk zijn
- Contacten hebben met invloedrijke mensen die hen om advies vragen.
- Al beroemd zijn, maar hun identiteit verborgen houden
Grootheidswanen verschillen van egomanie en narcisme doordat zij niet berusten op overtuigingen die het eigen belang dienen, maar op onjuiste overtuigingen. Mensen die deze wanen ervaren, beschouwen ze als objectieve waarheden die redelijkerwijs niet te ontkennen zijn. Zij doen niet speciaal hun best om aandacht te trekken, maar gedragen zich op manieren die vanuit hun perspectief heel logisch zijn.
Megalomanie en grootheidswanen kunnen wijzen op een waanstoornis van het grootheidstype als zij de enige duidelijke tekenen van de stoornis zijn. Dit is een van de zes typen waanstoornissen. Afgezien van hun sterke overtuiging van hun eigen belangrijkheid kunnen mensen met deze stoornis heel gewoon overkomen.
Als hun problemen niet al te ernstig zijn, kunnen zij mogelijk normaal functioneren en is aan hun gedrag en uiterlijk wellicht niet te zien hoe groots hun dromen zijn.
Hoewel ernstigere vormen van waanstoornissen meer beperkingen veroorzaken en het functioneren op verschillende manieren belemmeren, kan iemand het grootste deel van de tijd normaal overkomen.
Alle soorten waanstoornissen zijn zeldzaam. Bij twee op de 1.000 mensen wordt een waanstoornis vastgesteld en minder dan één procent van de mensen die psychische behandeling zoeken, heeft een waanstoornis. De meeste mensen met langdurige grootheidswanen hebben dus ook andere stoornissen die deze beleving veroorzaken.
Omgaan met iemand met een psychische aandoening met grootheidswanen of schizofrenie met grootheidswanen is vergelijkbaar met omgaan met hallucinaties, maar er zijn meer non-verbale technieken nodig. Het vraagt meer tijd en geduld om samen in stilte te zitten, omdat wanen vaak niet verdwijnen. De persoon spreekt ze misschien minder uit, maar doorgaans zijn ze sterk aanwezig.
1. Bouw een vriendschap op die berust op wederzijds vertrouwen
Probeer de waan niet met logica of redeneringen te weerleggen en trek deze niet in twijfel. Pogingen om de waan te ontkrachten zijn niet effectief en vergroten alleen het wantrouwen.
Erken het leed van de persoon en leg uit dat er hulp beschikbaar is; beloof niet dat er niets kan gebeuren.
Blijf bij de persoon als dat veilig en behulpzaam is, terwijl u ondersteuning regelt. Als u zich bedreigd voelt, breng uzelf dan in veiligheid en schakel spoedhulp in; er wordt niet van u verwacht dat u voortdurend toezicht houdt.
Moedig de persoon aan om te praten over angsten, zorgen en gevoelens van onzekerheid. Neem bij nieuwe of verergerende symptomen snel contact op met het behandelteam. Bel de lokale hulpdiensten als iemand direct gevaar loopt en volg hun instructies op, terwijl u uw eigen veiligheid bewaakt.
Accepteer dat de gevoelens voor de persoon echt zijn, zonder te bevestigen dat de overtuiging waar is.
Richt u op het opbouwen van een vertrouwensrelatie met de persoon in plaats van te proberen de symptomen te beheersen; blijf kalm.
2. Bepaal de aard en/of inhoud van de waan
Probeer u in de persoon te verplaatsen en te begrijpen wat er achter de waan schuilgaat.
Geef in uw eigen woorden weer wat de persoon zegt of probeert te zeggen, om onduidelijkheid over de beschreven waan weg te nemen.
Ga niet in discussie over de overtuiging en stel geen vragen die suggereren dat deze waar is. Vraag naar gevoelens en directe behoeften, bijvoorbeeld: ‘Hoe kan ik u op dit moment helpen om u gesteund te voelen?’
Als de persoon niet psychotisch is, stel dan geen vragen over de waan om te toetsen of die waar is of om deze te versterken. Vraag bijvoorbeeld nooit: ‘Hoe gaat het vandaag met de CIA?’ aan een persoon die zich goed voelt.
Bepaal wat het centrale thema van de wanen zou kunnen zijn.
Bepaal de overheersende emotie en/of toon van de waan.
3. Beoordeel en evalueer hoe de waan het leven van de persoon beïnvloedt
Beoordeel of en hoe iemands wanen invloed hebben op diens leven. Kan de persoon bijvoorbeeld gewone dagelijkse activiteiten niet uitvoeren of daaraan niet deelnemen?
Ga na of de waan invloed heeft op de relaties van de persoon met anderen.
Beoordeel of de persoon op basis van de waan heeft gehandeld.
4. Beoordeel de ernst, duur en frequentie van de waan
Noteer de frequentie, intensiteit, en duur van de bij een persoon optredende wanen in een dagboek.
Ga na of de wanen doorgaans op een bepaald moment van de dag optreden of samenhangen met specifieke activiteiten. Deel relevante observaties met het behandelteam; gebruik vermijding niet als vervanging voor beoordeling en stel hulp bij verergerende symptomen niet uit.
Sommige wanen zijn tijdelijk en van korte duur, terwijl andere hardnekkiger zijn en lang aanhouden.
5. Probeer de aandacht van de persoon van de waan af te leiden.
Begint de persoon tegenover u steeds over de waan? Luister dan rustig en geef vervolgens richting aan de taak waarmee u bezig bent.
Als de persoon niet lijkt te kunnen stoppen met praten over de waan, vraag dan op vriendelijke wijze of die zich herinnert wat u samen aan het doen was en of het tijd is om daarmee verder te gaan.
Als de persoon erop staat de waan te delen, luister dan in stilte totdat verder praten niet meer nodig is.
Stel de persoon gerust door te laten merken dat u om diegene geeft en respect hebt, zonder de overtuiging te onderschrijven of veiligheid te garanderen.
Probeer empathie te tonen en stil te staan bij de emoties van de persoon. Als u over feiten en details praat, kan de ander afstand nemen en u als criticus zien. Door zonder oordeel te helpen en de waan niet te bevestigen of te weerleggen, kan de persoon zich beter voelen en vertrouwen krijgen in uw steun. Houd tijdens het gesprek rekening met het volgende:
1. Besteed zorgvuldig aandacht aan de gevoelens van de persoon.
2. Bespreek uw kijk op de waan
3. Laat merken dat u om de persoon geeft
4. Stel voor om samen in therapie te gaan, maar pak dit doordacht aan
5. Blijf openstaan voor de ander en vraag waarom de persoon gelooft wat die gelooft.
6. Probeer niet overstuur te raken en uit geen frustratie tegenover de persoon
7. Verdiep u in irrationele overtuigingen of denkfouten
De behandeling van grootheidswanen kan moeilijk zijn. De persoon die deze wanen ervaart, kan ze als prettig beleven. Omdat mensen met wanen werkelijk in hun wanen geloven, zijn ze bovendien vaak moeilijk te behandelen.
De behandeling van wanen hangt vooral af van de onderliggende oorzaak. De arts moet onderscheid maken tussen buitensporige fantasieën en gematigde of realistische wensen.
Medicatie: Medicatie wordt voorgeschreven om psychotische symptomen te beheersen en de stemming van de patiënt te reguleren. Medicatie alleen is echter mogelijk onvoldoende om de aandoening onder controle te houden.
Gedragstherapie: Bepaalde vormen van gesprekstherapie kunnen helpen grootheidswanen te verminderen. Met cognitieve gedragstherapie kunnen mensen niet-helpende denk- en gedragspatronen leren herkennen en veranderen.
Klinische behandelprogramma’s voor waanstoornissen, schizofrenie, bipolaire stoornissen, stoornissen in het gebruik van middelen en ernstige depressie zijn holistisch en veelomvattend. Dit betekent dat zij erop gericht zijn alle psychische symptomen, waaronder wanen, te behandelen met methoden waarvan de werkzaamheid is aangetoond.
Elke oorzaak van grootheidswanen vraagt om een eigen behandelstrategie. Ongeacht de primaire stoornis is de behandeling van grootheidssymptomen echter een complex en ingewikkeld proces.
Behandelaren kunnen overtuigingen in samenspraak en in een verdraagbaar tempo bespreken, maar nieuwe of verergerende symptomen en veiligheidsrisico’s vereisen een snelle beoordeling. Behandeling mag niet worden uitgesteld vanuit de aanname dat praten over wanen altijd schadelijk is.
Naast de behandeling kunnen geneesmiddelen worden gegeven, zoals antidepressiva (bij depressie), antipsychotica (bij schizofrenie) en stemmingsstabilisatoren (bij een bipolaire stoornis). Deze middelen helpen mogelijk wel of niet bij de grootheidsovertuigingen, maar kunnen nodig zijn om andere symptomen van de onderliggende stoornissen te behandelen.
Het overwinnen van grootheidswanen en de aandoeningen die ze veroorzaken, kost tijd en inspanning. Mensen die gevangen zitten in waanachtige fantasieën, kunnen met hulp van hun naasten uiteindelijk mogelijk weer aansluiting vinden bij de werkelijkheid. Daardoor kunnen zij hun eigen levensloop bepalen en worden zij niet langer beheerst door onjuiste waarnemingen.
