ADHD, oftewel aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, en een bipolaire stoornis zijn verschillende aandoeningen die steeds vaker worden vastgesteld bij Amerikaanse kinderen en tieners en vaak gelijktijdig worden gediagnosticeerd.
Gerelateerd: Wat is een bipolaire psychose?
De medische wetenschap krijgt steeds meer inzicht in de bipolaire stoornis bij kinderen en tieners. Toch blijft het moeilijk om de aandoening te diagnosticeren. Dit geldt vooral voor adolescenten, bij wie stemmingswisselingen en prikkelbaarheid vaak bij de normale ontwikkeling horen. Een humeurige adolescent of tiener kan een moeilijke, maar normale ontwikkelingsfase doormaken. Er kan echter ook sprake zijn van een bipolaire stoornis, die regelmatig stemmingswisselingen veroorzaakt van depressie tot manie.
Wanneer bij een kind aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) wordt vastgesteld, kan het een verhoogd risico hebben om later in het leven andere psychische aandoeningen te ontwikkelen. Een depressieve stoornis, een bipolaire stoornis en angststoornissen zijn hiervan voorbeelden. Hoewel onderzoekers nog veel leren over de wisselwerking tussen de twee aandoeningen op neurobiologisch niveau, schatten zij dat 9 tot 35 procent van de volwassenen met een bipolaire stoornis ook ADHD heeft.
Lees ook: ADHD of angst
Zelfs wanneer hun stemming met passende medicatie en behandeling is gestabiliseerd, kunnen veel mensen met een bipolaire stoornis moeite hebben om deadlines te halen, zich te concentreren en overzicht te houden. Zij verwijten zichzelf vaak dat ze niet gemotiveerd genoeg zijn om hun gewoonten te veranderen. In zulke gevallen kan ADHD een rol spelen. Door beide aandoeningen te laten behandelen, kunnen mensen weer grip krijgen op hun emoties, gedachten en gedrag, en hun persoonlijke leven verbeteren.
De symptomen van aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) en een bipolaire stoornis lijken sterk op elkaar. De overeenkomsten zijn zo groot dat de aandoeningen vaak met elkaar worden verward. Dit sluit echter niet uit dat ze samen kunnen voorkomen.
ADHD komt voor bij ongeveer 3 tot 6% van de volwassen Amerikaanse bevolking. Volgens het National Institute of Mental Health krijgt ongeveer 4,4% van de Amerikaanse volwassenen op enig moment in het leven een bipolaire stoornis.
Een bipolaire stoornis en ADHD komen vaak samen voor. Sommige kenmerken, zoals onoplettendheid en impulsiviteit, kunnen met elkaar worden verward. Daardoor zijn de aandoeningen soms moeilijk van elkaar te onderscheiden. Het is nog onduidelijk waarom een bipolaire stoornis en ADHD zo vaak samen voorkomen. Er wordt aangenomen dat biologische en genetische factoren hierbij een rol spelen.
Het stellen van de diagnose aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD of ADD) is op zichzelf al lastig, maar ADHD komt bovendien vaak samen voor met andere lichamelijke en psychische aandoeningen. Volgens één onderzoek had 42 procent van de mensen met ADHD ten minste één andere ernstige psychiatrische aandoening. De diagnostische vraag is daarom eerder: ‘Is er sprake van zowel een bipolaire stoornis als ADHD?’ dan: ‘Is het de ene of de andere aandoening?’
Het onderscheid tussen ADHD en een bipolaire stemmingsstoornis (BMD) is mogelijk het moeilijkst te maken, omdat ze veel symptomen gemeen hebben, waaronder:
- Stemmingsinstabiliteit
- Plotselinge uitbarstingen van energie
- Ongeduld
- Veel praten
- Rusteloosheid
Naar verluidt heeft ongeveer 20% van de mensen met ADHD ook stemmingsproblemen binnen het bipolaire spectrum. Een juiste diagnose is cruciaal om zowel ADHD als een bipolaire stoornis gezamenlijk te behandelen.
Door de vele gemeenschappelijke kenmerken is het risico op een verkeerde of gemiste diagnose aanzienlijk. Gebruik niettemin deze zes factoren als leidraad om te beoordelen of u ADHD of een bipolaire stoornis heeft:
1. Leeftijd bij aanvang: Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit is een levenslange aandoening, waarbij de symptomen uiterlijk op twaalfjarige leeftijd zichtbaar zijn, hoewel ze niet altijd ernstig beperkend zijn. Hoewel we inmiddels weten dat kinderen een bipolaire stemmingsstoornis (BMD) kunnen krijgen, blijft dit zeldzaam. De meeste mensen met BMD krijgen hun eerste episode van een stemmingsstoornis na hun achttiende. De gemiddelde leeftijd bij diagnose is 26 jaar.
2. Aanhoudende beperkingen: ADHD is een chronische aandoening die voortdurend aanwezig is. BMD verloopt in episoden, met daartussen een min of meer normale stemming.
3. Aanleidingen voor stemmingsveranderingen: Mensen met ADHD zijn gedreven en reageren emotioneel sterk op gebeurtenissen in hun leven, die als triggers worden aangeduid. Blije gebeurtenissen leiden tot intens gelukkige, uitbundige gevoelens. Verdrietige situaties roepen zeer droevige gevoelens op, vooral het gevoel bekritiseerd, afgewezen of bespot te worden. BMD veroorzaakt stemmingswisselingen die geen verband houden met gebeurtenissen in iemands leven.
4. De snelheid waarmee stemmingswisselingen optreden: Omdat stemmingswisselingen bij ADHD vrijwel altijd door gebeurtenissen worden veroorzaakt, lijken ze onmiddellijk op te treden. Afgezien van hun intensiteit zijn het in alle opzichten normale stemmingen. Vanwege het plotselinge begin worden ze vaak omschreven als ‘omslagen’ of ‘inzinkingen’. Bij de stemmingswisselingen zonder directe aanleiding die bij BMD optreden, kan de overgang van de ene naar de andere toestand daarentegen uren of dagen duren.
5. Duur van de stemming: Hoewel reacties op ingrijpend verlies en afwijzing weken kunnen aanhouden, wordt de duur van stemmingswisselingen bij ADHD meestal in uren gemeten. Volgens de definitie in de DSM-V moeten stemmingswisselingen bij BMD ten minste twee weken duren. Voor een bipolaire stoornis met ‘rapid cycling’ hoeft iemand bijvoorbeeld slechts vier stemmingswisselingen in twaalf maanden te hebben, van hoog naar laag of van laag naar hoog. Veel mensen met ADHD ervaren zoveel stemmingswisselingen op één dag.
6. Familiegeschiedenis: Beide aandoeningen komen in families voor, maar mensen met ADHD hebben vrijwel altijd meerdere familieleden met ADHD. Bij mensen met BMD zijn er doorgaans minder genetische verbanden.
Overlappende symptomen
Emotieregulatieproblemen zijn niet het enige symptoom dat bipolaire manie en ADHD gemeen hebben. Door deze overlappende symptomen kan ADHD bij kinderen ten onrechte als een bipolaire stoornis worden gediagnosticeerd. Volgens medisch deskundigen kunnen veel gedragingen worden opgevat als kenmerken van zowel manie als ADHD. Denk bijvoorbeeld aan het volgende:
- Manie wordt gekenmerkt door verhoogde activiteit, die kan lijken op de hyperactiviteit die samenhangt met ADHD.
- Prikkelbaarheid tijdens manie lijkt op de lage frustratietolerantie die bij ADHD voorkomt.
- Het verminderde oordeelsvermogen bij manie lijkt op de impulsiviteit bij ADHD.
- Afleidbaarheid komt bij beide voor.
- Bij beide komen slaapproblemen voor.
Het cruciale verschil is dat manie een tijdelijke toestand is, terwijl ADHD een langdurige aandoening is. Waar een kind met ADHD een lage frustratietolerantie heeft, kan een jongere met een bipolaire stoornis zes maanden lang erg prikkelbaar zijn en daarna jarenlang geen nieuwe episode doormaken.
Gerelateerd: Hoe denkt iemand met een bipolaire stoornis?
Dr. Carlson voegt toe dat de diagnostische methoden waarmee behandelaars het gedrag van een kind onderzoeken, de zogeheten gestructureerde interviews, ouders kunnen vragen om symptomen te beoordelen, maar niet vragen of deze in episoden optreden en losstaan van andere spanningen of veranderingen in de omgeving. Dit vergroot de kans op verkeerde interpretaties. Deze informatie is uiteraard cruciaal om de ene of de andere diagnose uit te sluiten.
Omdat het in sommige onderzoeken moeilijk was om manische episoden van ADHD-symptomen te onderscheiden, werden deze verschijnselen dubbel geteld: eenmaal als kenmerk van een bipolaire stoornis en eenmaal als kenmerk van ADHD. Daardoor kunnen kinderen met óf een bipolaire stoornis óf ADHD ten onrechte beide diagnoses krijgen.
Onzekerheid over de vraag of een kind ADHD, een bipolaire stoornis of beide heeft, kan de behandelkeuze bemoeilijken. Wat moet als eerste worden behandeld als de diagnose onduidelijk is? Volgens medisch deskundigen moet ADHD als eerste worden behandeld. Omdat ADHD bij kinderen aanzienlijk vaker voorkomt dan een bipolaire stoornis, is ADHD waarschijnlijker de juiste diagnose.
Stimulerende middelen, de eerstekeusmedicatie voor ADHD, geven echter onmiddellijk resultaat. Binnen dagen of weken zou duidelijk moeten zijn of ze werken. Sommige artsen zien kinderen bij wie een bipolaire stoornis is vastgesteld en van wie de ouders verbaasd en verheugd zijn als hun symptomen verdwijnen door stimulerende medicatie, omdat deze kinderen ADHD hebben en geen bipolaire stoornis.
Als bij een kind een bipolaire stoornis is vastgesteld, is niet aangetoond dat stimulerende medicatie de aandoening negatief beïnvloedt, in tegenstelling tot bepaalde andere geneesmiddelen, zoals antidepressiva, die manie kunnen veroorzaken. Er is weinig onderzoek naar de optimale behandeling voor mensen met zowel ADHD als een bipolaire stoornis. De behandeling van een bipolaire stoornis en ADHD samen is momenteel gebaseerd op de observaties van een arts in plaats van op vastgestelde richtlijnen.
Volgens een onderzoek uit 2017, gepubliceerd in het Journal of Psychiatry and Neuroscience, kan het de beste aanpak zijn om eerst de symptomen van de bipolaire stoornis te behandelen.
Zodra de symptomen van de bipolaire stoornis onder controle zijn, kan medicatie worden gebruikt om ADHD te behandelen.
Deze aanpak is echter bedoeld als aanbeveling voor behandelaars, niet als definitieve behandelmethode. Er is meer onderzoek nodig om de optimale behandeling vast te stellen.
De behandeling van een bipolaire stoornis bestaat doorgaans uit een combinatie van medicatie en therapieën. Medicijnen voor een bipolaire stoornis zijn onder meer:
- Stemmingsstabilisatoren
- Antidepressiva
- Antipsychotica
- Symbyax
- Benzodiazepinen
Bij de behandeling van ADHD wordt vaak medicatie gebruikt, waarbij middelen die het centrale zenuwstelsel stimuleren het meest worden toegepast.
Stimulerende middelen voor de behandeling van ADHD zijn volgens sommige onderzoeken in verband gebracht met psychotische en manische episoden bij patiënten met een bipolaire stoornis en ADHD. Andere onderzoekers hebben daarentegen vastgesteld dat deze geneesmiddelen effectief werken bij mensen met ADHD en een bipolaire stoornis.
Het geneesmiddel methylfenidaat (Ritalin) kan een veilige behandeloptie zijn voor mensen met een bipolaire stoornis en ADHD die stemmingsstabilisatoren gebruiken om bipolaire symptomen onder controle te houden, zo blijkt uit een groot onderzoek uit 2016.
Volgens het onderzoek nam het aantal manische episoden bij mensen die geen stemmingsstabilisatoren gebruikten over een periode van drie maanden met een factor 6,7 toe.
