De meeste ouders van kinderen met leer- en gedragsproblemen zullen mogelijk bevestigend antwoorden op de vraag of hun kinderen moeite hebben met het verwerken van zintuiglijke informatie. De meeste mensen zijn het erover eens dat kinderen met een autismespectrumstoornis moeite hebben met het integreren van zintuiglijke informatie. Binnen de medische wereld groeit echter de aandacht voor het feit dat sommige kinderen zonder autismespectrumstoornis ook een deel van deze problemen hebben.
Kinderen met een sensorische informatieverwerkingsstoornis (SPD) kunnen sterker of minder sterk reageren op geluid, licht, en aanraking. Daardoor kunnen zij bepaalde prikkels opzoeken of vermijden: zintuiglijke prikkels.
Dit artikel bespreekt sensorische informatieverwerkingsstoornis (SPD), de oorzaken ervan en hoe ouders hun kinderen met SPD kunnen helpen.
Op de basisschool heb je mogelijk geleerd over de vijf zintuigen, maar in werkelijkheid neem je de wereld met meer dan alleen die vijf zintuigen waar.
Doorgaans worden acht belangrijke vormen van sensorische informatieverwerking onderscheiden. Deze kunnen bestaan uit:
Proprioceptie. Proprioceptie is het ‘interne’ besef van je eigen lichaam. Het helpt onder meer om je houding en motorische coördinatie te behouden. Ook geeft het informatie over je bewegingen en hoe je de ruimte gebruikt.
Ook geeft het informatie over je bewegingen en hoe je de ruimte gebruikt.
Vestibulaire waarneming. Deze term verwijst naar de ruimtelijke waarneming via het binnenoor. Deze zorgt voor je evenwicht en coördinatie.
Interoceptie. Dit is je waarneming van wat er in je lichaam gebeurt. Je kunt dit misschien het best begrijpen als je ‘gevoelens’: het omvat zowel het gevoel van warmte of kou als je emotionele toestand.
Vijf zintuigen. De vijf bekende zintuigen zijn het gehoor, de tastzin, de reuk, de smaak, en het gezichtsvermogen.
Opvallend is dat sensorische informatieverwerkingsstoornis niet wordt vermeld in de vijfde editie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs om te stellen dat deze aandoening als zelfstandige diagnose kan worden vastgesteld. Veel artsen en specialisten beschouwen sensorische problemen als een symptoom van een andere ziekte of aandoening, zoals een autismespectrumstoornis.
Binnen de ergotherapie wordt de term ‘sensorische informatieverwerkingsstoornis’ vaker gebruikt.
Wat we weten over sensorische informatieverwerkingsstoornissen kan ouders, artsen en andere verzorgers echter helpen de aandoening te begrijpen en mensen met deze problemen te ondersteunen.
Sensorische informatieverwerkingsstoornis (SPD, voorheen sensorische-integratiedisfunctie genoemd) is een stoornis waarbij informatie uit verschillende zintuigen niet goed wordt verwerkt om passend te kunnen reageren op wat de omgeving vraagt. Veel mensen met ADHD en een autismespectrumstoornis hebben een sensorische informatieverwerkingsstoornis.
Mensen met SPD kunnen moeite hebben met het verwerken van auditieve, visuele, olfactorische, gustatoire, vestibulaire, tactiele, proprioceptieve en interoceptieve prikkels.
Ergotherapeut Anna Jean Ayres beschreef sensorische integratie in 1972 als het neurologische mechanisme dat ervaringen vanuit het eigen lichaam en de omringende omgeving ordent en het doelmatig gebruiken van het lichaam in die omgeving mogelijk maakt.
Sensorische informatieverwerkingsstoornis wordt gezien als de oorzaak van grote problemen bij het ordenen van zintuiglijke informatie uit het lichaam en de omgeving. De stoornis uit zich in beperkingen in het functioneren op één of meer belangrijke levensgebieden: werk, vrije tijd en spel of dagelijkse activiteiten.
Bronnen verschillen van mening over de vraag of SPD een afzonderlijke stoornis is of een weergave van erkende symptomen van verschillende andere, goed vastgestelde aandoeningen. SPD staat niet in de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders van de APA. De American Academy of Pediatrics adviseerde kinderartsen in 2012 om SPD niet als zelfstandige diagnose te gebruiken.
De precieze oorzaak van SPD is onbekend. Wel staat vast dat de middenhersenen en de hersenstam, die deel uitmaken van het centrale zenuwstelsel, vroege verwerkingscentra zijn voor de samenwerking tussen verschillende zintuigen. Deze hersengebieden zijn betrokken bij onder meer coördinatie, activatie, aandacht en autonome functies. Nadat zintuiglijke informatie deze centra is gepasseerd, wordt deze doorgestuurd naar hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor geheugen, emoties en hogere cognitieve functies. Schade aan een hersengebied dat betrokken is bij de verwerking van informatie uit verschillende zintuigen kan het vermogen aantasten om deze informatie functioneel te verwerken.
Volgens een onderzoek van de University of California, San Francisco vertonen kinderen met een sensorische informatieverwerkingsstoornis aantoonbare afwijkingen in de hersenanatomie. Het UCSF-onderzoek is het eerste dat een biologische basis voor verstoorde sensorische informatieverwerking vaststelt, waarmee deze zich onderscheidt van andere neurologische ontwikkelingsstoornissen.
Aan het onderzoek namen jonge jongens met en zonder verstoorde sensorische informatieverwerking deel. Met diffusietensorbeeldvorming (DTI), een moderne vorm van MRI, werden de deelnemers met elkaar vergeleken. Daaruit bleek dat de jongens met een sensorische informatieverwerkingsstoornis afwijkende wittestofbanen in de hersenen hadden. Witte stof is essentieel voor waarnemen, denken en leren. De afwijkingen bevonden zich vooral achter in de hersenen, waar verbindingen voor de verwerking van zintuiglijke informatie liggen.
De onderzoekers leggen uit hoe hun onderzoeksresultaten aantonen dat verstoorde sensorische informatieverwerking losstaat van andere neurologische aandoeningen, zoals autisme en ADHD:
Bij kinderen met uitsluitend ADHD of autismespectrumstoornissen zijn wittestofbanen in de voorste, frontale hersengebieden vaak aangedaan. De afwijkingen die in een afzonderlijk hersengebied werden gevonden, suggereren dat SPD mogelijk een eigen neuroanatomische basis heeft.
Aangenomen wordt dat afwijkingen in de wittestofbanen in de hersenen van kinderen met sensorische informatieverwerkingsstoornissen kunnen leiden tot een vertraagde verwerking van zintuiglijke informatie.
Volgens deskundigen van UCSF is dit onderzoek slechts het begin. Kinderen met sensorische informatieverwerkingsstoornissen die ook hersenletsel hebben opgelopen of van wie bekend is dat zij een genetische aandoening hebben, moeten nader worden onderzocht.
Kinderen met sensorische informatieverwerkingsstoornissen reageren op een van drie manieren niet passend op prikkels waar andere kinderen geen last van hebben. Ze kunnen overgevoelig zijn voor knipperende lichten, plotselinge, harde of aanhoudende geluiden, zoals het zoemen van een blender of zelfs muziek, het gevoel van kriebelende of irriterende stoffen zoals wol of kledingetiketten op hun huid, en zelfs bepaalde smaken of geuren.
Ook kunnen zij moeite hebben om lichamelijk contact van anderen te verdragen, zoals de druk van een omhelzing. Een drukke omgeving kan voor kinderen met SPD onaangenaam zijn.
Deze sterke reactie op prikkels van buitenaf kan kinderen angstig maken en het moeilijk maken om dagelijkse activiteiten uit te voeren of zich aan nieuwe situaties aan te passen. Zulke reacties kunnen mild zijn, maar ook zo ernstig dat een kind de omgeving snel moet verlaten. Daardoor kan het voor kinderen met SPD lastig zijn om met andere kinderen om te gaan.
Sommige kinderen reageren traag of helemaal niet op prikkels. Dit wordt hyporesponsiviteit of onderresponsiviteit genoemd. Ze reageren bijvoorbeeld niet op de pijn van een geschaafde knie of op te veel kou of warmte.
Sommige kinderen met een sensorische informatieverwerkingsstoornis kunnen de signalen van hun spieren en gewrichten niet goed begrijpen. Daardoor hebben ze moeite met bewegen en rechtop staan. Mensen noemen hen misschien onhandig, stuntelig of ‘slap’ als ze bijvoorbeeld tegen een muur moeten leunen om rechtop te kunnen staan.
Het derde kenmerk van SPD is een sterke behoefte aan zintuiglijke prikkels, waarbij een kind het gevoel heeft prikkels te moeten opzoeken. De drang om iets te ‘ervaren’ of te ‘voelen’ is zo sterk dat het kind ontregelend gedrag kan vertonen.
Sommige kinderen met SPD kampen met angst en kunnen daarnaast andere stoornissen hebben, waaronder:
Coördinatiestoornis: dyspraxie belemmert de ontwikkeling van de fijne motoriek. Jonge kinderen met dyspraxie kunnen er langer over doen om ontwikkelingsmijlpalen te bereiken, zoals lopen of zelfstandig eten. Naarmate ze ouder worden, kunnen zij moeite hebben met schrijven, tekenen en verschillende sportactiviteiten.
Houdingsstoornissen worden gekenmerkt door een ontoereikende waarneming van de positie en beweging van het lichaam.
Sensorische discriminatiestoornis: het onvermogen om kleine veranderingen in visuele, tactiele, auditieve en lichamelijke informatie waar te nemen
Ergotherapeut A. Jean Ayres, Ph.D., was de eerste die sensorische informatieverwerkingsproblemen herkende. Dr. Ayres stelde in de jaren zeventig dat bij sommige mensen de hersenen niet in staat zijn om te doen wat de meeste mensen vanzelfsprekend vinden: het analyseren en interpreteren van alle binnenkomende informatie uit zeven, in plaats van de gebruikelijke vijf, zintuigen om een duidelijk beeld te vormen van wat er binnen en buiten het lichaam gebeurt.
Naast tast, gehoor, smaak, reuk en zicht rekende dr. Ayres ook beweging (vestibulaire waarneming) en lichaamsbesef (proprioceptie) tot de ‘interne’ zintuigen. Wanneer de hersenen alle binnenkomende informatie niet kunnen duiden, is het alsof er een verkeersopstopping in je hoofd ontstaat: signalen komen snel vanuit alle richtingen binnen en concurreren met elkaar. Je kunt er geen samenhangend geheel van maken.
Welke twee aanvullende zintuigen beschreef dr. Ayres in haar werk?
De interne zintuigen
Gewrichtsbanden en gewrichten bevatten proprioceptieve receptoren die motoriek en houding mogelijk maken. Het proprioceptieve systeem informeert de hersenen over de positie en beweging van het lichaam ten opzichte van voorwerpen in de omgeving.
Kinderen die ondergevoelig zijn, hebben behoefte aan sterke prikkels. Ze houden van activiteiten waarbij ze botsen, springen en ergens tegenaan knallen, en van diepe druk, zoals een stevige omhelzing.
Als ze overgevoelig zijn, hebben ze moeite om te weten waar hun lichaam zich bevindt ten opzichte van andere voorwerpen. Ze kunnen ergens tegenaan lopen en onhandig overkomen. Omdat ze moeite hebben in te schatten hoeveel kracht ze uitoefenen, kunnen ze bij het gummen het papier scheuren, te hard knijpen of voorwerpen met kracht neerzetten.
Vestibulaire receptoren in het binnenoor geven de hersenen informatie over beweging en de stand van het hoofd, om te bepalen waar het lichaam zich in de ruimte bevindt. Deze zijn onder meer essentieel voor coördinatie en evenwicht.
Mensen die ondergevoelig zijn, zijn voortdurend in beweging, zoeken snelle, draaiende of heftige bewegingen op en vinden het prettig om in de lucht te worden gegooid en op trampolines en meubels te springen.
Mensen die overgevoelig zijn, kunnen bang zijn voor activiteiten waarvoor evenwicht nodig is, zoals in speeltoestellen klimmen, fietsen of op één been staan, vooral met gesloten ogen. Ze kunnen ook onhandig overkomen.
Een checklist voor sensorische verwerking
De checklist omvat reacties op allerlei soorten prikkels, van blootsvoets lopen tot ruiken aan voorwerpen die geen voedsel zijn. Ook bevat deze vragen over de grove en fijne motoriek, zoals een bal vangen (grove motoriek) en het gebruik van een schaar (fijne motoriek). De checklist is bedoeld om ouders te helpen bepalen of het gedrag van hun kind wijst op ernstige sensorische problemen (grove motoriek).
Voor peuters en baby’s vermeldt de lijst het niet geknuffeld willen worden, zo sterk dat ze zich overstrekken wanneer ze worden vastgehouden. Dit kan komen doordat aanraking pijn doet. Op de kleuterleeftijd kunnen overprikkelde kinderen angstig zijn en langdurige of vaak terugkerende driftbuien hebben.
Basisschoolkinderen die ondergevoelig zijn, kunnen ‘negatief gedrag’ vertonen, zoals gedrag dat op hyperactiviteit lijkt. Daartegenover staan kinderen die overgevoelig zijn en geneigd zijn dingen te vermijden. Dit kan betekenen dat ze hun tanden niet willen poetsen of zelfs niet willen dat hun gezicht wordt bedekt of geschminkt. Om het nog ingewikkelder te maken, kunnen kinderen zowel prikkels vermijden als opzoeken en naast problemen met de gebruikelijke vijf zintuigen ook proprioceptieve en vestibulaire beperkingen hebben.
Als je denkt dat je kind sensorische problemen heeft, kunnen de volgende signalen erop wijzen dat je een arts moet raadplegen:
Het gedrag verstoort het dagelijks leven. Als de klachten gewone activiteiten onmogelijk maken, kan het nodig zijn een arts te raadplegen.
De klachten nemen sterk toe. Als je kind plotseling moeite heeft met staan of bewegen, moet je met je kind naar een arts.
De reacties zijn niet meer te beheersen. Er is geen directe oplossing voor sensorische stoornissen. Met hulp van opgeleide professionals kun je je kind mogelijk helpen het eigen gedrag te leren reguleren.
De sensorische problemen beïnvloeden het leren. Als sensorische informatieverwerking of overprikkeling het voor je kind moeilijk maakt om op school te leren, kan je arts je kind mogelijk onderzoeken op een samenhangend probleem of samenwerken met schoolpsychologen om meer ondersteuning in de klas te organiseren.
Er bestaat geen behandeling voor sensorische problemen. Sommige kinderen kunnen naarmate ze ouder worden minder problemen ervaren, terwijl anderen er mogelijk alleen mee leren omgaan.
Het huidige onderzoek naar de prognose voor kinderen met een verstoorde sensorische informatieverwerking is beperkt. Er kan een verband zijn met bepaalde psychische problemen, maar er is meer onderzoek nodig.
Sommige artsen behandelen sensorische beperkingen mogelijk niet afzonderlijk, maar behandelen de symptomen van een erkende aandoening, zoals een autismespectrumstoornis of ADHD.
Als je kind geen andere gezondheidsproblemen heeft en je denkt dat het moeite heeft met het verwerken van wat het ziet en hoort, zijn er mogelijk weinig goede manieren om te helpen.
Omdat het niet officieel als ziekte wordt erkend, is niet iedereen bereid het te behandelen of mogelijke behandelingen te overwegen waarvan niet consequent is aangetoond dat ze gedrag helpen veranderen.
Hoe ouders kinderen met een sensorische informatieverwerkingsstoornis kunnen helpen
- Ouders kunnen hun kinderen met sensorische informatieverwerkingsproblemen helpen door voor hun belangen op te komen, zodat zij de nodige ondersteuning krijgen. Dit kan onder meer bestaan uit:
- Een arts of kinderarts raadplegen over de sensorische informatieverwerking van het kind.
- De sensorische informatieverwerking van het kind bespreken met de leerkracht en het ondersteunend personeel van de school.
- Hulp zoeken, waaronder fysiotherapie en ergotherapie
- Regelmatig vragen hoe het kind zich emotioneel voelt.
- Het kind leren hoe het aan volwassenen kan aangeven dat het een pauze nodig heeft of overprikkeld is
- Door te oefenen bijdragen aan de fysiotherapeutische of ergotherapeutische behandeldoelen van het kind
