De menopauze is een normaal biologisch proces dat meestal tussen het 45e en 55e levensjaar plaatsvindt, waarna een vrouw niet meer menstrueert. Het is ook een periode van hormonale schommelingen waarin een vrouw verschillende lichamelijke en psychische verschijnselen kan ervaren. Hoewel opvliegers en nachtelijk zweten bekende symptomen van de menopauze zijn, wordt weinig gesproken over de gevolgen voor de mentale gezondheid. De psychische veranderingen in deze fase zijn net zo belangrijk als de lichamelijke.
Vrouwen in de overgang ervaren stemmingswisselingen, angst, depressie en andere vormen van emotionele instabiliteit. Deze veranderingen in de mentale gezondheid kunnen het dagelijks functioneren, persoonlijke relaties en het algemene welzijn beïnvloeden. Kennis van de psychische problemen die samenhangen met de menopauze is daarom belangrijk om vrouwen te helpen goed met deze levensfase om te gaan.
De menopauze is de fysiologische toestand die wordt vastgesteld wanneer een vrouw twaalf maanden niet heeft gemenstrueerd en wordt beschouwd als de laatste fase van haar vruchtbare leven [1]. Het is een natuurlijk biologisch proces met verschillende fasen:
Perimenopauze: Dit is de fase voorafgaand aan de menopauze, die wordt gekenmerkt door schommelende hormoonspiegels. Deze kan enkele jaren vóór de menopauze beginnen, wanneer de eierstokken minder oestrogeen gaan produceren. Vrouwen kunnen problemen met hun menstruatiecyclus krijgen, waaronder onregelmatige menstruaties, en verschijnselen ontwikkelen zoals opvliegers, stemmingswisselingen en slaapstoornissen.
Menopauze: Hiervan is sprake wanneer een vrouw een volledig jaar, oftewel twaalf maanden, niet heeft gemenstrueerd. De eierstokken geven geen eicellen meer af en produceren aanzienlijk minder oestrogeen en progesteron. In deze fase ervaren vrouwen vaak symptomen zoals opvliegers, nachtelijk zweten en vaginale droogheid [1].
Postmenopauze: Dit is de levensfase na het intreden van de menopauze. Opvliegers en nachtelijk zweten kunnen bij sommige vrouwen afnemen, maar worden gevolgd door andere problemen als gevolg van lage oestrogeenspiegels, waaronder osteoporose en hartaandoeningen.
Hoe hangen ze samen?
Hormonale veranderingen tijdens de menopauze veranderen niet alleen de lichamelijke toestand, maar beïnvloeden ook de psychische toestand. Deze overgang wordt gekenmerkt door hormonale veranderingen en lichamelijke symptomen die verschillende emotionele problemen kunnen veroorzaken. Veelvoorkomende symptomen die vrouwen tijdens de menopauze melden, zijn angst, prikkelbaarheid en somberheid, die hun mentale gezondheid kunnen beïnvloeden. Schommelingen in de hormoonspiegels, vooral van oestrogeen en progesteron, hebben zowel direct als indirect invloed op de chemische processen in de hersenen die betrokken zijn bij stemming en emotionele stabiliteit [2].
Naast hormonale veranderingen gaat de menopauze gepaard met andere belangrijke veranderingen in het leven, zoals kinderen die opgroeien, promotie of demotie op het werk, ouders die ouder worden en veranderingen in de burgerlijke staat. Deze stressfactoren kunnen de stress rond de menopauze versterken. Dit betekent dat in deze levensfase aandacht nodig is voor zowel de lichamelijke als de mentale gezondheid.
Hormonen en stemming
Het is bekend dat oestrogeen en progesteron een belangrijke rol spelen bij de stemmingsregulatie:
Oestrogeen: dit hormoon heeft direct invloed op de serotonine- en noradrenalinesystemen in de hersenen, die verantwoordelijk zijn voor de regulatie van stemming, angst en slaap. Onderzoek heeft aangetoond dat oestrogeen de serotoninespiegel in de hersenen verhoogt. Wanneer de oestrogeenspiegel tijdens de menopauze daalt, leidt dit tot een lagere serotoninespiegel en daarmee tot klachten zoals prikkelbaarheid, angst en depressie.
Progesteron: dit hormoon, dat ook wel het ‘ontspanningshormoon’ wordt genoemd, heeft een kalmerend effect op de hersenen. Een tekort tijdens de overgang kan leiden tot meer angst en moeite om met stress om te gaan.
Er is vastgesteld dat de aanwezigheid van deze hormonen in het lichaam stemmingswisselingen en instabiliteit kan veroorzaken en de kwetsbaarheid voor stemmingsstoornissen kan vergroten. Dit verklaart waarom vrouwen zich in deze periode vaker gevoeliger, onbekwaam of verloren voelen.
Emotionele symptomen van de menopauze
De hormonale schommelingen tijdens de overgang kunnen verschillende emotionele veranderingen veroorzaken. Enkele van de meest voorkomende zijn:
Stemmingswisselingen: Wisselingen van een opgewekte stemming naar prikkelbaarheid of somberheid kunnen vaak voorkomen. Deze wisselingen kunnen heftig zijn en op elk moment zonder aanleiding optreden, waardoor vrouwen zich emotioneel erg instabiel voelen [2].
Prikkelbaarheid: Iedere vrouw in de overgang kan sterker reageren op zelfs kleine ergernissen. Dit komt doordat oestrogeen invloed heeft op serotonine, dat de stemming reguleert. Bij lage oestrogeenspiegels kan een vrouw daardoor sneller geïrriteerd of gefrustreerd raken.
Angst: Angst, bezorgdheid en ongerustheid zijn emoties die tijdens de overgang kunnen optreden. Het kan gaan om gegeneraliseerde angst, paniekaanvallen of specifieke angsten die een vrouw vóór de menopauze nooit heeft ervaren.
Somberheid en depressie: Gevoelens van somberheid of hopeloosheid komen vaak voor tijdens de menopauze. Soms kan dit leiden tot een klinische depressie, vooral bij mensen met een voorgeschiedenis van stemmingsstoornissen.
Geheugen- en concentratieproblemen: Vrouwen kunnen moeite hebben om zich te concentreren of dingen te onthouden, wat ook wel ‘hersenmist’ wordt genoemd. Dit kan frustratie en angst oproepen.
Onderzoeken hebben een positieve correlatie gevonden tussen de menopauze en een verslechtering van de mentale gezondheid. De North American Menopause Society (NAMS) schat dat tot 20% van de vrouwen tijdens de overgang aan depressie lijdt, terwijl 30–50% last heeft van stemmingswisselingen en verhoogde prikkelbaarheid.
Ook angst komt vaak voor: 40–45% van de vrouwen meldt een verergering van angstklachten tijdens de overgang.
De NHS (National Health Service) merkt op dat vrouwen tijdens de menopauze een twee- tot viermaal zo hoog risico hebben op het ontwikkelen van een depressieve stoornis als in andere levensfasen. Daarnaast is dit een periode met een verhoogd risico op angststoornissen.
Enkele belangrijke cijfers zijn:
- Stemmingswisselingen komen vaak voor bij vrouwen in de perimenopauze; bijna 70% van de vrouwen meldde verhoogde prikkelbaarheid.
- The Journal of Women’s Health stelde vast dat de kans op het ontwikkelen van depressieve symptomen tijdens de perimenopauze met 28% stijgt.
- Vrouwen met een voorgeschiedenis van depressie of angst hebben een nog grotere kans op terugval of verergering van hun symptomen tijdens de menopauze.
- Volgens Harvard Medical School hebben vrouwen die een depressieve stoornis hebben doorgemaakt een vijfmaal grotere kans om tijdens de overgang depressieve symptomen te ontwikkelen.
Deze cijfers verklaren waarom het nodig is mensen aan te moedigen om vrouwen in de overgang begrip en steun te bieden: de gevolgen zijn niet alleen lichamelijk, maar ook emotioneel en psychisch. Vrouwen leggen mogelijk niet direct een verband tussen hun symptomen en de menopauze en kunnen zich daardoor verward en overstuur voelen.
Praktijkvoorbeeld 1: Sarah, een 48-jarige marketingmanager, kreeg tijdens de perimenopauze last van ernstige stemmingswisselingen en prikkelbaarheid. Ze merkte dat ze snel geïrriteerd raakte en zelfs onbeleefd werd tegen haar collega’s, terwijl ze dat eerder nooit was geweest. Dit gedrag beïnvloedde haar communicatie met professionele contacten en ze voelde zich schuldig en angstig over haar gedrag. Nadat ze had ontdekt dat stemmingswisselingen samenhangen met de menopauze, raadpleegde ze een counselor. Daardoor vond ze manieren om ermee om te gaan en conflicten op het werk te hanteren.
Praktijkvoorbeeld 2: Maria, een 50-jarige moeder van twee kinderen, was angstig over haar dagelijks functioneren. Voorheen had ze een vaste planning en was ze nooit ongeorganiseerd. Nu begon ze te ervaren wat ze omschreef als ‘hersenmist’: ze kon dingen niet onthouden en raakte steeds meer gefrustreerd. De emotionele stress die de kanker met zich meebracht, maakte het moeilijk om contact te onderhouden met haar familie en vrienden, wat tot eenzaamheid leidde. Via haar arts leerde ze dat al deze symptomen door de menopauze kwamen. Ze bezocht een lotgenotengroep voor vrouwen met vergelijkbare problemen, waardoor ze zich minder alleen voelde.
Praktijkvoorbeeld 3: Nina is een 52-jarige leerkracht die tijdens de overgang plotselinge perioden van somberheid en huilerigheid ervoer; soms voelde ze alsof ze iets had verloren. Deze gevoelens beïnvloedden haar concentratie en haar contact met leerlingen in de klas. Toen ze haar arts over haar symptomen raadpleegde, kon ze passende behandeling zoeken, zoals hormoonsuppletietherapie en counseling voor de emotionele klachten die ze ervoer. Dit maakte haar leven draaglijker.
Het is duidelijk dat de menopauze voor veel vrouwen een stressvolle gebeurtenis kan zijn, vooral door de hormonale schommelingen en de bijbehorende symptomen. Oestrogeen helpt onder meer bij de regulatie van het stresshormoon cortisol. Omdat de oestrogeenspiegel in het lichaam van een vrouw met de leeftijd daalt, verliest het lichaam het vermogen om stress te reguleren.
Tijdens de menopauze is de oestrogeenspiegel laag. Dit kan leiden tot een sterkere stressreactie en gevoelens van spanning, angst en overweldiging [2].
Ook de lichamelijke veranderingen die samenhangen met de menopauze, zoals opvliegers, nachtelijk zweten en slaapstoornissen, dragen bij aan stress. Een patiënt kan bijvoorbeeld last hebben van nachtelijk zweten en daardoor niet goed slapen, wat overdag tot prikkelbaarheid leidt. Een dergelijk gebrek aan rust kan stress veroorzaken. Die stress verergert op zijn beurt de symptomen doordat de slaap slecht blijft.
Externe stressfactoren tijdens de menopauze
De menopauze vindt meestal plaats wanneer een vrouw ook op andere gebieden van haar leven al stressfactoren ervaart. In deze levensfase kunnen de volgende zaken spelen:
Gezins- en familiedynamiek: Het is belangrijk om te beseffen dat een vrouw tijdens de overgang ook met andere kwesties binnen haar gezin of familie te maken kan hebben, zoals kinderen die opgroeien en uit huis gaan, of ouders die ouder worden en zorg nodig hebben. Zulke veranderingen kunnen gevoelens van verlies, verantwoordelijkheidsgevoel en extra stress oproepen.
Werkdruk: Veel vrouwen bevinden zich tijdens de overgang in een actieve fase van hun werkende leven. Het is moeilijk om een goede werk-privébalans te vinden en tegelijkertijd met overgangsklachten om te gaan. Stress op het werk kan samen met stemmingswisselingen of geheugenproblemen de productiviteit en werktevredenheid beïnvloeden.
Maatschappelijke verwachtingen: Door maatschappelijke druk wordt van vrouwen vaak verwacht dat zij jong en energiek blijven. De menopauze botst met deze verwachtingen en kan vrouwen onzeker maken over ouder worden, hun lichaamsbeeld en veranderende rollen. Deze maatschappelijke druk kan een extra factor zijn die bijdraagt aan stress tijdens de overgang.
Het verband tussen stress en mentale gezondheid
Stress tijdens de overgang kan verschillende psychische stoornissen veroorzaken. Langdurige stress kan veranderingen teweegbrengen in chemische stoffen in de hersenen, zoals serotonine en dopamine, die belangrijk zijn voor de regulatie van stemming en emotioneel welzijn. Ook blijkt dat stress en hormonale schommelingen vrouwen kwetsbaarder kunnen maken voor angst, depressie of verergering van stemmingswisselingen.
Wanneer de stressreactie van het lichaam vaak wordt geactiveerd, kan dit leiden tot:
Meer angst: Stress door het omgaan met overgangsklachten kan, samen met andere maatschappelijke druk, tot meer angst leiden. Dit kan zich uiten in piekeren, nervositeit of zelfs paniekaanvallen.
Depressieve symptomen: Stress kan ook chronisch worden en leidt dan vaak tot gevoelens van somberheid, hopeloosheid en depressie. Vrouwen kunnen moeite hebben om plezier te beleven aan dingen die hen vroeger interesseerden, of om de motivatie te vinden om die te doen [3].
Minder vermogen om met problemen om te gaan: Stress kan het vermogen om dagelijkse taken uit te voeren onder druk zetten. Mogelijke gevolgen zijn dat vrouwen hun emoties moeilijker kunnen reguleren, waardoor ze prikkelbaarder worden of sneller huilen.
Het aanpakken van psychische klachten tijdens de menopauze vraagt om een multidisciplinaire benadering. Hieronder bespreken we kort de verschillende methoden die worden gebruikt om effectief met deze klachten om te gaan.
Veranderingen in leefstijl
Een gezonde leefstijl kan veel bijdragen aan het omgaan met zowel de lichamelijke als de emotionele aspecten van de overgang. Enkele effectieve leefstijlveranderingen zijn:
Voeding: Een gezond voedingspatroon met fruit, groenten, volkorenproducten en mager vlees is gunstig voor de gezondheid. Soja, lijnzaad en peulvruchten zijn voorbeelden van voedingsmiddelen die fyto-oestrogenen bevatten, die kunnen helpen bij de hormoonregulatie. Daarnaast vermindert het zo veel mogelijk vermijden van cafeïne en alcohol angstklachten en slaaponderbrekingen.
Beweging: Lichamelijke activiteit tijdens de menopauze heeft verschillende voordelen. Beweging kan ook helpen om stemmingswisselingen te reguleren, stress te verminderen en de slaapkwaliteit te verbeteren. Activiteiten zoals wandelen, yoga, zwemmen en krachttraining zijn niet alleen goed voor het lichaam, maar helpen ook het endorfinegehalte te verhogen, waardoor men zich gelukkiger voelt.
Slaaphygiëne: Het kind moet een regelmatig slaappatroon ontwikkelen. Dit houdt in dat vaste slaaptijden worden aangehouden, een vaste routine vóór het slapengaan wordt gevolgd en de slaapkamer een omgeving biedt die bevorderlijk is voor de slaap. Andere manieren om de slaapkwaliteit te verbeteren zijn het vermijden van elektronische apparaten in de avond en het verminderen van cafeïnegebruik in de middag.
Technieken om met stress om te gaan
Stressvermindering is een van de factoren die helpen bij de behandeling van psychische stoornissen die samenhangen met de menopauze. Enkele effectieve technieken zijn:
Meditatie: Mindfulnessmeditatie helpt vrouwen bewuster te worden van wat zij denken of voelen, zonder dit als goed of slecht te bestempelen. Oefening kan stress, angst en depressieve symptomen helpen verlichten, omdat meditatie ontspanning en emotieregulatie ondersteunt.
Yoga: Yoga combineert lichamelijke oefeningen, ademhaling en meditatie. Het kan stress verlichten, lichamelijke uitingen van stress zoals spierspanning verminderen en de stemming en het algemene welzijn verbeteren. Hatha-yoga en herstellende yoga worden onder meer aanbevolen, omdat ze helpen de geest tot rust te brengen en angst te verlichten.
Ontspanningsoefeningen: Hieronder vallen diepe ademhalingsoefeningen, progressieve spierontspanning en geleide visualisatie, die helpen de geest tot rust te brengen en de stressreactie van het lichaam te verminderen. Bij regelmatige beoefening kunnen deze oefeningen helpen emotionele veerkracht en vaardigheden op te bouwen om met overgangsklachten om te gaan.
Professionele hulp
Wanneer leefstijlveranderingen en zelfzorgtechnieken onvoldoende zijn om psychische problemen rond de menopauze aan te pakken, kan professionele hulp nodig zijn:
Counseling en therapie: Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een bewezen behandeling die kan worden ingezet bij stemmingswisselingen, angst en depressie bij vrouwen in de overgang [3]. CGT helpt negatieve gedachten te herkennen en gezonde veranderingen in de emotionele verwerking aan te brengen. Ook kan een gesprek met een professional in de geestelijke gezondheidszorg een goede manier zijn om gevoelens en ervaringen rond de menopauze te bespreken.
Lotgenotengroepen: Deelname aan een lotgenotengroep voor vrouwen in de overgang kan helpen gevoelens van eenzaamheid te verlichten. Praten met mensen in een vergelijkbare situatie kan troost bieden en praktische tips opleveren om ermee om te gaan.
Medische interventies
Bij sommige vrouwen kunnen medische interventies nodig zijn om ernstige overgangsklachten te behandelen:
Hormoonsuppletietherapie (HST): HST kan lichamelijke en emotionele overgangsklachten verminderen doordat oestrogeen en progesteron aan het lichaam worden toegediend. HST is effectief bij het verminderen van opvliegers en het verbeteren van stemming en slaap [3]. Het wordt echter aanbevolen de voor- en nadelen van HST met een arts te bespreken, omdat deze behandeling niet voor iedereen geschikt is.
Medicatie: Bij ernstige angst of depressie kan de arts medicijnen voorschrijven, bijvoorbeeld antidepressiva of angstremmende middelen. Antidepressiva zoals selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI’s) en serotonine-noradrenalineheropnameremmers (SNRI’s) worden doorgaans voorgeschreven bij stemmingsstoornissen [3]. Andere medicijnen, zoals slaapmiddelen, kunnen worden voorgeschreven bij andere slaapgerelateerde problemen.
