Een posttraumatische stressstoornis kan ontstaan na blootstelling aan feitelijke of dreigende dood, ernstig letsel of seksueel geweld. Blootstelling kan bestaan uit het zelf meemaken van of getuige zijn van een gebeurtenis, het vernemen van bepaalde gebeurtenissen die een naaste zijn overkomen, of herhaalde beroepsmatige blootstelling aan traumatische details. Niet elke ingrijpende ervaring voldoet aan de diagnostische blootstellingscriteria voor een posttraumatische stressstoornis (PTSS).
Veel mensen maken potentieel traumatische gebeurtenissen mee, maar de meesten ontwikkelen geen PTSS. Omdat zoveel mensen hiermee te maken krijgen, is het belangrijk te begrijpen wat een posttraumatische stressstoornis is, hoe deze wordt behandeld en of deze ooit overgaat.
Voor de diagnose moeten de aard van de blootstelling, de symptomen, de duur en de lijdensdruk of beperkingen worden beoordeeld. Een aanvankelijke reactie van extreme angst, hulpeloosheid of afschuw is geen vereiste. De gelinkte informatie bespreekt klachten rond verlating; dit is geen afzonderlijk subtype van PTSS. Herbelevingssymptomen bij PTSS kunnen zijn:
Terugkerende, verontrustende herinneringen aan de gebeurtenis
- Zich opdringende gedachten over de gebeurtenis
- Terugkerende nachtmerries of dromen
- Dissociatieve flashbacks, waarbij het voelt alsof de gebeurtenis opnieuw plaatsvindt. Deze zijn niet hetzelfde als hallucinaties, die beoordeeld moeten worden.
- Hevige spanning of lichamelijke reacties op prikkels die aan de gebeurtenis herinneren
PTSS kan aanzienlijk verbeteren, en sommige mensen herstellen voldoende om niet langer aan de diagnostische criteria te voldoen. Bij anderen houden symptomen aan of keren ze terug. Behandeling kan helpen, maar het verloop en het tempo van herstel verschillen.
PTSS kan invloed hebben op vertrouwen, verbondenheid en communicatie. Relatieproblemen verschillen per persoon en kunnen naast andere symptomen aandacht nodig hebben; ze zijn geen onvermijdelijk blijvend gevolg.
Mensen die seksueel geweld hebben meegemaakt, kunnen PTSS ontwikkelen, maar hun symptomen en herstel verschillen. Eerder meegemaakt seksueel geweld betekent niet dat er sprake is van blijvende hersenschade of aanhoudende communicatieproblemen.
Sommige mensen met PTSS hebben moeite met concentreren of slapen, wat dagelijkse verantwoordelijkheden kan bemoeilijken.
Verhoogde waakzaamheid of spanning door prikkels die aan het trauma herinneren, kan alledaagse situaties moeilijk maken. Deze ervaringen moeten worden beoordeeld zonder mensen die trauma hebben meegemaakt te veroordelen of te stereotyperen.
Symptomen kunnen jarenlang aanhouden, maar verbetering blijft mogelijk, ook wanneer PTSS al lange tijd aanwezig is.
PTSS vereist traumatische blootstelling die aan de diagnostische criteria voldoet, maar sommige mensen kunnen zich aspecten van de gebeurtenis niet volledig herinneren. Een geheugengat bewijst niet dat er een traumatische gebeurtenis heeft plaatsgevonden die iemand zich niet herinnert.
Poulos en collega’s onderzochten vroege stress en latere angstreacties bij ratten, niet PTSS bij mensen. Hun artikel, Geheugenverlies voor stress in het vroege leven sluit de ontwikkeling van symptomen van een posttraumatische stressstoornis bij volwassen ratten niet uit, verscheen op 15 augustus 2014 in Biological Psychiatry, 76(4), 306–314, na online publicatie op 12 oktober 2013 (doi:10.1016/j.biopsych.2013.10.007).
De bevindingen bij dieren kunnen geen diagnose bij mensen onderbouwen en laten niet zien dat symptomen op zichzelf een vergeten trauma onthullen.
De onderzoekers bestudeerden of vroege stress het gedrag op volwassen leeftijd kon beïnvloeden wanneer contextgebonden angstherinneringen niet meer aantoonbaar waren.
De onderzoekers stelden ratten van 19 dagen oud bloot aan onvoorspelbare, onontkoombare elektrische schokken aan de poten en beoordeelden later het geheugen en angstgerelateerd gedrag op volwassen leeftijd. Leeftijden van ratten mogen niet als exacte equivalenten van menselijke leeftijden worden beschouwd.
De ratten vertoonden veranderingen in angstleren, angstgerelateerd gedrag en corticosteronritmes, ondanks het ontbreken van contextgebonden angstherinneringen op volwassen leeftijd. Dit zijn experimentele bevindingen bij ratten, geen bewijs dat PTSS zonder trauma ontstaat.
PTSS-symptomen beginnen meestal binnen drie maanden na de traumatische gebeurtenis, maar kunnen ook later ontstaan. Volgens de DSM-5-TR-criteria moet het vereiste symptoompatroon langer dan één maand aanhouden en klinisch significante lijdensdruk of beperkingen veroorzaken, zoals problemen in relaties of op het werk. De symptomen mogen niet toe te schrijven zijn aan medicatie, middelengebruik of een andere medische aandoening.
De duur van de aandoening varieert: sommige mensen herstellen binnen zes maanden, terwijl anderen een jaar of langer symptomen ervaren. Depressie, stoornissen in het middelengebruik en angststoornissen kunnen naast PTSS voorkomen.
Het komt vaak voor dat mensen na een trauma spanning ervaren of zich afgesneden voelen van zichzelf of hun omgeving. Een gekwalificeerde professional in de geestelijke gezondheidszorg kan beoordelen of de symptomen aan de criteria voor PTSS voldoen. Zoek eerder hulp als symptomen ernstig zijn of verergeren; u hoeft geen maand te wachten om ondersteuning te vragen. Als u uw eigen veiligheid niet kunt waarborgen of er direct gevaar is, zoek dan lokale spoedeisende hulp.
Hoe lang PTSS aanhoudt, hangt af van verschillende omstandigheden. Sommige hebben betrekking op het trauma zelf, andere op de persoon en diens leven.
Kenmerken van het trauma kunnen het risico op PTSS beïnvloeden en relevant zijn voor herstel, maar voorspellen niet hoe lang PTSS bij iemand duurt:
- Een eenmalige traumatische gebeurtenis tegenover meerdere of aanhoudende traumatische ervaringen
- Onbedoeld veroorzaakt trauma tegenover opzettelijk veroorzaakt trauma
- Natuurrampen en interpersoonlijke gebeurtenissen, waaronder sommige ervaringen die worden besproken onder verraadtrauma
- Seksueel misbruik tegenover een ingrijpende ervaring die niet seksueel van aard is
- Aanhoudend gevaar of herhaald trauma kan het herstel bemoeilijken, maar het type gebeurtenis alleen bepaalt niet hoe lang PTSS aanhoudt.
Persoonlijke factoren en levensomstandigheden die relevant zijn voor het risico op PTSS en het herstel zijn onder meer:
- Andere ingrijpende gebeurtenissen in het verleden
- Te maken hebben met verschillende psychische problemen
- Of er voldoende copingstrategieën zijn aangeleerd voor het omgaan met PTSS
- Sociale steun voor mensen met PTSS
- Mensen die al andere ingrijpende ervaringen hebben meegemaakt, nu of eerder psychische problemen hebben, over minder copingstrategieën of -vaardigheden beschikken en een beperkt steunnetwerk hebben, lopen meer risico op het ontwikkelen van PTSS.
Therapie kan invloed hebben op hoe lang PTSS aanhoudt.
Evidencebased traumagerichte therapieën kunnen PTSS-symptomen verminderen en herstel ondersteunen. Samenwerken met een therapeut is belangrijk, maar garandeert geen bepaalde uitkomst of herstelduur.
- Behandeling kan de gevolgen van PTSS verminderen en iemand helpen het dagelijks functioneren te hervatten.
- Iemand kan copingvaardigheden ontwikkelen die helpen bij het omgaan met symptomen en dagelijkse moeilijkheden.
- Herinneringen, negatieve gedachten en sterke emoties kunnen beter hanteerbaar worden.
- Behandeling kan mensen helpen traumagerelateerde vermijding te verminderen en meer helpende manieren te ontwikkelen om op spanning te reageren.
De behandelduur hangt af van de methode en de behoeften van de persoon. NICE beveelt aan dat individuele traumagerichte cognitieve gedragstherapie voor volwassenen doorgaans 8 tot 12 sessies omvat, met meer sessies wanneer dat geïndiceerd is, onder meer na meerdere trauma’s. Dit is een behandelschema, geen termijn waarbinnen herstel moet plaatsvinden.
Herstel en remissie van een posttraumatische stressstoornis (PTSS) zijn mogelijk, al kunnen symptomen aanhouden of terugkeren. Effectieve behandelingen kunnen symptomen verminderen en het dagelijks functioneren verbeteren. Er zijn verschillende therapiemogelijkheden beschikbaar en er zijn aanwijzingen dat medicatie zinvol kan zijn voor mensen met PTSS-symptomen.
Deze behandelstrategieën zijn bedoeld om mensen met PTSS te helpen de belastende symptomen die zij regelmatig ervaren te verminderen of mogelijk te laten verdwijnen.
Medicatie
Aanbevolen traumagerichte psychotherapieën zijn doorgaans de eerste keus bij PTSS bij volwassenen. Sommige antidepressiva zijn onderbouwde opties wanneer deze therapieën niet beschikbaar of niet haalbaar zijn, of niet de voorkeur hebben. De voorschrijver moet de te verwachten voordelen, bijwerkingen, interacties en controles bespreken. Start niet met voorgeschreven medicatie, stop er niet mee en wijzig deze niet zonder advies; bij sommige geneesmiddelen moet de dosis geleidelijk worden afgebouwd.
SSRI’s
SSRI’s (selectieve serotonineheropnameremmers) zijn geneesmiddelen die worden gebruikt om symptomen van angst en depressie te behandelen.
De onderstaande SSRI’s kunnen door een voorschrijver worden overwogen als onderdeel van de behandeling van PTSS; zie ook onze informatie over herstel na een PTSS-behandeling:
- Paroxetine
- Sertraline
- Fluoxetine (off-label bij PTSS; de VA/DoD-richtlijn uit 2023 vond onvoldoende bewijs om het gebruik aan of af te raden)
In de Verenigde Staten zijn paroxetine (Paxil) en sertraline (Zoloft) door de FDA goedgekeurd voor PTSS. Dit houdt geen afzonderlijke goedkeuring in voor complexe PTSS. Andere geneesmiddelen die bij PTSS worden gebruikt, waaronder venlafaxine, worden in de Verenigde Staten off-label toegepast.
SNRI’s
SNRI staat voor serotonine-noradrenalineheropnameremmer. Venlafaxine is een SNRI die wordt ondersteund door de VA/DoD-richtlijn voor PTSS uit 2023; deze aanbeveling geldt niet voor elk geneesmiddel in deze groep.
Een depressieve stoornis kan naast PTSS voorkomen en kan de keuze van medicatie beïnvloeden.
Venlafaxine (Effexor) kan PTSS-symptomen verminderen, maar de respons en verdraagbaarheid verschillen.
Psychotherapie
Traumagerichte psychotherapieën, waaronder cognitieve verwerkingstherapie, prolonged exposuretherapie (PE) en EMDR, zijn gevestigde behandelingen voor PTSS bij volwassenen. Algemene ondersteunende therapie of cognitieve gedragstherapie zonder traumagerichte aanpak mag niet als gelijkwaardig aan deze behandelingen worden gepresenteerd.
Wanneer u een professional in de geestelijke gezondheidszorg hebt gevonden, kunt u nadenken over wat u wilt bespreken, zoals uw gevoelens, gedachten en symptomen. Al deze informatie helpt uw therapeut om u te ondersteunen bij het herkennen en hanteren van uw symptomen.
Cognitieve verwerkingstherapie
Cognitieve verwerkingstherapie is een vorm van cognitieve gedragstherapie die zich richt op hoe u naar de traumatische gebeurtenis kijkt en hoe u omgaat met de emotionele en mentale aspecten ervan.
Deze aanpak omvat uitleg over de onderdelen van cognitieve gedragstherapie en benadrukt het belang van samenwerking met uw therapeut.
Samen met uw therapeut onderzoekt u traumagerelateerde overtuigingen en werkt u aan zogeheten vastgelopen overtuigingen, ofwel ‘stuck points’. Dit zijn bepaalde overtuigingen over het trauma die herstel belemmeren. Deze vorm van therapie kan individueel of in een groep plaatsvinden.
Desensitisatie en herverwerking door oogbewegingen
EMDR staat voor eye movement desensitization and reprocessing, oftewel desensitisatie en herverwerking door oogbewegingen. Het is een gestructureerde psychotherapie voor de behandeling van PTSS. Deze therapie gebruikt tweezijdige zintuiglijke prikkels, zoals oogbewegingen van links naar rechts, om pijnlijke herinneringen, gedachten en emoties rond uw trauma te helpen verwerken.
Cognitieve gedragstherapie (CGT)
CGT onderzoekt verbanden tussen gedachten, gevoelens en gedrag. Bij PTSS bevelen richtlijnen specifieke traumagerichte vormen aan; er mag niet worden aangenomen dat alle CGT-benaderingen even goed onderbouwd zijn. De behandelvorm en het aantal sessies hangen af van de behandeling en de individuele behoeften.
Samen met uw therapeut onderzoekt u niet-helpende patronen of vertekeningen in uw gevoelens en gedachten die verband houden met het trauma. Het doel van cognitieve gedragstherapie (CGT) is u te helpen opnieuw hoop te ervaren, meer grip te krijgen op uw gedrag en gedachten en vlucht- of vermijdingsneigingen te verminderen.
Aanvullende en alternatieve methoden
Yoga voor mensen die trauma hebben meegemaakt
Sommige mensen ervaren traumasensitieve yoga als een zinvolle aanvullende activiteit. Het bewijs onderbouwt yoga niet als vervanging voor de aanbevolen PTSS-behandeling; de VA/DoD-richtlijn uit 2023 vond onvoldoende bewijs om yoga bij PTSS aan of af te raden.
Een klein gerandomiseerd onderzoek onder 64 vrouwen met chronische, therapieresistente PTSS vergeleek 10 wekelijkse sessies traumasensitieve yoga met gezondheidsvoorlichting voor vrouwen. Op sommige uitkomstmaten waren de resultaten gunstiger voor yoga, maar dit toont geen voordeel voor iedereen of herstel op lange termijn aan. Referentie: van der Kolk en collega’s (2014), Yoga als aanvullende behandeling voor posttraumatische stressstoornis: een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek, Journal of Clinical Psychiatry, 75(6), e559–e565.
Acupunctuur
Bij acupunctuur worden dunne naalden in de huid ingebracht. Dat acupunctuur bij de VA beschikbaar is als aanvullende zorg, betekent niet dat deze is goedgekeurd als gevestigde PTSS-behandeling: de VA/DoD-richtlijn uit 2023 vond onvoldoende bewijs om acupunctuur bij PTSS aan of af te raden. Acupunctuur mag aanbevolen zorg niet vervangen. Onjuist naaldgebruik kan infecties of orgaanletsel veroorzaken; bespreek de geschiktheid en kies een gekwalificeerde behandelaar die steriele naalden voor eenmalig gebruik toepast.
Innovatieve behandelingen
Een aantal andere behandelingen voor PTSS heeft veelbelovende resultaten laten zien.
Exposure met virtual reality
Exposurebehandelingen helpen mensen op een geplande manier traumaherinneringen en veilige prikkels die aan het trauma herinneren te benaderen, vermijding te verminderen en nieuwe reacties aan te leren. De spanning kan tijdens dit proces tijdelijk toenemen. Virtual reality-exposuretherapie (VRET) gebruikt gesimuleerde traumagerelateerde situaties onder begeleiding van een daarvoor opgeleide behandelaar; hierbij keert iemand niet terug naar werkelijk gevaar.
Een daarvoor opgeleide behandelaar gebruikt gesimuleerde traumagerelateerde prikkels binnen een gezamenlijk afgesproken exposureplan. Onderzoeken omvatten militaire populaties met gevechtsgerelateerde PTSS; de resultaten gelden niet vanzelfsprekend voor elk trauma of elke persoon. Exposure hoort in samenwerking plaats te vinden, met monitoring en een afgesproken tempo, en niet als gedwongen confrontatie.
Ketamine-infuus
Ketamine is door de FDA goedgekeurd voor anesthesie, niet voor PTSS; behandeling van PTSS is in de Verenigde Staten off-label. Een klein onderzoek onder 41 mensen met chronische PTSS vond 24 uur na ketamine een grotere symptoomvermindering dan na midazolam, maar toonde geen duurzaam herstel aan. Referentie: Feder en collega’s (2014), Werkzaamheid van intraveneuze ketamine bij de behandeling van chronische posttraumatische stressstoornis: een gerandomiseerd klinisch onderzoek, JAMA Psychiatry, 71(6), 681–688, doi:10.1001/jamapsychiatry.2014.62.
Lage doses nemen belangrijke risico’s niet weg, waaronder sedatie, dissociatie, verhoogde bloeddruk, ademhalingsproblemen en misbruik. Klinische beoordeling en monitoring tijdens en na toediening zijn noodzakelijk. De VA/DoD-richtlijn uit 2023 doet een voorwaardelijke aanbeveling tegen het gebruik van ketamine bij PTSS, omdat het voordeel onduidelijk is en de risico’s zwaar wegen; dit verschilt van behandelbeslissingen bij gelijktijdige depressie.
MDMA-ondersteunde behandeling
MDMA-ondersteunde behandeling van PTSS is in de Verenigde Staten nog experimenteel en geen door de FDA goedgekeurde reguliere zorg. Onderzoeken gebruiken gecontroleerde farmaceutische producten met gestructureerde psychologische ondersteuning; recreatieve xtc is niet gelijkwaardig aan een onderzoeksbehandeling onder toezicht.
MDMA garandeert niet dat herinneringen zonder angst of accuraat worden opgehaald. Mogelijke nadelige effecten zijn een verhoogde hartslag, bloeddruk en lichaamstemperatuur, angst en andere psychische effecten. Er blijven vragen over de betrouwbaarheid van de blindering in onderzoeken, de voordelen op lange termijn en de veiligheid. Gebruik MDMA niet als zelfmedicatie en vervang gevestigde behandelingen niet door recreatieve drugs.
