Een fobie is een onredelijke en overweldigende angstreactie. Iemand met een fobie kan intense angst of paniek ervaren wanneer diegene wordt geconfronteerd met de oorzaak van de angst. De angst kan gericht zijn op een specifieke situatie, plaats of voorwerp. In tegenstelling tot gegeneraliseerde angststoornissen houden fobieën doorgaans verband met iets specifieks.
De gevolgen van een fobie kunnen variëren van licht onaangenaam tot ernstig beperkend. Mensen met een fobie beseffen vaak dat hun angst ongegrond is (ze hebben inzicht), maar kunnen daar niets aan veranderen. Deze angsten kunnen het functioneren op het werk, op school en in persoonlijke relaties verstoren.
Kenmerken van elk type fobie zijn onder meer overweldigende angst bij confrontatie met de angstbron, de overtuiging dat de angstbron koste wat kost moet worden vermeden, en niet normaal kunnen functioneren wanneer de uitlokkende prikkel aanwezig is. Ook kan iemand erkennen dat de angst irrationeel, onredelijk en overdreven is, maar toch niet in staat zijn de emoties te beheersen. Veelvoorkomende symptomen zijn een onregelmatige ademhaling, zweten, een snelle hartslag, een gevoel van verstikking, een beklemmend gevoel op de borst, duizeligheid, misselijkheid en desoriëntatie. De American Psychiatric Association (APA) onderscheidt drie vormen van fobie. Dit zijn:
- Specifieke fobie: een abnormaal sterke, irrationele angst voor een bepaalde prikkel.
- Sociale angst of sociale fobie: een ernstige angst om in het openbaar in verlegenheid te worden gebracht of in een sociale omgeving door anderen te worden aangewezen of beoordeeld. Voor iemand met sociale angst kan het vooruitzicht van grote sociale bijeenkomsten beangstigend zijn. Dit is niet hetzelfde als verlegenheid.
- Agorafobie: angst voor situaties waaruit iemand bij hevige paniek niet zou kunnen ontsnappen, zoals in een lift of buitenshuis. Dit wordt vaak ten onrechte opgevat als angst voor open ruimten, terwijl het ook betrekking kan hebben op verblijf in een kleine ruimte, zoals een lift, of op het gebruik van het openbaar vervoer. Mensen met agorafobie lopen een groter risico op het ontwikkelen van een paniekstoornis.
Een fobie is een onredelijke en overweldigende angstreactie. Iemand met een fobie kan intense angst of paniek ervaren wanneer diegene wordt geconfronteerd met de oorzaak van de angst. De angst kan gericht zijn op een specifieke situatie, plaats of voorwerp. In tegenstelling tot gegeneraliseerde angststoornissen houden fobieën doorgaans verband met iets specifieks.
De gevolgen van een fobie kunnen variëren van licht onaangenaam tot ernstig beperkend. Mensen met een fobie beseffen vaak dat hun angst ongegrond is (ze hebben inzicht), maar kunnen daar niets aan veranderen. Deze angsten kunnen het functioneren op het werk, op school en in persoonlijke relaties verstoren.
Kenmerken van elk type fobie zijn onder meer overweldigende angst bij confrontatie met de angstbron, de overtuiging dat de angstbron koste wat kost moet worden vermeden, en niet normaal kunnen functioneren wanneer de uitlokkende prikkel aanwezig is. Ook kan iemand erkennen dat de angst irrationeel, onredelijk en overdreven is, maar toch niet in staat zijn de emoties te beheersen. Veelvoorkomende symptomen zijn een onregelmatige ademhaling, zweten, een snelle hartslag, een gevoel van verstikking, een beklemmend gevoel op de borst, duizeligheid, misselijkheid en desoriëntatie.
De American Psychiatric Association (APA) onderscheidt drie vormen van fobie. Dit zijn:
- Specifieke fobie: een abnormaal sterke, irrationele angst voor een bepaalde prikkel.
- Sociale angst of sociale fobie: een ernstige angst om in het openbaar in verlegenheid te worden gebracht of in een sociale omgeving door anderen te worden aangewezen of beoordeeld. Voor iemand met sociale angst kan het vooruitzicht van grote sociale bijeenkomsten beangstigend zijn. Dit is niet hetzelfde als verlegenheid.
- Agorafobie: angst voor situaties waaruit iemand bij hevige paniek niet zou kunnen ontsnappen, zoals in een lift of buitenshuis. Dit wordt vaak ten onrechte opgevat als angst voor open ruimten, terwijl het ook betrekking kan hebben op verblijf in een kleine ruimte, zoals een lift, of op het gebruik van het openbaar vervoer. Mensen met agorafobie lopen een groter risico op het ontwikkelen van een paniekstoornis.
De fobieën die in de klinische praktijk het vaakst worden gezien, zijn fobieën die het functioneren en de leefwijze aanzienlijk beperken (bijvoorbeeld vliegen of autorijden) of een negatieve invloed hebben op de gezondheid (bloed, injecties en verwondingen, verslikken, braken, afgesloten ruimten). Iemand met angst voor afgesloten ruimten kan bijvoorbeeld zeer veel moeite hebben met een noodzakelijke MRI-scan. De arts die het onderzoek aanvraagt, zal hiervan op de hoogte worden gebracht.
Lees ook: Klinische behandeling van PTSS en trauma
Beoordeling van symptomen en bijbehorend gedrag — Het is essentieel dat de beoordelende behandelaar weet dat de onderzoeksmethode op zichzelf angst kan oproepen. Alleen al het hardop uitspreken, lezen of opschrijven van het woord dat met de fobie samenhangt, kan een angstreactie uitlokken. Daarom is het belangrijk zowel de noodzaak van diagnostiek als de therapeutische waarde van het rechtstreeks aangaan van de angst uit te leggen.
Een uitgebreide beoordeling moet nauwkeurige informatie bevatten over het volgende:
De angstwekkende prikkel in een bepaalde situatie en de reden voor vermijding – Dit omvat angst voor dreigende schade of gevaar (bijvoorbeeld een vliegtuigongeluk bij vliegangst), lichamelijke angstsymptomen (bijvoorbeeld flauwvallen bij angst voor bloed, injecties en verwondingen) en zorgen over het behouden van mentale controle (bijvoorbeeld bij rijangst de controle verliezen door een paniekaanval).
Voorspelbaarheid van de angst – Doorgaans treedt de angstreactie bij een bepaalde fobie telkens op na blootstelling aan de fobische prikkel.
Angstwekkende gebeurtenissen en factoren die de intensiteit van de angst beïnvloeden – Fobieën kunnen verband houden met een concrete situatie (bijvoorbeeld vliegangst) of met een breed scala aan situaties die samenhangen met de specifieke fobische angst. Een voorbeeld van een fobie die zich in uiteenlopende omstandigheden uit, is dat iemand met slangenangst het woord “slang” niet wil noemen, bepaalde natuurprogramma’s niet bekijkt, bossen vermijdt en niet naar speelgoedwinkels gaat. Verschillende factoren kunnen het angstniveau beïnvloeden en zijn voor ieder individu anders. Iemand met rijangst kan bijvoorbeeld aangeven dat de angst wordt beïnvloed door het tijdstip, de verkeersdrukte, het soort terrein, de maximumsnelheid, het weer en de aanwezigheid van andere passagiers in de auto.
Veiligheidsgedrag om angst te verlichten – Veiligheidsgedrag bestaat uit handelingen waarmee iemand een gevreesd gevolg probeert te voorkomen of met mogelijk gevaar probeert om te gaan. Mensen met een specifieke fobie vertonen vaak veiligheidsgedrag om hun angst te hanteren. Vluchten en vermijden zijn twee zichtbare vormen. Subtieler veiligheidsgedrag is moeilijker te herkennen en kan bestaan uit mentale afleiding, het onderdrukken van gedachten en het bij zich dragen van een voorwerp dat als troostend of beschermend wordt ervaren. Enkele voorbeelden zijn:
- Iemand die bang is voor honden kan de straat oversteken om niet langs een hond te hoeven lopen en voor de veiligheid pepperspray bij zich dragen.
- Iemand met vliegangst kan overmatig alcohol drinken om de angst tijdens een vlucht te verlichten.
- Iemand met hoogtevrees kan weigeren op bezoek te gaan bij mensen die op een hoge verdieping wonen en kan ook vermijden uit het raam te kijken.
- Iemand die bang is voor onweer kan zich tijdens een onweersbui veilig voelen in de kelder.
- Iemand die bang is voor onweer kan zich tijdens een onweersbui veilig voelen in de kelder.
Tekorten in vaardigheden die kunnen bijdragen aan de specifieke fobie – Dit geldt vooral bij specifieke rijangst. Iemand kan onvoldoende basisvaardigheden voor autorijden hebben, vooral na langdurige vermijding van autorijden, waardoor een deel van de angst gerechtvaardigd kan zijn. Iemand kan onvoldoende basisvaardigheden voor autorijden hebben, vooral na langdurige vermijding van autorijden, waardoor een deel van de angst gerechtvaardigd kan zijn. Bij ouderen moet daarnaast rekening worden gehouden met de invloed van leeftijdsgebonden zintuiglijke achteruitgang op het bespreken van symptomen, de aanwezigheid van lichamelijke aandoeningen die stress en angst kunnen verhogen, en factoren die bijdragen aan onderrapportage. Voorbeelden hiervan zijn het niet herkennen van angstsymptomen en het ten onrechte duiden van angst als lichamelijke klachten.
Diagnostische criteria — Het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5) van de American Psychiatric Association (APA) beschrijft de volgende criteria voor een specifieke fobie:
- Ernstige vrees of angst voor een bepaalde situatie of een voorwerp (bijvoorbeeld een intraveneuze of intramusculaire injectie krijgen, hoogten, vliegen, bloed zien of dieren). Kinderen kunnen angst of bezorgdheid uiten door huilen, driftbuien, verstijven of zich ergens aan vast te klampen.
- De fobische situatie of het fobische voorwerp roept steeds onmiddellijk angst of bezorgdheid op.
- Het fobische voorwerp of de fobische situatie wordt bewust vermeden of doorstaan met overweldigende vrees of angst.
- De vrees of angst staat niet in verhouding tot het werkelijke gevaar van het betreffende voorwerp of de betreffende plaats, rekening houdend met de sociaal-culturele context.
- De vrees, angst of afkeer houdt langdurig aan, doorgaans 6 maanden of langer.
- De bezorgdheid, angst of vermijding veroorzaakt klinisch significant lijden of beperkingen in belangrijke levensgebieden, zoals sociaal functioneren, werk en andere domeinen.
- De verstoring kan niet beter worden verklaard door symptomen van een andere psychische stoornis, zoals angst, vrees en vermijding van situaties die samenhangen met paniekachtige of andere invaliderende symptomen (zoals bij agorafobie); “dingen” of situaties die samenhangen met dwanggedachten (zoals bij een obsessieve-compulsieve stoornis); herinneringen aan traumatische ervaringen (zoals bij een posttraumatische stressstoornis); gescheiden zijn van thuis of van iets of iemand waaraan men gehecht is (zoals bij een separatieangststoornis); of sociaal stilvallen (zoals bij een sociale-angststoornis).
Differentiële diagnoses zijn onder meer agorafobie, posttraumatische stressstoornis, sociale-angststoornis, paniekstoornis, separatieangststoornis, eetstoornissen en ziekteangststoornis.
We hebben de neiging gevoelens die ons bang maken uit de weg te gaan. Wie zou bewust een onaangename ervaring willen aangaan? Maar door steeds te vermijden de innerlijke ‘zondebok’ onder ogen te zien, blijven mensen gevangen in hun angst. Vaak betekent dit dat ze elke mogelijke stressfactor die ongemak kan veroorzaken vermijden en eindeloos afleiding zoeken. Zo gaan mensen met een fobie ook uitdagingen uit de weg die kunnen bijdragen aan hun ontwikkeling en geluk. Bovendien kunt u zich niet voor altijd voor angst verschuilen. Hoe hard u ook probeert die te voorkomen, de angst zal blijven terugkomen. Waarschijnlijk juist op een moment waarop u emotionele stabiliteit het hardst nodig heeft.
Luxe klinische behandeling van angst in Europa
Het is zinvol mensen met een situationele fobie te adviseren een gesprek met een therapeut te overwegen. Daarnaast hebben de volgende zelfhulptips veel patiënten geholpen hun angsten te overwinnen:
- 1Sta uzelf toe telkens 2-3 minuten bij uw angst stil te staan. Adem diep in en uit en zeg tegen uzelf: “Het is goed. Het voelt vreselijk, maar emoties zijn als de golven van de zee: ze komen en gaan.” Plan iets geruststellends na deze rustperiode van 2-3 minuten: bel die goede vriend die graag van u wil horen, of doe iets waarvan u weet dat het leuk is en uw aandacht vasthoudt.
- Maak een lijst van dingen waarvoor u dankbaar bent. Bekijk de lijst wanneer u zich erg somber voelt. Blijf de lijst aanvullen.
- Bedenk dat uw angst veel informatie over uzelf bevat. Schrijf een briefje aan uzelf: “Ik ben niet langer bang voor jou, mijn beste fobie. Vertel me: wat kun jij mij leren?”
- Beweeg. Beweging kan helpen uw aandacht te verleggen. Of u nu een korte wandeling maakt, intensief traint in de sportschool of thuis een yogavideo van vijftien minuten aanzet: bewegen is goed voor u en zorgt ervoor dat u zich steviger en tot meer in staat voelt.
- Gebruik humor om uw grootste zorgen te verzachten. Bedenk wat het ergste is dat kan gebeuren als u ingaat op een uitnodiging om voor 500 mensen te spreken, en stel u daarbij een grappig scenario voor. Dit helpt u zich voor te bereiden op onverwachte gebeurtenissen en u minder ongemakkelijk te voelen bij de mogelijkheid dat er iets misgaat.
- Waardeer uw moed om uw angsten onder ogen te zien en bouw hier langzaam en gestaag op voort.
Fobieën behoren tot de meest voorkomende psychische aandoeningen en kunnen zeer beperkend zijn. Tegelijkertijd behoren ze tot de psychische aandoeningen die het best te genezen zijn. Ondanks de beschikbaarheid van effectieve therapieën is de meerderheid van de mensen met een fobie terughoudend om hulp te zoeken. Dit kan komen doordat ze niet weten dat de fobie behandelbaar is, zich schamen om deze met een zorgverlener te bespreken, zich door vermijding aan de fobie hebben aangepast, of bang zijn voor meer angst of ongemak tijdens de behandeling.
De beslissing om een specifieke fobie te behandelen — Om te besluiten een specifieke fobie te behandelen, moet worden onderzocht welke invloed deze heeft op de dagelijkse lijdensdruk, beperkingen in het functioneren en de algemene kwaliteit van leven. Wanneer iemand bij wie onlangs een specifieke fobie is vastgesteld hoort dat er effectieve behandelingen zijn, is diegene doorgaans sterk gemotiveerd om behandeling te zoeken. Bij een relatief lichte specifieke fobie kan de patiënt er echter voor kiezen geen behandeling te zoeken.
De klachten waarmee iemand zich meldt, kunnen ook voortkomen uit een andere angststoornis die meer lijden en beperkingen veroorzaakt en daardoor aanleiding geeft om therapie te zoeken. Als iemand aanzienlijk lijden of beperkingen ervaart door de combinatie van een specifieke fobie en een andere psychische stoornis, worden de bijkomende stoornissen meestal eerst behandeld, omdat deze mogelijk meer invloed hebben op het leven van de betrokkene. Bepaalde fobieën kunnen ernstig en zelfs levensbedreigend zijn (bijvoorbeeld angst om te stikken of angst voor medische behandelingen) en verdienen daarom klinische voorrang bij de behandeling. Soms kan iemands loopbaan in gevaar komen, bijvoorbeeld wanneer de fobie vliegen of autorijden onmogelijk maakt.
Cognitieve gedragstherapie (CGT) als eerste behandeling van voorkeur — Voor de meeste patiënten bij wie klinisch een specifieke fobie is vastgesteld, adviseren wij CGT met exposure als eerste behandelkeuze, in plaats van andere behandelingen.
Er zijn geen gerandomiseerde klinische onderzoeken waarin CGT en medicatie voor specifieke fobieën rechtstreeks worden vergeleken. Talrijke klinische onderzoeken tonen de werkzaamheid van CGT aan ten opzichte van controlecondities, maar onderzoeken waarin geneesmiddelen met een placebo worden vergeleken hebben weinig deelnemers en laten wisselende resultaten zien:
Van de psychosociale therapieën voor specifieke fobieën is CGT met exposure het uitgebreidst onderzocht in klinische onderzoeken en heeft deze de grootste symptoomverbetering laten zien. Een meta-analyse van tien klinische onderzoeken waarin een of meer exposurebehandelingen werden vergeleken met een controlegroep, vond na exposure een grotere verbetering na de behandeling, met middelgrote effectgroottes. In een andere meta-analyse van 11 onderzoeken met 744 mensen met een gegeneraliseerde angststoornis hielden de effecten van CGT tot 12 maanden aan. Exposuretherapie kan worden gegeven in één sessie van twee tot drie uur of in een reeks sessies van 90 minuten.
Onderzoeken naar selectieve serotonineheropnameremmers en benzodiazepinen bij specifieke fobieën zijn onvoldoende talrijk en van onvoldoende kwaliteit om een voordeel ten opzichte van placebo overtuigend vast te stellen. Hoewel er geen klinische onderzoeken zijn uitgevoerd waarin CGT bij specifieke fobieën met medicatie wordt vergeleken, wordt in enkele onderzoeken in ontwikkeling nagegaan of aanvulling van CGT met farmacotherapie voordelen biedt.
Patiënten die terughoudend zijn om CGT te volgen — Sommige patiënten zien op tegen CGT, omdat zij tijdens exposurebehandeling met de fobische prikkel kunnen worden geconfronteerd. Verschillende behandelstrategieën kunnen helpen deze terughoudendheid te overwinnen, waaronder:
- Zorgen dat de patiënt de onderbouwing van CGT, en vooral van de exposuretechnieken, begrijpt om de gekozen aanpak te kunnen aanvaarden.
- Herhalen dat de patiënt volledige controle houdt over het verloop van de exposure en dat de behandeling zo langzaam of snel kan gaan als de patiënt wenst.
- Uitgebreid met de patiënt bespreken wat leven met de specifieke fobie kost tegenover behandeling ervan, vanuit het idee dat het kortdurende ongemak (matige hinder tijdens exposure) de tijd en inspanning waard is vanwege het langetermijnvoordeel (meer vrijheid door het leren hanteren van de specifieke fobie).
Benzodiazepinen kunnen bij specifieke fobieën op korte termijn zinvol zijn (bijvoorbeeld gedurende een vlucht) voor patiënten die exposure niet verdragen, die ondanks informatie over de voordelen, relatieve risico’s en beschikbare onderzoeksgegevens de voorkeur geven aan medicatie boven CGT, en wanneer exposure niet beschikbaar is. Zo lijken benzodiazepinen vluchtgerelateerde angst te verlichten en kunnen zij patiënten met vliegangst die vóór de vlucht geen CGT kunnen volgen, in staat stellen te reizen.
Voor anderen helpt alleen al de wetenschap dat zij een recept hebben om hun terughoudendheid om te vliegen te overwinnen. Medicatiegebruik kan de werkzaamheid van CGT echter ondermijnen, omdat patiënten het gevoel kunnen krijgen dat zij het middel “nodig hebben” om de fobische prikkel aan te gaan. Daardoor kunnen zij vatbaarder zijn voor terugval wanneer de medicatie wordt gestopt.
Medicatie – Farmacotherapie is geen eerste behandelkeuze voor specifieke fobieën. Als CGT met exposure echter niet toegankelijk is, of als de patiënt na voorlichting over de relatieve risico’s en voordelen de voorkeur geeft aan medicatie boven CGT, kan een benzodiazepine worden gebruikt.
Een benzodiazepine zou bijvoorbeeld worden gekozen wanneer een patiënt die zelden vliegt zich een week voor een geplande vlucht met vliegangst meldt. Wij zouden de voorkeur geven aan een benzodiazepine dat snel begint te werken (bijvoorbeeld lorazepam 0.5 tot 2 mg), met de instructie het middel 30 minuten vóór het instappen in te nemen. Benzodiazepinen beginnen binnen minuten tot uren te werken.
Mogelijke bijwerkingen van benzodiazepinen zijn sedatie, verminderd psychomotorisch functioneren, vergeetachtigheid en verslaving, evenals lichamelijke afhankelijkheid en ontwenningsverschijnselen na langdurig gebruik. Patiënten moeten het advies krijgen een proefdosis te nemen om vast te stellen hoelang en in welke mate het middel hun functioneren kan belemmeren (bijvoorbeeld bij het in- en uitstappen van een vliegtuig), en om in de uren na inname geen alcohol te drinken of auto te rijden. Daarnaast worden de toepassing en werkzaamheid van benzodiazepinen bij bepaalde fobieën nader besproken, waaronder het gebruik bij mensen met een voorgeschiedenis van middelenmisbruik.
Gedragstherapieën voor specifieke fobieën gebruiken cognitieve en gedragsmatige interventies om niet-helpende gedragingen en overtuigingen te veranderen die bijdragen aan emotionele klachten. De belangrijkste gedragsmatige behandelmethode voor specifieke fobieën is exposure, aangevuld met andere CGT-onderdelen die worden afgestemd op de verschillende vormen van fobie.
Exposuretherapie – Exposuretechnieken omvatten herhaalde, systematische confrontaties met de gevreesde prikkel om angstvermindering mogelijk te maken via onderdrukking en inhibitoir leren. Patiënten worden blootgesteld aan gevreesde en vermeden situaties volgens een hiërarchie van minst naar meest beangstigend, op basis van hun beoordeling van elke situatie.
Tijdens de behandeling worden de exposureoefeningen stapsgewijs volgens deze hiërarchie opgebouwd, waarbij de angst op elk niveau afneemt. De subjectieve angst wordt vastgesteld op basis van wat de persoon zelf aangeeft, doorgaans op een schaal van 0 tot 100. Daarbij betekent 0 “helemaal geen angstgevoelens” en 100 “ernstige vrees/angst”. In het algemeen wordt een stap geoefend totdat de angstscore aanzienlijk daalt, voordat wordt overgegaan naar de volgende stap. Exposure is bedoeld om vermijding in uiteenlopende omstandigheden aan te pakken, angstige overtuigingen te toetsen, veiligheidsgedrag te verminderen en weg te nemen, en nieuwe manieren van reageren op angstprikkels aan te leren. Subjectieve angst is een sterke voorspeller van vermijdingsgedrag bij exposure.
Een voorbeeld van een exposurehiërarchie is dat een patiënt met slangenangst begint met het uitspreken van het woord slang en vervolgens een afbeelding van een slang bekijkt. Een beter aanvaardbaar niveau van exposure zou zijn dat de patiënt op minder dan drie voet afstand van een verblijf met een levende slang blijft. De meest vergaande exposure zou bestaan uit het vasthouden van een levende slang.
Psycho-educatie – Achtergrondinformatie geven om onjuiste verklaringen of opvattingen over fobische situaties te corrigeren, is in combinatie met exposure een essentieel onderdeel van de behandeling. Mensen met een dierenfobie denken bijvoorbeeld vaak dat het dier hen wil verwonden of aanvallen, terwijl het dier in werkelijkheid bang is voor mensen en hen probeert te vermijden. Veel zelfhulpboeken bespreken de aard en behandeling van verschillende fobieën. Patiënten kunnen deze materialen gebruiken bij zelfstandig uitgevoerde exposure of bij exposure onder begeleiding van een behandelaar.
Cognitieve therapie — Cognitieve therapie helpt mensen niet-helpende overtuigingen en beoordelingen te herkennen die bijdragen aan fobische angst en deze in stand houden. Het doel is redelijker gedachten en inschattingen te bevorderen. Iemand met een specifieke angst voor liften kan bijvoorbeeld denken dat de kans om vast te komen zitten buitengewoon groot is (90 procent per liftrit), terwijl die kans in werkelijkheid zeer klein is. De persoon heeft mogelijk talloze liftritten gemaakt en slechts enkele keren, of nooit, vastgezeten. Daarnaast kan diegene denken dat vastzitten niet te verdragen zou zijn of dat ontsnappen nooit meer mogelijk is. Door deze denkfouten in de therapie aan te pakken, neemt de angst aanzienlijk af.
Een meta-analyse van vijf onderzoeken naar de behandeling van specifieke fobieën vergeleek exposuretherapie alleen met exposuretherapie aangevuld met een cognitieve interventie. De conclusie was dat de cognitieve component geen extra voordeel bood. De gegevens vertonen aanzienlijke variatie, wat wijst op de noodzaak van meer onderzoek naar dit onderwerp.
Bij de behandeling van vliegangst is aangetoond dat virtualreality-exposure (VRE) met een cognitieve component meer effect heeft dan VRE alleen. In een gerandomiseerd onderzoek waarin VRE, cognitieve behandeling en bibliotherapie werden vergeleken bij 86 patiënten met vliegangst, hadden zowel de VRE-groep als de groep met VRE plus cognitieve therapie veel minder angst dan de bibliotherapiegroep. De effectgrootte in de groep die alleen VRE kreeg, was aanzienlijk kleiner dan in eerdere onderzoeken naar VRE in combinatie met cognitieve behandeling.
Hoewel cognitieve therapieën exposure mogelijk beter aanvaardbaar maken voor patiënten die aanvankelijk exposure zonder aanvullende behandeling weigeren, is hun invloed op de aanvaarding door patiënten niet onderzocht in klinische onderzoeken. Het voordeel van toevoeging van cognitieve therapie aan exposure in vivo kan ook afhangen van het type fobie. Zo is aangetoond dat cognitieve therapie het effect van exposure in vivo verbetert bij claustrofobie, maar niet bij een dierenfobie. Deze verschillen kunnen worden verklaard door plafondeffecten van de werkzaamheid van exposure of door de mate waarin cognitieve symptomen een wezenlijk onderdeel van de fobie vormen.
In gerandomiseerd klinisch onderzoek werd een CGT-protocol van 12 sessies onderzocht voor patiënten met een specifieke angst voor braken. CGT, met psycho-educatie, cognitieve therapie, exposuretherapie en aanpassing van veiligheidsgedrag, bleek op uitkomstmaten voor specifieke braakangst beter te werken dan plaatsing op een wachtlijst. Bij 50% van de deelnemers die CGT volgden trad een klinisch significante verandering op, tegenover 16% van de deelnemers op de wachtlijst.
Angsthantering — Technieken die een buitensporige en irrationele reactie helpen verminderen, zoals ademhalingsoefeningen, spierontspanning en ontspanning door innerlijke beelden op te roepen, worden soms gecombineerd met exposure. Dit gebeurt bij mensen die zoveel spanning ervaren dat hun deelname aan de behandeling wordt belemmerd.
Er zijn weinig gegevens waarin exposure met en zonder angsthanteringstechnieken wordt vergeleken bij specifieke fobieën. Gegevens uit onderzoek naar andere angststoornissen wijzen er echter op dat angsthantering geen noodzakelijk onderdeel van de behandeling is. Zonder exposurebehandeling worden angsthanteringstechnieken doorgaans niet als effectieve behandelingen beschouwd.
Veiligheidsgedrag — Veiligheidsgedrag omvat verschillende methoden die mensen met een specifieke fobie gebruiken om met de fobische prikkel om te gaan. Voorbeelden zijn:
- Mentale afleiding
- Gedachten onderdrukken
- Een voorwerp bij zich dragen dat het gevoel van veiligheid vergroot
Klinische onderzoeken naar de invloed van veiligheidsgedrag op de resultaten van exposuretherapie laten wisselende uitkomsten zien. Sommige onderzoeken wijzen erop dat veiligheidsgedrag de behandelresultaten kan ondermijnen doordat gevreesde gebeurtenissen in angstwekkende situaties kunnen worden vermeden. Andere onderzoeken vonden echter dat veiligheidsgedrag de behandelresultaten mogelijk niet belemmert, maar de bereidheid kan vergroten om de gevreesde prikkels van dichterbij aan te gaan.
Systematische desensitisatie — Als voorbereiding op exposure in vivo wordt bij systematische desensitisatie gebruikgemaakt van denkbeeldige blootstelling aan een hiërarchie van gevreesde situaties, gecombineerd met geleidelijke spierontspanning. De veronderstelling is dat dit de angstreactie onderdrukt.
Klinisch onderzoek wijst erop dat systematische desensitisatie bij de behandeling van bepaalde fobieën effectiever is dan een controleconditie, maar minder effectief dan exposure in vivo. Moderne exposuretherapieën hebben systematische desensitisatie grotendeels vervangen. Voor mensen die exposure in vivo afwijzen, kan systematische desensitisatie een behandeloptie zijn. Wel wordt aanbevolen eerst imaginaire of virtuele exposure te gebruiken, omdat deze minder tijd kosten en geen aanvullende training in ontspanning vereisen. Bovendien kan de ontspanningscomponent als veiligheidsgedrag werken, waardoor de patiënt niet leert dat de angstreactie onschadelijk en te verdragen is.
Leefstijlaanpassingen zijn eenvoudige maar effectieve manieren om fobieën, depressie en angst te behandelen en vormen een noodzakelijk onderdeel van een brede behandelaanpak. In sommige omstandigheden kunnen leefstijlaanpassingen op zichzelf fobische spanning of angst verlichten. Het is daarom zinvol er direct mee te beginnen. Als u echter een matige tot ernstige specifieke of sociale fobie heeft, moet u direct professionele hulp zoeken. Zoek ook professionele hulp wanneer lichte symptomen binnen enkele maanden niet afnemen. De onderstaande leefstijlaanpassingen kunnen zinvol zijn.
Beweeg. Regelmatige lichaamsbeweging is een van de effectiefste manieren om fobische angst te verlichten en herstel te bevorderen. Bewegen verbetert de stemming en slaapkwaliteit, vermindert spanning en verlicht stress. Het biedt ook de mogelijkheid even niet met uw problemen en angsten bezig te zijn. Regelmatig bewegen geeft bovendien meer energie. Dat kan op verschillende manieren helpen, onder andere om u op uw behandeldoelen te concentreren. Met name yoga is in verband gebracht met een vermindering van fobiesymptomen.
Eet en drink gezond. Geen enkel voedingsmiddel of drankje kan op zichzelf stress of fobische angst verlichten. Een evenwichtige voeding, vaste tijden voor maaltijden en tussendoortjes en aandacht voor eventuele voedselovergevoeligheden ondersteunen uw stemming en energie echter het best. Drink voldoende en beperk uw koffie- en alcoholgebruik, omdat beide lichamelijke symptomen kunnen veroorzaken die op angst lijken.
Zorg voor voldoende slaap. Wanneer u zich zorgen maakt of stress ervaart, heeft uw lichaam van nature meer behoefte aan slaap en rust. Stress en slaap gaan echter slecht samen. Enerzijds kan de angst bij een specifieke fobie u ’s nachts wakker houden en kostbare slaapuren kosten. Anderzijds kan slaaptekort angstsymptomen verergeren. Mensen met aanhoudende slapeloosheid lopen een nog groter risico.
Als u moeite heeft met slapen, neem dan maatregelen om uw slaapgewoonten te verbeteren. Dit wordt vaak “slaaphygiëne” genoemd. Zorg voor een rustig avondritueel en een slaapkamer die goed slapen ondersteunt, en houd u aan dat ritueel. Vermijd vlak voor het slapengaan sterk prikkelende activiteiten, zoals televisie kijken en een laptop of mobiele telefoon gebruiken, en vermijd nicotine en koffie.
Creëer rust. Net als het lichaam heeft een angstige geest extra rust nodig. Overweeg naast slaap ook actieve ontspanning terwijl u wakker bent, zoals yoga, meditatie of tai chi. Dit kan u helpen uw aandacht op één taak tegelijk te richten en afleidende angsten los te laten die anders uw gedachten overheersen. Ook minder gestructureerde bezigheden, zoals bij uw huisdier zitten, een boek lezen, muziek luisteren of wandelen, kunnen rust geven.
Vind uw evenwicht terug.Bij een fobische angststoornis kan het leven gemakkelijk uit balans raken door verkeerd gekozen prioriteiten, aanhoudende angsten en te veel tijd besteden aan vruchteloze zorgen. Neem een dag vrij, of liever nog een reis of vakantie, om weer perspectief en evenwicht te vinden. Sta stil bij wat goed is in uw leven en maak opnieuw contact met wat werkelijk telt.
Geef uiting aan uw angst. Een fobie kan ondraaglijk worden en de angst wegstoppen helpt niet. Bespreek uw frustraties over de fobie met een vriend die goed en geduldig kan luisteren. Ook schrijven in een dagboek of bloggen over uw angsten kan zinvol zijn. Daarnaast is gemeld dat lachen spanning verlicht. Zoek leuke gelegenheden op en doe dingen die u laten lachen, grinniken of op zijn minst doen glimlachen.
