Ondanks de vooruitgang in psychiatrisch onderzoek lijken dissociatieve stoornissen nog steeds veel minder goed begrepen te worden dan andere psychische aandoeningen. Ze zijn meer omstreden en veel behandelaren discussiëren nog altijd over het bestaan ervan. Omdat dissociatieve stoornissen lastig te herkennen kunnen zijn en vaak niet worden gediagnosticeerd, bestond er tot nu toe geen duidelijke klinische consensus over de beste behandelprotocollen. Daar begint eindelijk verandering in te komen, nu professionals in de geestelijke gezondheidszorg dissociatie erkennen en meer inzicht hebben gekregen in de psychiatrische problemen die er vaak mee samenhangen. Inmiddels wordt breed erkend dat deze ooit raadselachtige stoornis niet alleen als afzonderlijk verschijnsel bestaat, maar ook goed kan reageren op passende behandelprotocollen.
In dit artikel leest u meer over dissociatieve stoornissen, de verschijnselen en symptomen ervan en hoe u met dissociatie kunt omgaan op een zo goed mogelijke manier.
Dissociatie is een toestand waarin iemand de verbinding met de eigen gedachten, het identiteitsgevoel, het geheugen en de mentale processen verliest. Eenvoudiger gezegd: iemand verliest het bewuste contact met de directe omgeving. Dit probleem komt vaak voor naast een ander psychisch probleem, zoals PTSS. Dissociatie wordt inmiddels erkend als een psychiatrische aandoening waarvan de symptomen in ernst kunnen variëren. Dagdromen wordt vaak gezien als een lichte vorm van dissociatie, terwijl de ernstigste vormen worden gekenmerkt door episoden waarin iemand het contact met de werkelijkheid volledig verliest.
Volgens bevolkingsonderzoek komt dissociatie bij slechts 1,5% van de wereldbevolking voor, waardoor het een zeldzaam psychisch probleem is. De meeste mensen die eraan lijden, hebben doorgaans in enige vorm een trauma meegemaakt. Voor hen is dissociatie een manier om met hun ervaringen om te gaan en tijdens ernstige traumatisering te blijven functioneren. Elke situatie kan deze episoden uitlokken, of die nu bedreigend is of niet en wel of geen verband houdt met het oorspronkelijke trauma. Het is belangrijk te onthouden dat dissociatie voor veel mensen een automatische reactie is die onbewust optreedt. Met andere woorden: zij kunnen in een onwerkelijke wereld terechtkomen zonder dit te weten, te beseffen of te plannen.
Enkele ervaringen die dissociatie kunnen veroorzaken, zijn:
- Lichamelijke of emotionele mishandeling of seksueel misbruik
- Oorlogsgeweld
- Trauma in de kindertijd
- Natuurrampen
- Extreem geweld
Dissociatie kan veranderingen in lichamelijke gewaarwordingen teweegbrengen, waardoor iemand niet meer emotioneel kan reageren. Andere veelvoorkomende verschijnselen en symptomen zijn:
- een glazige, lege blik of staren
- afwezig zijn
- een leeg hoofd krijgen
- het gevoel dat de wereld niet echt is
- afdwalende gedachten
- een uittredingservaring
- vervreemding van zichzelf of de eigen identiteit
- het contact met de omgeving verliezen
- ontbreken van gewaarwordingen
- een vlak affect
- een monotone stem
De hierboven genoemde symptomen kunnen terugkeren, kortdurend zijn of zelfs voortdurend aanwezig zijn. De duur van deze symptomen bepaalt of er sprake is van een dissociatieve episode of een dissociatieve stoornis.
Enkele oefeningen kunnen u helpen uit een dissociatieve toestand te komen en weer contact te maken met de werkelijkheid. Hieronder staan enkele voorbeelden:
De vijf zintuigen
Als iemand in een dissociatieve toestand verkeert, vraag diegene dan om voor elk zintuig één waarneming te beschrijven. Vraag bijvoorbeeld wat diegene in de omgeving kan horen, zien, voelen, proeven en ruiken.
Grondingsoefeningen
U kunt grondingsoefeningen op verschillende manieren doen. Veel mensen vinden het nuttig om iemand in een dissociatieve toestand iets te geven om te voelen of te proeven. Geef bijvoorbeeld een chocoladereep en vraag diegene uit te leggen hoe deze smaakt. U kunt ook iets in de hand leggen, zoals een zachte deken, en vragen hoe dit aanvoelt.
Gericht kijken
Bij technieken voor gericht kijken vraagt u iemand die vastzit in een dissociatieve toestand om iets in de kamer uit te kiezen en zich daarop te concentreren. Vraag diegene om alles eraan in detail te beschrijven en blijf vragen stellen om de aandacht terug te brengen naar het huidige moment.
IJsblokjes
Als u last heeft van dissociatie, kan het vasthouden van ijsblokjes of een zak diepvriesgroenten een eenvoudige maar verrassend effectieve manier zijn om uit die onwerkelijke toestand te komen. De kou van ijsblokjes kan de afdwalende geest terugbrengen door in het huidige moment een vermijdbare gewaarwording op te roepen.
Bepaalde gerichte therapieën kunnen zeer nuttig zijn bij de behandeling van dissociatie en dissociatieve stoornissen. Door vaker te oefenen kunnen patiënten deze dissociatieve toestanden op de lange termijn ook leren kennen. Enkele van deze gerichte therapieën om dissociatie van de werkelijkheid te stoppen, zijn:
Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR-therapie)
EMDR is oorspronkelijk ontwikkeld om stress door traumatische herinneringen te helpen verminderen. Deze therapie richt zich op het grondig onderzoeken van trauma en andere ingrijpende levenservaringen, zodat deze op een passende manier in het leven van de patiënt kunnen worden verwerkt. Tijdens een EMDR-sessie gebruiken therapeuten handbewegingen om oogbewegingen bij hun cliënten op te wekken en hen in contact te houden met het huidige moment. Soms worden daarvoor ook geluidsprikkels en tikjes op de handen gebruikt. Ongeacht de gebruikte techniek is EMDR zeer succesvol gebleken bij het behandelen van traumagerelateerde dissociatie, met een succespercentage tot 80%. De voordelen van EMDR kunnen al na drie sessies van elk 90 minuten merkbaar worden.
Psychotherapie
Gesprekstherapie is een van de effectiefste manieren om eerdere trauma’s te achterhalen en te verwerken die mogelijk frequente dissociatieve episoden veroorzaken. Psychotherapie is een overkoepelende term voor verschillende vormen van gesprekstherapie. Deze therapieën vinden meestal individueel plaats, maar kunnen in sommige situaties in een groep worden aangeboden.
Gedragstherapieën
Gedragstherapieën vormen een subcategorie van psychotherapie, met cognitieve gedragstherapie en dialectische gedragstherapie als twee van de beste vormen. Vooral cognitieve gedragstherapie (CGT) kan zeer nuttig zijn voor mensen die vaak dissociëren en daar negatieve gevolgen van ondervinden. De therapie richt zich op het aanpakken van alle dwangmatige gedachten die hun dissociatie verergeren en op het ontwikkelen van gedrag dat deze gedachten tegengaat. Gedragstherapieën omvatten ook grondingstechnieken om dissociatieve symptomen, zoals het gevoel los te staan van het eigen lichaam, te beheersen.
Het kan moeilijk zijn om te zien dat een naaste symptomen van een dissociatieve stoornis ervaart. Onthoud echter dat u en andere familieleden en vrienden een verschil kunnen maken. Er zijn verschillende manieren om uw naaste te ondersteunen en tegelijkertijd voor uw eigen gezondheid en welzijn te zorgen.
Wees geduldig en begripvol.
Als iemand in uw omgeving dissocieert en het contact met de werkelijkheid verliest, reageert diegene mogelijk niet altijd zoals u verwacht. Houd daarom rekening met ongewone situaties, maar probeer kalm te blijven: uw naaste heeft geen controle over wat diegene ervaart. Blijf vragen wat zou helpen, maar onthoud dat uw naaste het antwoord niet altijd weet, omdat de situatie voor diegene net zo verwarrend is. Als uw naaste gevoelens met u wil delen, luister dan accepterend en zonder oordeel. Blijf geruststellen dat u begrip heeft, maar wees voorzichtig met lichamelijke intimiteit of aanraking, omdat dit voor iemand die dissocieert moeilijk kan zijn.
Denk na over hoe u kunt omgaan met identiteitsveranderingen.
Als een dissociatieve episode van uw naaste gepaard gaat met identiteitsverandering, kunt u er moeite mee hebben om op verschillende momenten met verschillende delen van diens lichaam te communiceren. Probeer een manier te vinden om contact te maken met elk deel van de identiteit, zodat communiceren gemakkelijker wordt. Blijf kalm, ook als uw naaste bang, boos of overstuur is.
Help passende ondersteuning te vinden.
U kunt uw naaste ook helpen bij dissociatie door samen een therapeut te zoeken die het probleem kan behandelen. Als dit praktisch haalbaar is, kunt u overwegen mee te gaan naar therapiesessies om de kans op herstel zo groot mogelijk te maken. U kunt ook vóór en na de sessies extra begrip en steun bieden.
Mogelijk kunt u uw naaste niet altijd ondersteunen. Denk na over wie diegene het beste kan benaderen als u niet beschikbaar bent.
Denk na over hoe u kunt helpen de veiligheid te waarborgen.
Soms zijn er specifieke prikkels die dissociatieve symptomen en herbelevingen uitlokken. Door deze prikkels bij uw naaste te herkennen en te begrijpen, kunt u diegene helpen dissociatie voor een groot deel te voorkomen. Bovendien kan dit uw naaste helpen zich beter op de symptomen voor te bereiden.
Als u of een dierbare last heeft van dissociatie, kan de wereld al snel bijzonder beangstigend worden. Bij specifieke symptomen, zoals herbelevingen, geheugenverlies of identiteitsveranderingen, is professionele hulp noodzakelijk om tijdens deze perioden veilig te blijven en de episoden zo veel mogelijk te voorkomen.
Onbehandelde dissociatie kan leiden tot verschillende gezondheidscomplicaties en destructief gedrag, zoals verslavingen, zelfbeschadiging en suïcidale neigingen. Hoewel dit gedrag lijkt te helpen om met emoties om te gaan, kan daardoor een gevaarlijke vicieuze cirkel ontstaan die het leven kan ontwrichten.
Wacht niet langer. Eén telefoontje kan u bij hulp brengen. Neem nu contact op met een behandelcentrum om een afspraak te maken.
