Paniekaanvallen en angstaanvallen worden door elkaar gehaald vanwege bepaalde overeenkomsten in symptomen, risicofactoren en oorzaken, waaronder een snelle hartslag, duizeligheid en kortademigheid. Ze kunnen het dagelijks leven verstoren, lang aanhouden en moeilijk te hanteren zijn. Toch zijn het verschillende toestanden en gebruiken professionals in de geestelijke gezondheidszorg beide termen voor specifieke stoornissen en symptomen.
Een klinisch omschreven syndroom wordt vaak een ‘paniekaanval’ genoemd, terwijl voor een angstaanval geen klinische definitie bestaat. Volgens onderzoek van de National Comorbidity Survey Replication (NCS-R) krijgt naar schatting 4,7% van de Amerikaanse volwassenen op enig moment in het leven een paniekstoornis.
Angststoornissen vormen de meest voorkomende psychische aandoening en treffen 13,3% van de volwassen Amerikaanse bevolking. Wie paniekaanvallen of een angststoornis ervaart, moet professionele hulp zoeken. Alleen een ervaren en bevoegd therapeut kan iemand helpen deze problemen zo goed mogelijk aan te pakken. Hieronder staan enkele aanknopingspunten om te herkennen of u een paniekaanval of een angstaanval heeft.
Een paniekstoornis bestaat uit een geheel van lichamelijke en psychische symptomen die plotseling en zonder waarschuwing optreden. Soms raakt de bewuste aandacht zo sterk ontregeld dat de autonome vecht-of-vluchtreactie van het lichaam vastloopt. Deze patronen worden verder gekenmerkt door herhaalde en onverwachte episodes van plotselinge intense vrees, paniek of angst die binnen enkele minuten een hoogtepunt bereiken.
Angst versus depressie | Verschillen en overeenkomsten
Door de extreme lichamelijke gewaarwordingen en angst hebben mensen het gevoel dat ze doodgaan. Een paniekaanval is bijzonder beangstigend en wie er eenmaal een heeft gehad, is vaak bang dat het opnieuw gebeurt. Daardoor veranderen mensen wat ze doen, hoe ze met anderen omgaan, welke activiteiten ze ondernemen en zelfs hoe vaak ze naar school of hun werk gaan.
Symptomen
De belangrijkste symptomen zijn het gevoel een hartaanval te krijgen en direct gevaar te lopen. Dit zet mensen ertoe aan een uitweg te zoeken of om hulp te roepen, ongeacht de situatie waarin zij zich bevinden. De symptomen kunnen psychisch of lichamelijk zijn.
Psychische symptomen
- Derealisatie (een gevoel van onwerkelijkheid)
- Depersonalisatie (het gevoel los te staan van uzelf)
- Angst om gek te worden of de controle te verliezen
- Angst om dood te gaan
- Een gevoel van dreigend gevaar of naderend onheil
- Een gevoel van doodsangst, alsof er iets verschrikkelijks gaat gebeuren
Lichamelijke symptomen
Lichamelijke symptomen zijn soms zo ernstig dat ze het functioneren sterk verstoren. Hieronder staan enkele voorbeelden:
- Overmatig zweten
- Trillen of beven
- Pijn op de borst
- Een gevoel van verstikking
- Buikklachten of misselijkheid
- Hartkloppingen, een versnelde hartslag of een bonzend hart.
- Een wankel gevoel, het gevoel flauw te vallen, duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd.
- Moeite met ademhalen
- Tunnelzicht of wazig zien
- Opvliegers
- Hoofdpijn
- Koude rillingen
- Paresthesieën (tintelingen) of gevoelloosheid
Mensen met een angststoornis ervaren vaak aanhoudende, buitensporige en intense angst of zorgen over alledaagse situaties. Dit hangt samen met grote ongerustheid over een specifiek gevaar, dat als zodanig wordt ervaren of daadwerkelijk bestaat. Veel mensen leven dagelijks met een zekere mate van angst. Deze wordt gedurende een bepaalde periode sterker.
Een verhoogd stressniveau door het vooruitzicht van stressvolle gebeurtenissen, ervaringen of situaties wordt een angstaanval wanneer het overweldigend wordt. Het is geen erkende medische aandoening in de DSM-V. Het wordt vaak aangeduid als een uitingsvorm van een paniekaanval.
Symptomen
Bepaalde ernstige gezondheidsproblemen, zoals ademhalingsproblemen of hartproblemen, kunnen symptomen van angstaanvallen veroorzaken. De meeste symptomen van angstaanvallen lijken op die van paniekaanvallen, maar zijn doorgaans minder ernstig. Ook deze kunnen worden onderverdeeld in psychische en lichamelijke symptomen:
Psychische symptomen van een angststoornis
- Concentratieproblemen
- Prikkelbaarheid
- Rusteloosheid
- Angst
Lichamelijke symptomen van een angstaanval
- Verstoorde slaap
- Vermoeidheid
- Een bonzend hart
- Maagklachten
- Duizeligheid
- Een verhoogde hartslag
- Spierspanning
- Vermoeidheid
- Een versterkte schrikreactie
Misschien is het belangrijkste verschil tussen een paniekaanval en een angstaanval dat een paniekaanval een medische aandoening is die wordt omschreven door DSM-V-criteria: ‘een plotseling en abrupt optreden van intense angst dat een heftige lichamelijke reactie veroorzaakt zonder duidelijke oorzaak of werkelijk gevaar’. Een angstaanval is daarentegen een alledaagse term voor periodes van verhoogde angst.
Enkele belangrijke verschillen tussen angstaanvallen en paniekaanvallen zijn:
- Een paniekaanval treedt doorgaans met of zonder aanleiding op, terwijl een angstaanval ontstaat als reactie op specifieke bedreigingen of als stressvol ervaren factoren.
- Paniekaanvallen zijn ontwrichtend en intens. Ook zijn de lichamelijke symptomen bij een paniekaanval ernstiger dan bij een angstaanval.
- Bij een paniekaanval is er vaak een gevoel van onwerkelijkheid of onthechting. Angstaanvallen kunnen zich ontwikkelen van mild tot ernstig.
- Angstaanvallen zijn niet diagnostisch erkend, paniekaanvallen wel.
- Paniekaanvallen beginnen plotseling en spontaan. Angstaanvallen ontstaan geleidelijk en bereiken hun hoogtepunt na uren, dagen of weken, waarbij ze steeds intenser worden.
- Paniekaanvallen duren niet langer dan enkele minuten, terwijl angstaanvallen langer aanhouden.
Verschillen in symptomen
Er zijn steeds overeenkomsten en verschillen tussen de symptomen van angstaanvallen en paniekaanvallen. Die zijn merkbaar in de intensiteit van verschillende symptomen, aangezien de lichamelijke symptomen bij beide soorten aanvallen hetzelfde zijn. Door hun geleidelijke ontstaan gaan angstaanvallen duidelijker gepaard met meer symptomen dan paniekaanvallen.
Verschillen in duur
Er is een aanzienlijk verschil in de duur van angstaanvallen en paniekaanvallen. De symptomen van een paniekaanval zijn kortdurend en houden ongeveer 10–15 minuten aan. Bovendien verdwijnen de symptomen wanneer de aanval voorbij is. Angstaanvallen duren niet langer dan 30 minuten en de symptomen houden ook na de aanval aan. Om het ontstaan van angstaanvallen te boven te komen, is het noodzakelijk dat iemand de situatie verlaat of dat de situatie verandert.
Verschillen in aanleiding
De symptomen kunnen soms ontstaan als reactie op een aanleiding: een ‘verwachte paniekaanval’. Ze kunnen ook vaak ‘uit het niets’ optreden, zonder bekende angst of stressfactor: een ‘onverwachte paniekaanval’. Angstaanvallen nemen toe afhankelijk van de situatie. De aanleidingen voor angstaanvallen verschillen per persoon. Sommigen ervaren enkele milde symptomen, terwijl anderen te maken krijgen met een breed scala aan zeer nare symptomen.
Verschillen in behandeling
Paniekaanvallen en angstaanvallen zijn behandelbaar. De behandeling kan bestaan uit maatregelen voor thuis, leefstijlveranderingen, medicatie en therapieën. Paniek- en angstaanvallen verschillen in de manier waarop ze worden behandeld.
De reden is dat angstsymptomen ten grondslag liggen aan een angstaanval en dat een paniekaanval een andere aanpak vraagt. Het helpt ook om constructieve, goed geïnformeerde gesprekken te voeren met een arts of therapeut.
Behandeling van angstaanvallen
Deze worden behandeld op basis van het totale beeld van angstsymptomen. Er zijn verschillende behandelingen beschikbaar om een angststoornis te voorkomen. Ook zijn er medicijnen die bij regelmatig gebruik kunnen helpen. Angstaanvallen kunnen daarnaast worden behandeld met cognitieve gedragstherapie, wat zonder twijfel een goede optie is.
Bij deze therapie leert u uw gedrag te veranderen door bewust aandacht te besteden aan uw gedachten en deze op redelijkheid te onderzoeken. Opgeleide therapeuten leren u uw gedachten te veranderen, zodat u bewuste beslissingen neemt. U leert onder verschillende omstandigheden zonder zorgen en kalm te blijven. Zo leert u omgaan met angstaanvallen en ze na verloop van tijd te stoppen.
Behandeling van paniekaanvallen
Zoals paniekaanvallen sterk verschillen van angstaanvallen, verschillen ook de behandelingen. Paniekaanvallen worden als onvoorspelbaar beschouwd omdat ze doorgaans onregelmatig en wisselend optreden. Daarom is een serieuze inzet nodig om deze aanvallen aan te pakken. De beste manier om deze aanvallen te boven te komen, begint met het bekijken van de symptomen en daar vervolgens passend mee om te gaan.
Tot nu toe is therapie de bekendste behandeling om met deze aanvallen om te gaan. Therapie biedt zeker een manier om paniekaanvallen het hoofd te bieden: u leert wat u tijdens een aanval wel en niet moet doen, de duur van de aanval wordt beperkt en u wordt beter in staat om de aanval aan te kunnen. In sommige gevallen zijn ook medicatie en oefeningen effectief gebleken om iemand tijdens deze aanvallen tot rust te brengen.
De risicofactoren die de kans op het ontstaan van paniekaanvallen en angstaanvallen vergroten, zijn hetzelfde. Als een van deze risicofactoren bij u speelt, is de kans groter dat u paniek- of angstaanvallen krijgt. Hieronder staan enkele gemeenschappelijke factoren die in de loop van de tijd uit verschillende onderzoeken naar voren zijn gekomen:
Trauma – kinderen die getuige zijn geweest van traumatische gebeurtenissen of ingrijpend emotioneel leed hebben doorgemaakt, lopen een groter risico op een angst- of paniekstoornis. Hetzelfde geldt voor volwassenen.
Chronische aandoening – iemand die een ernstige ziekte krijgt of een ernstige psychische aandoening heeft, maakt zich vaak grote zorgen over zaken zoals de toekomst of de behandeling. Dit vergroot de kans op een paniek- of angstaanval.
Stressvolle levensgebeurtenis – een opeenstapeling van stressvolle omstandigheden of ingrijpende gebeurtenissen kan buitensporige angst uitlokken en daarmee angst- of paniekaanvallen. Voorbeelden zijn werkstress, een overlijden in de familie en aanhoudende financiële zorgen.
Persoonlijkheid – mensen met een bepaald persoonlijkheidstype zijn vatbaarder voor paniek- of angstaanvallen of -stoornissen dan anderen. Sommige mensen zijn bijvoorbeeld van nature rusteloos of angstig, wat een belangrijke risicofactor voor deze aanvallen vormt.
Misbruik van alcohol of drugs – misbruik van alcohol of drugs, of ontwenning ervan, kan paniekaanvallen of angstaanvallen verergeren of veroorzaken.
Een bloedverwant met een paniek- of angststoornis – angst- of paniekstoornissen kunnen in families voorkomen.
Psychische aandoeningen – mensen die al te maken hebben met stress, depressie en andere psychische problemen, hebben vaak een angst- of paniekstoornis. Onder bepaalde omstandigheden kan dit uitmonden in angst- of paniekaanvallen.
Mensen die langdurige angst ervaren, zijn vatbaar voor paniekaanvallen. Beide soorten aanvallen komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.
Aanvankelijk lijken deze paniekstoornissen en angstaanvallen moeilijk aan te pakken, maar met een consequente, systematische aanpak en professionele technieken is het geen onmogelijke opgave. Doorgaans werken medicatie, voorgeschreven middelen en methoden om uzelf te helpen hierbij het best. Hieronder bespreken we enkele effectieve behandelingen die helpen bij de strijd tegen deze belastende aanvallen:
Psychotherapie en psychologische begeleiding
Regelmatige sessies psychotherapie en psychologische begeleiding helpen u zonder twijfel de symptomen van uw aanvallen beter te begrijpen en vervolgens met beproefde methoden manieren te ontwikkelen om eruit te komen.
Deze sessies helpen u een helderder perspectief en een positievere kijk op het leven te ontwikkelen en versterken uw wilskracht om deze aanvallen te overwinnen. Bij deze vormen van begeleiding en psychotherapie leert u ademhalingstechnieken en andere vaardigheden om tot rust te komen die deze aanvallen effectief onderdrukken.
Medicatie
Medicijnen helpen bij de behandeling van paniek- en angstaanvallen door de symptomen te verminderen en de duur van de aanval te verkorten. Deze medicijnen worden vaak kortdurend en in ernstige gevallen gebruikt. Het gaat onder meer om antidepressiva, angstremmende medicijnen, kalmeringsmiddelen, bètablokkers, benzodiazepinen en SSRI’s. Een verstandige aanpak is om eerst met uw arts de risico’s en aandachtspunten van het medicijn te bespreken en daarna volgens dat overleg met medicatie te beginnen.
Zelfhulp en ademhalingsoefeningen
Grondingsoefeningen en zelfhulpoefeningen helpen iemand controle te krijgen over gedachten die tot paniek- en angstaanvallen leiden. Deze zelfhulpoefeningen zijn een krachtig hulpmiddel en scheppen psychologische afstand tussen de persoon en deze gedachten.
Wat zijn de symptomen van hoogfunctionerende angst?
Ademhalingsoefeningen worden beschouwd als een doeltreffende en nuttige manier om paniek- en angstaanvallen te verlichten. Gecontroleerd ademhalen houdt doorgaans in dat u 10 keer per minuut ademt, of in de meeste gevallen 5 keer per minuut, waarbij u beheerst door de neus inademt en door de mond uitademt.
De volgende strategieën kunnen worden ingezet voor directe verlichting bij paniek- en angstaanvallen:
- Probeer eerst te begrijpen wat er om u heen gebeurt en ga op een rustige, stille plek zitten
- Probeer tot rust te komen en adem langzaam en diep
- Kom tot uzelf met ontspanningstechnieken zoals geleide visualisatie en progressieve spierontspanning
- Beweeg dagelijks, beoefen mindfulness, eet gezond en zorg voor acht uur goede nachtrust.
In het dagelijks taalgebruik worden de termen paniekaanval en angstaanval door elkaar gebruikt. Medisch gezien hebben ze echter verschillende betekenissen. Paniekaanvallen worden erkend in de nieuwste editie van de DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) en kunnen verwacht of onverwacht optreden.
De DSM-5 erkent angstaanvallen daarentegen niet als een op zichzelf staand verschijnsel. Bij wijze van uitzondering omschrijft de DSM-5 een angstaanval wel als een ‘kenmerk van een aantal veelvoorkomende psychiatrische stoornissen’. Daarom zijn de tekenen en symptomen van angstaanvallen voor interpretatie vatbaar. Verwachte paniekaanvallen treden op als reactie op duidelijke oorzaken en worden uitgelokt door externe stressfactoren, zoals fobieën.
Paniekaanvallen zijn echter bijzonder intens en gaan ook gepaard met ingrijpende lichamelijke klachten. Raadpleeg altijd een arts als u ernstige tekenen of symptomen van een paniek- of angstaanval opmerkt. Met enkele hulpmiddelen en technieken kan iedereen zich goed toerusten om deze moeilijke momenten op te vangen.
