Op de een of andere manier vertonen we allemaal tekenen van maladaptief gedrag, maar slechts in beperkte mate. Maladaptief gedrag kan op enig moment in het leven bij iedereen voorkomen. Kinderen kunnen bijvoorbeeld driftbuien hebben, volwassenen kunnen schreeuwen of met spullen gooien wanneer ze woedend zijn, en uw leidinggevende kan op een slechte dag tegen u uitvallen. Maladaptief gedrag is bij mensen van alle leeftijden een veelvoorkomende manier om met moeilijkheden om te gaan, ook al is het niet noodzakelijk gezond of nuttig.
Een maladaptieve persoonlijkheidsstoornis is een aandoening die wordt gekenmerkt door problematische handelingen of gedragspatronen, doordat mensen hierdoor ineffectief en vaak op zeer ontregelende wijze op uitdagingen reageren. Het kan onder meer gaan om passief-agressief gedrag, wrok en vermijding. Deze patronen belemmeren mensen om gezonde manieren te vinden om zich aan situaties aan te passen. Met passende behandeling kan iemand echter een manier vinden om met dit gedrag om te gaan of het te veranderen.
Maladaptief gedrag ontstaat wanneer iemand leert om met stressvolle situaties om te gaan op een contraproductieve en problematische manier. Hoewel dit een gemeenschappelijk kenmerk van alle vormen van maladaptief gedrag is, kunnen de omstandigheden en ervaringen sterk uiteenlopen. Maladaptief gedrag kan voorkomen in enkele of alle onderdelen van iemands leven, waaronder het gezin, de werkplek, sociale contacten en de gemeenschap.
Om maladaptief gedrag te begrijpen, is het essentieel om te erkennen dat elk gedrag een functie heeft. Dit wordt doorgaans de gedrags “functie” genoemd. Wanneer mensen bepaald gedrag vertonen, streven ze een specifiek doel na. Dat doel kan zijn om iets te stoppen, zoals een pijnlijke emotie, of om iets in gang te zetten, bijvoorbeeld uw partner iets voor u laten doen wat u graag wilt. Maladaptief gedrag brengt iemand dichter bij dat doel, maar op een manier die het leven moeilijker maakt.
Veel verschillende gedragingen dienen hetzelfde doel; doorgaans zijn er meerdere manieren om hetzelfde doel te bereiken. Van psychisch gezonde gewoonten wordt verwacht dat ze iemand helpen het beoogde doel met zo min mogelijk obstakels te bereiken. Bij maladaptief gedrag gebeurt het tegenovergestelde.
Maladaptief tegenover adaptief gedrag
Adaptief gedrag bereikt een doel, of vervult een functie, op een manier die positieve uitkomsten bevordert en negatieve uitkomsten beperkt. Het zijn gewoonten die iemand in staat stellen zich aan te passen aan obstakels zonder het leven moeilijker te maken.
De oorzaken van maladaptief gedrag lopen sterk uiteen. Voorbeelden zijn de persoonlijke voorgeschiedenis, aangeleerd gedrag, disfunctionele denkprocessen en emotieregulatieproblemen.
Angstklachten gaan vaak gepaard met maladaptief gedrag.
Als iemand in bepaalde situaties of vrijwel voortdurend angstig wordt, kan diegene regelmatig naar manieren zoeken om de klachten te beperken of te verminderen. Omdat maladaptieve angst moeilijk te hanteren is, kan iemand de snelste of gemakkelijkste oplossing verkiezen boven de meest effectieve. Mensen kunnen bovendien gedrag vertonen waarvan ze weten dat het maladaptief is, terwijl hun maladaptieve angst hen belemmert een effectievere strategie te vinden.
Wie opgroeit in een gezin waarin angst een probleem vormt, kan ongunstige copingmechanismen van de verzorgers overnemen. Een kind van wie de ouders veel piekeren, neemt de patronen van de ouders vaak over.
Traumatische situaties kunnen eveneens tot maladaptief gedrag leiden wanneer iemand probeert het trauma te vermijden of te vergeten. Dit komt onder meer voor bij militairen die gevechten hebben meegemaakt en kinderen die zijn mishandeld of misbruikt. In veel gevallen nemen mensen met traumatische ervaringen dit gedrag aan wanneer ze proberen te ontsnappen aan iets waarover ze geen controle hebben, of dat proberen te veranderen. Daarnaast is trauma vaak een oorzaak van maladaptief dagdromen.
In het algemeen zijn er twee categorieën maladaptief gedrag.
Doelgericht
De meeste vormen van maladaptief gedrag zijn manieren om met moeilijkheden om te gaan die bedoeld zijn om negatieve emoties te verminderen en positieve emoties te versterken, maar in de praktijk werken ze zelden.
Een kind kiest een methode uit het beschikbare repertoire en observeert de resultaten om daarvan te leren.
Elke aanpak die helpt om onaangename gevoelens weg te nemen of positieve gevoelens te versterken, wordt bekrachtigd. Een methode die dit doel niet bereikt, zal minder snel worden herhaald.
Deze vorm van emotiegestuurd leren door bekrachtiging heeft doorgaans ook negatieve gevolgen.
Gewoontegedrag
Na verloop van tijd worden beloonde handelingen routines. Het aanhoudende maladaptieve gedrag kan dan worden uitgelokt door prikkels, zoals de omgeving of emoties
Het proces versterkt zichzelf vaak, waardoor de oorspronkelijke omstandigheden niet aanwezig hoeven te zijn om het gedrag op te roepen.
Daardoor volgt het doorgaans een zelfdestructief patroon.
Andere mogelijke oorzaken van disfunctioneel gedrag zijn:
Autismespectrumstoornis (ASS). Door moeilijkheden in sociale situaties ontwikkelen mensen met autisme vaak maladaptief gedrag.
Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS). BPS wordt gekenmerkt door ernstige problemen met emotieregulatie, die vaak leiden tot maladaptief gedrag wanneer iemand deze gevoelens probeert te hanteren.
Trauma. Seksueel misbruik in de kindertijd hangt samen met zelfbeschadiging, drugsafhankelijkheid en risicovol seksueel gedrag. Trauma kan ook bij volwassenen maladaptief gedrag veroorzaken.
Ontwikkelingsafwijkingen. Een kleinschalig onderzoek uit 2010 vond een verband tussen slaapstoornissen en maladaptief gedrag bij mensen met een ontwikkelingsachterstand.
Paniekstoornis. Mensen met een paniekstoornis vertonen vaak maladaptief gedrag in een poging hun klachten te verlichten.
Complexe PTSS (CPTSS). Dit is een stoornis die iemand ontwikkelt na meerdere traumatische gebeurtenissen. CPTSS kan tot maladaptief gedrag leiden als gevolg van pogingen om met de opeengestapelde gevolgen van deze gebeurtenissen om te gaan.
Maladaptieve gewoonten kunnen het leven op allerlei manieren beïnvloeden. Ze kunnen aanzienlijke problemen opleveren: op korte termijn kunnen ze moeilijkheden verlichten, maar op langere termijn kunnen ze tot ernstige problemen leiden. Veel mensen denken dat ze een situatie goed hanteren, maar ontdekken later dat de reacties van anderen op hun gedrag problematisch zijn. Zelfs wanneer de problemen duidelijk worden, kan het behoorlijk moeilijk zijn om van koers te veranderen en andere strategieën te gebruiken.
Mogelijke gevolgen van maladaptief gedrag zijn:
Beperkte sociale vaardigheden
Iemands sociale vaardigheden kunnen na verloop van tijd achteruitgaan wanneer diegene gedrag kiest waardoor anderen hem of haar wantrouwen of haten. Dat iemand steeds dezelfde aanpak voor een probleem gebruikt, garandeert niet dat anderen die accepteren of er positief op reageren.
Moeite met assertiviteit
Wie maladaptief gedrag vertoont of moeilijke situaties uit de weg gaat, kan moeite hebben om assertief te zijn. Een probleem vermijden wijst er doorgaans op dat iemand terughoudend is om voor zichzelf op te komen. Daardoor kunnen diens wensen of behoeften worden genegeerd of terzijde geschoven.
Moeite met het beheersen van boosheid
Iemand kan moeite hebben met het beheersen van boosheid wanneer diegene boosheid uit op een manier die meer problemen veroorzaakt dan de boosheid zelf. Lichamelijk geweld en verbaal geweld zijn twee maladaptieve uitingsvormen van problemen met boosheidsregulatie.
Problemen met middelenmisbruik
Een veelvoorkomend voorbeeld van maladaptief gedrag is terugvallen op alcohol en/of drugs om onaangename emoties te vermijden. Dit kan bijzonder lastig zijn doordat middelen kortdurend een pijnstillend effect hebben. Zodra het middel is uitgewerkt, keert de uitgestelde pijn echter direct terug.
Problemen op het werk
Problemen met het functioneren op het werk ontstaan wanneer iemand maladaptieve copingstrategieën gebruikt bij uitdagingen die rechtstreeks van invloed zijn op het werk. Wanneer persoonlijke moeilijkheden op onproductieve manieren worden aangepakt, kan het lastig zijn om de aandacht bij de werkprestaties te houden.
Familiale conflicten
Conflicten binnen de familie ontstaan wanneer familieleden overstuur raken door iemands maladaptieve gedrag. Als zij de problematische en complexe aard van het gedrag eerder herkennen dan de persoon zelf, kan dit ernstige spanning en verstoring in de relatie veroorzaken. Dat komt doordat degene die maladaptief gedrag vertoont zich volledig onbewust kan zijn van de gevolgen voor naasten.
Lichamelijke gezondheidsproblemen
Ook kunnen medische en lichamelijke problemen ontstaan, omdat gedragskeuzes vaak rechtstreeks samenhangen met hoge bloeddruk, diabetes, obesitas, slaapstoornissen, leverziekten, lichamelijk ongemak en maagklachten.
De vormen van maladaptief gedrag hieronder kunnen zich ontwikkelen tot een zelfdestructief patroon. Inzicht in deze voorbeelden helpt u uw maladaptieve gedrag te hanteren en ondersteunt uw pogingen om het te veranderen in prettiger, adaptief gedrag.
Vermijding
Gevaar vermijden of afstand nemen van een onaangename situatie is vaak de beste aanpak, vooral in situaties waarover u geen controle lijkt te hebben. Steeds opnieuw iets vermijden wat u zou moeten doen, is echter maladaptief gedrag.
Stel dat u sociale angst heeft, maar voor uw werk regelmatig contact met anderen moet hebben. Als u vaak doet alsof u ziek bent of na vijf minuten via de achterdeur vertrekt, pakt u het probleem niet aan.
Adaptief gedrag is bijvoorbeeld hulp zoeken voor sociale angst, exposuretherapie proberen en een beter passend beroep zoeken.
Andere vormen van vermijdingsgedrag zijn:
- Oogcontact vermijden tijdens een gesprek
- Weinig of helemaal niet spreken.
- Niet om uitleg vragen wanneer u die nodig heeft
Terugtrekgedrag
Er is niets mis mee om liever alleen te zijn dan aan sociale activiteiten deel te nemen. Ook is het niet ongepast om een feest te verlaten om een ontmoeting met een ex-partner te vermijden.
Wanneer vermijding uw belangrijkste strategie is, beperkt u uw sociale contacten. Denk aan de student die computerspellen speelt om te voorkomen dat die zich bij verenigingen aansluit en nieuwe mensen ontmoet. Deze activiteiten bieden afleiding en verlichten de angst tijdelijk.
Vermijding draagt op langere termijn nauwelijks bij aan betere copingvaardigheden. Wanneer uitnodigingen uitblijven en de maladaptieve angst daardoor toeneemt, ontstaat isolement.
Passief-agressief gedrag
Passieve agressie is het indirect uiten van vijandige gevoelens in plaats van ze rechtstreeks te benoemen. U zegt het ene, maar bedoelt iets anders. Uw gedrag weerspiegelt uw werkelijke gevoelens.
Uw partner wil bijvoorbeeld thuisblijven en annuleert de restaurantreservering. U had er al weken naar uitgekeken en bent teleurgesteld. In plaats van uw onvrede uit te spreken, glimlacht u en zegt u dat alles goed is.
Later slaat u met deuren en wordt u woedend over andere zaken. U bent boos, maar heeft nauwelijks vooruitgang geboekt in het overbrengen van uw gevoelens.
Zelfbeschadiging
Sommige mensen reageren op stressvolle situaties door zichzelf te beschadigen, bijvoorbeeld door:
- De huid te krabben, te branden of erin te snijden
- Aan wondjes of korstjes te pulken
- Wimpers, haar en/of wenkbrauwen uit te trekken
- Zichzelf te verwonden of met het hoofd te bonken
- Te weigeren voorgeschreven medicijnen in te nemen
Dit kan tijdelijk verlichting bieden, maar verergert de toestand en kan uw gezondheid schaden.
Boosheid
Boosheid is een normale emotie. Boosheid die aanzet tot constructief handelen is nuttig.
Het is niet nuttig wanneer u vaak boos bent of snel woede-uitbarstingen heeft. Woede-uitbarstingen lossen niets op. Ze belemmeren effectieve communicatie en stoten mensen af.
Een driftbui van een kind valt in deze categorie. De meeste kinderen beseffen uiteindelijk dat er betere manieren zijn om het gewenste resultaat te bereiken.
Middelenmisbruik
Middelengebruik, of het nu gaat om alcohol, voorgeschreven medicijnen of illegale drugs, kan een vorm van vermijdingsgedrag zijn. Het is problematisch wanneer het wordt gebruikt om angst te verlichten of gevoelens te verdoven.
Elke vlucht uit de werkelijkheid is hooguit tijdelijk. Dit gedrag kan tot lichamelijke en emotionele afhankelijkheid leiden, waardoor een geheel nieuwe reeks problemen ontstaat.
Maladaptief dagdromen
Dagdromen is doorgaans een nuttige activiteit. Het geeft de geest ruimte en helpt bij het oplossen van problemen. Aangenomen wordt dat de gemiddelde persoon honderden keren per dag dagdroomt.
Maladaptief dagdromen houdt in dat iemand langdurig opgaat in fantasieën in plaats van contact met anderen te hebben of aan het dagelijks leven deel te nemen. Deze dagdromen kunnen uren duren en verhalen en personages bevatten waarnaar u steeds terugkeert. Daardoor kunnen ze u beletten de werkelijkheid onder ogen te zien.
